૧૦. ભૂમિચાલસુત્તવણ્ણના

૭૦. દસમે નિસીદનન્તિ ઇધ ચમ્મખણ્ડં અધિપ્પેતં. ઉદેનં ચેતિયન્તિ ઉદેનયક્ખસ્સ વસનટ્ઠાને કતવિહારો વુચ્ચતિ. ગોતમકાદીસુપિ એસેવ નયો. ભાવિતાતિ વડ્ઢિતા. બહુલીકતાતિ પુનપ્પુનં કતા. યાનીકતાતિ યુત્તયાનં વિય કતા. વત્થુકતાતિ પતિટ્ઠાનટ્ઠેન વત્થુ વિય કતા. અનુટ્ઠિતાતિ અધિટ્ઠિતા. પરિચિતાતિ સમન્તતો ચિતા સુવડ્ઢિતા. સુસમારદ્ધાતિ સુટ્ઠુ સમારદ્ધા.

ઇતિ અનિયમેન કથેત્વા પુન નિયમેત્વા દસ્સેન્તો તથાગતસ્સ ખોતિઆદિમાહ. એત્થ કપ્પન્તિ આયુકપ્પં. તસ્મિં તસ્મિં કાલે યં મનુસ્સાનં આયુપ્પમાણં, તં પરિપુણ્ણં કરોન્તો તિટ્ઠેય્ય. કપ્પાવસેસં વાતિ ‘‘અપ્પં વા ભિય્યો’’તિ વુત્તવસ્સસતતો અતિરેકં વા. મહાસીવત્થેરો પનાહ – ‘‘બુદ્ધાનં અટ્ઠાને ગજ્જિતં નામ નત્થિ, પુનપ્પુનં સમાપજ્જિત્વા મરણન્તિકવેદનં વિક્ખમ્ભેન્તો ભદ્દકપ્પમેવ તિટ્ઠેય્ય. કસ્મા પન ન ઠિતોતિ? ઉપાદિન્નકસરીરં નામ ખણ્ડિચ્ચાદીહિ અભિભુય્યતિ, બુદ્ધા ચ ખણ્ડિચ્ચાદિભાવં અપ્પત્વા પઞ્ચમે આયુકોટ્ઠાસે બહુજનસ્સ પિયમનાપકાલેયેવ પરિનિબ્બાયન્તિ. બુદ્ધાનુબુદ્ધેસુ ચ મહાસાવકેસુ પરિનિબ્બુતેસુ એકકેનેવ ખાણુકેન વિય ઠાતબ્બં હોતિ દહરસામણેરપરિવારેન વા, તતો ‘અહો બુદ્ધાનં પરિસા’તિ હીળેતબ્બતં આપજ્જેય્ય. તસ્મા ન ઠિતો’’તિ. એવં વુત્તેપિ યો પન વુચ્ચતિ ‘‘આયુકપ્પો’’તિ, ઇદમેવ અટ્ઠકથાય નિયામિતં.

યથા તં મારેન પરિયુટ્ઠિતચિત્તોતિ એત્થ તન્તિ નિપાતમત્તં, યથા મારેન પરિયુટ્ઠિતચિત્તો અજ્ઝોત્થટચિત્તો અઞ્ઞોપિ કોચિ પુથુજ્જનો પટિવિજ્ઝિતું ન સક્કુણેય્ય, એવમેવ નાસક્ખિ પટિવિજ્ઝિતુન્તિ અત્થો. મારો હિ યસ્સ સબ્બેન સબ્બં દ્વાદસ વિપલ્લાસા અપ્પહીના, તસ્સ ચિત્તં પરિયુટ્ઠાતિ. થેરસ્સ ચ ચત્તારો વિપલ્લાસા અપ્પહીના, તેનસ્સ મારો ચિત્તં પરિયુટ્ઠાસિ. સો પન ચિત્તપરિયુટ્ઠાનં કરોન્તો કિં કરોતીતિ? ભેરવં રૂપારમ્મણં વા દસ્સેતિ, સદ્દારમ્મણં વા સાવેતિ. તતો સત્તા તં દિસ્વા વા સુત્વા વા સતિં વિસ્સજ્જેત્વા વિવટમુખા હોન્તિ, તેસં મુખેન હત્થં પવેસેત્વા હદયં મદ્દતિ, તતો વિસઞ્ઞાવ હુત્વા તિટ્ઠન્તિ. થેરસ્સ પનેસ મુખે હત્થં પવેસેતું કિં સક્ખિસ્સતિ, ભેરવારમ્મણં પન દસ્સેસિ. તં દિસ્વા થેરો નિમિત્તોભાસં નપ્પટિવિજ્ઝિ. ભગવા જાનન્તોયેવ કિમત્થં યાવ તતિયં આમન્તેસીતિ? પરતો ‘‘તિટ્ઠતુ, ભન્તે ભગવા’’તિ યાચિતે ‘‘તુય્હેવેતં દુક્કટં, તુય્હેવેતં અપરદ્ધ’’ન્તિ દોસારોપનેન સો કતનુકરણત્થં.

મારો પાપિમાતિ એત્થ સત્તે અનત્થે નિયોજેન્તો મારેતીતિ મારો. પાપિમાતિ તસ્સેવ વેવચનં. સો હિ પાપધમ્મસમન્નાગતત્તા ‘‘પાપિમા’’તિ વુચ્ચતિ. કણ્હો, અન્તકો, નમુચિ, પમત્તબન્ધૂતિપિ તસ્સેવ નામાનિ. ભાસિતા ખો પનેસાતિ અયઞ્હિ ભગવતો સમ્બોધિપત્તિયા અટ્ઠમે સત્તાહે બોધિમણ્ડેયેવ આગન્ત્વા ‘‘ભગવા યદત્થં તુમ્હેહિ પારમિયો પૂરિતા, સો વો અત્થો અનુપ્પત્તો, પટિવિદ્ધં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં, કિં તે લોકવિચારણેના’’તિ વત્વા યથા અજ્જ, એવમેવ ‘‘પરિનિબ્બાતુ દાનિ, ભન્તે ભગવા’’તિ યાચિ. ભગવા ચસ્સ ‘‘ન તાવાહ’’ન્તિઆદીનિ વત્વા પટિક્ખિપિ. તં સન્ધાય – ‘‘ભાસિતા ખો પનેસા, ભન્તે’’તિઆદિમાહ.

તત્થ વિયત્તાતિ મગ્ગવસેન બ્યત્તા, તથેવ વિનીતા, તથા વિસારદા. બહુસ્સુતાતિ તેપિટકવસેન બહુ સુતં એતેસન્તિ બહુસ્સુતા. તમેવ ધમ્મં ધારેન્તીતિ ધમ્મધરા. અથ વા પરિયત્તિબહુસ્સુતા ચેવ પટિવેધબહુસ્સુતા ચ. પરિયત્તિપટિવેધધમ્માનંયેવ ધારણતો ધમ્મધરાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નાતિ અરિયધમ્મસ્સ અનુધમ્મભૂતં વિપસ્સનાધમ્મં પટિપન્ના. સામીચિપ્પટિપન્નાતિ અનુચ્છવિકપટિપદં પટિપન્ના. અનુધમ્મચારિનોતિ અનુધમ્મં ચરણસીલા. સકં આચરિયકન્તિ અત્તનો આચરિયવાદં. આચિક્ખિસ્સન્તીતિઆદીનિ સબ્બાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞવેવચનાનિ. સહધમ્મેનાતિ સહેતુકેન સકારણેન વચનેન. સપ્પાટિહારિયન્તિ યાવ નિય્યાનિકં કત્વા ધમ્મં દેસેસ્સન્તિ.

બ્રહ્મચરિયન્તિ સિક્ખાત્તયસઙ્ગહિતં સકલં સાસનબ્રહ્મચરિયં. ઇદ્ધન્તિ સમિદ્ધં ઝાનસ્સાદવસેન. ફીતન્તિ વુદ્ધિપત્તં સબ્બપાલિફુલ્લં વિય અભિઞ્ઞાસમ્પત્તિવસેન. વિત્થારિકન્તિ વિત્થતં તસ્મિં તસ્મિં દિસાભાગે પતિટ્ઠિતવસેન. બાહુજઞ્ઞન્તિ બહૂહિ ઞાતં પટિવિદ્ધં મહાજનાભિસમયવસેન. પુથુભૂતન્તિ સબ્બાકારેન પુથુલભાવપ્પત્તં. કથં? યાવ દેવમનુસ્સેહિ સુપ્પકાસિતન્તિ, યત્તકા વિઞ્ઞુજાતિકા દેવા ચેવ મનુસ્સા ચ અત્થિ, સબ્બેહિ સુટ્ઠુ પકાસિતન્તિ અત્થો. અપ્પોસ્સુક્કોતિ નિરાલયો. ત્વઞ્હિ પાપિમ અટ્ઠમસત્તાહતો પટ્ઠાય ‘‘પરિનિબ્બાતુ દાનિ, ભન્તે ભગવા, પરિનિબ્બાતુ સુગતો’’તિ વિરવન્તો આહિણ્ડિત્થ. અજ્જ દાનિ પટ્ઠાય વિગતુસ્સાહો હોહિ, મા મય્હં પરિનિબ્બાનત્થં વાયામં કરોહીતિ વદતિ.

સતો સમ્પજાનો આયુસઙ્ખારં ઓસ્સજ્જીતિ સતિં સૂપટ્ઠિતં કત્વા ઞાણેન પરિચ્છિન્દિત્વા આયુસઙ્ખારં વિસ્સજ્જિ પજહિ. તત્થ ન ભગવા હત્થેન લેડ્ડું વિય આયુસઙ્ખારં ઓસ્સજિ, તેમાસમત્તમેવ પન ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા તતો પરં ન સમાપજ્જિસ્સામીતિ ચિત્તં ઉપ્પાદેસિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ઓસ્સજી’’તિ. ઉસ્સજીતિપિ પાઠો. મહાભૂમિચાલોતિ મહન્તો પથવીકમ્પો. તદા કિર દસસહસ્સી લોકધાતુ કમ્પિત્થ. ભિંસનકોતિ ભયજનકો. દેવદુન્દુભિયો ચ ફલિંસૂતિ દેવભેરિયો ફલિંસુ, દેવો સુક્ખગજ્જિતં ગજ્જિ, અકાલવિજ્જુલતા નિચ્છરિંસુ, ખણિકવસ્સં વસ્સીતિ વુત્તં હોતિ.

ઉદાનં ઉદાનેસીતિ કસ્મા ઉદાનેસિ? કોચિ નામ વદેય્ય ‘‘ભગવા પચ્છતો પચ્છતો અનુબન્ધિત્વા ‘પરિનિબ્બાતુ, ભન્તે’તિ ઉપદ્દુતો ભયેન આયુસઙ્ખારં વિસ્સજ્જેસી’’તિ, તસ્સોકાસો મા હોતુ, ભીતસ્સ હિ ઉદાનં નામ નત્થીતિ પીતિવેગવિસ્સટ્ઠં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ સબ્બેસં સોણસિઙ્ગાલાદીનમ્પિ પચ્ચક્ખભાવતો તુલિતં પરિચ્છિન્નન્તિ તુલં. કિં તં? કામાવચરકમ્મં. ન તુલં, ન વા તુલં સદિસમસ્સ અઞ્ઞં લોકિયં કમ્મં અત્થીતિ અતુલં. કિં તં? મહગ્ગતકમ્મં. અથ વા કામાવચરં રૂપાવચરં તુલં, અરૂપાવચરં અતુલં. અપ્પવિપાકં વા તુલં, બહુવિપાકં અતુલં. સમ્ભવન્તિ સમ્ભવહેતુભૂતં, રાસિકારકં પિણ્ડકારકન્તિ અત્થો. ભવસઙ્ખારન્તિ પુનબ્ભવસઙ્ખારણકં. અવસ્સજીતિ વિસ્સજ્જેસિ. મુનીતિ બુદ્ધમુનિ. અજ્ઝત્તરતોતિ નિયકજ્ઝત્તરતો. સમાહિતોતિ ઉપચારપ્પનાસમાધિવસેન સમાહિતો. અભિન્દિ કવચમિવાતિ કવચં વિય અભિન્દિ. અત્તસમ્ભવન્તિ અત્તનિ સઞ્જાતં કિલેસં. ઇદં વુત્તં હોતિ – સવિપાકટ્ઠેન સમ્ભવં, ભવાભિસઙ્ખરણટ્ઠેન ભવસઙ્ખારન્તિ ચ લદ્ધનામં તુલાતુલસઙ્ખાતં લોકિયકમ્મઞ્ચ ઓસ્સજિ, સઙ્ગામસીસે મહાયોધો કવચં વિય અત્તસમ્ભવં કિલેસઞ્ચ અજ્ઝત્તરતો હુત્વા સમાહિતો હુત્વા અભિન્દીતિ.

અથ વા તુલન્તિ તુલેન્તો તીરેન્તો. અતુલઞ્ચ સમ્ભવન્તિ નિબ્બાનઞ્ચેવ સમ્ભવઞ્ચ. ભવસઙ્ખારન્તિ ભવગામિકમ્મં. અવસ્સજિ મુનીતિ ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધા અનિચ્ચા, પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં નિરોધો નિબ્બાનં નિચ્ચ’’ન્તિઆદિના (પટિ. મ. ૩.૩૭-૩૮) નયેન તુલયન્તો બુદ્ધમુનિ ભવે આદીનવં, નિબ્બાને ચ આનિસંસં દિસ્વા તં ખન્ધાનં મૂલભૂતં ભવસઙ્ખારં કમ્મં ‘‘કમ્મક્ખયાય સંવત્તતી’’તિ (મ. નિ. ૨.૮૧; અ. નિ. ૪.૨૩૨-૨૩૩) એવં વુત્તેન કમ્મક્ખયકરેન અરિયમગ્ગેન અવસ્સજિ. કથં? અજ્ઝત્તરતો સમાહિતો, અભિન્દિ કવચમિવત્તસમ્ભવં. સો હિ વિપસ્સનાવસેન અજ્ઝત્તરતો, સમથવસેન સમાહિતોતિ એવં પુબ્બભાગતો પટ્ઠાય સમથવિપસ્સનાબલેન કવચમિવ અત્તભાવં પરિયોનન્ધિત્વા ઠિતં, અત્તનિ સમ્ભવત્તા ‘‘અત્તસમ્ભવ’’ન્તિ લદ્ધનામં સબ્બકિલેસજાલં અભિન્દિ. કિલેસાભાવેન ચ કતં કમ્મં અપ્પટિસન્ધિકત્તા અવસ્સટ્ઠં નામ હોતીતિ એવં કિલેસપ્પહાનેન કમ્મં પજહિ. પહીનકિલેસસ્સ ચ ભયં નામ નત્થિ, તસ્મા અભીતોવ આયુસઙ્ખારં ઓસ્સજ્જિ, અભીતભાવઞાપનત્થઞ્ચ ઉદાનં ઉદાનેસીતિ વેદિતબ્બો.

યં મહાવાતાતિ યેન સમયેન યસ્મિં વા સમયે મહાવાતા. વાયન્તીતિ ઉપક્ખેપકવાતા નામ ઉટ્ઠહન્તિ, તે વાયન્તા સટ્ઠિસહસ્સાધિકનવયોજનસતસહસ્સબહલં ઉદકસન્ધારકવાતં ઉપચ્છિન્દન્તિ, તતો આકાસે ઉદકં ભસ્સતિ, તસ્મિં ભસ્સન્તે પથવી ભસ્સતિ, પુન વાતો અત્તનો બલેન અન્તોધમ્મકરણે વિય ઉદકં આબન્ધિત્વા ગણ્હાતિ, તતો ઉદકં ઉગ્ગચ્છતિ, તસ્મિં ઉગ્ગચ્છન્તે પથવી ઉગ્ગચ્છતિ. એવં ઉદકં કમ્પિતં પથવિં કમ્પેતિ. એતઞ્ચ કમ્પનં યાવજ્જકાલાપિ હોતિયેવ, બહુભાવેન પન ઓગચ્છનુગ્ગચ્છનં ન પઞ્ઞાયતિ.

મહિદ્ધિકા મહાનુભાવાતિ ઇજ્ઝનસ્સ મહન્તતાય મહિદ્ધિકા, અનુભવિતબ્બસ્સ મહન્તતાય મહાનુભાવા. પરિત્તાતિ દુબ્બલા. અપ્પમાણાતિ બલવા. સો ઇમં પથવિં કમ્પેતીતિ સો ઇદ્ધિં નિબ્બત્તેત્વા સંવેજેન્તો મહામોગ્ગલ્લાનો વિય, વીમંસન્તો વા મહાનાગત્થેરસ્સ ભાગિનેય્યો સઙ્ઘરક્ખિતસામણેરો વિય પથવિં કમ્પેતિ. સઙ્કમ્પેતીતિ સમન્તતો કમ્પેતિ. સમ્પકમ્પેતીતિ તસ્સેવ વેવચનં. ઇતિ ઇમેસુ અટ્ઠસુ પથવિકમ્પેસુ પઠમો ધાતુકોપેન, દુતિયો ઇદ્ધાનુભાવેન, તતિયચતુત્થા પુઞ્ઞતેજેન, પઞ્ચમો ઞાણતેજેન, છટ્ઠો સાધુકારદાનવસેન, સત્તમો કારુઞ્ઞસભાવેન, અટ્ઠમો આરોદનેન. માતુકુચ્છિં ઓક્કમન્તે ચ તતો નિક્ખમન્તે ચ મહાસત્તે તસ્સ પુઞ્ઞતેજેન પથવી અકમ્પિત્થ, અભિસમ્બોધિયં ઞાણતેજાભિહતા હુત્વા અકમ્પિત્થ, ધમ્મચક્કપ્પવત્તને સાધુકારભાવસણ્ઠિતા સાધુકારં દદમાના અકમ્પિત્થ, આયુસઙ્ખારઓસ્સજ્જને કારુઞ્ઞસભાવસણ્ઠિતા ચિત્તસઙ્ખોભં અસહમાના અકમ્પિત્થ, પરિનિબ્બાને આરોદનવેગતુન્ના હુત્વા અકમ્પિત્થ. અયં પનત્થો પથવિદેવતાય વસેન વેદિતબ્બો. મહાભૂતપથવિયા પનેતં નત્થિ અચેતનત્તા. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

ભૂમિચાલવગ્ગો સત્તમો.