(૭) ૨. ભૂમિચાલવગ્ગો

૧. ઇચ્છાસુત્તવણ્ણના

૬૧. સત્તમસ્સ પઠમે પવિવિત્તસ્સાતિ કાયવિવેકેન વિવિત્તસ્સ. નિરાયત્તવુત્તિનોતિ કત્થચિ અનાયત્તવુત્તિનો વિપસ્સનાકમ્મિકસ્સ. લાભાયાતિ ચતુપચ્ચયલાભાય. સોચી ચ પરિદેવી ચાતિ સોકી ચ પરિદેવી ચ. સોચિચ્ચ પરિદેવિચ્ચાતિપિ પાઠો. ચુતો ચ સદ્ધમ્માતિ તંખણંયેવ વિપસ્સનાસદ્ધમ્મા ચુતો. ઇમસ્મિં સુત્તે વટ્ટવિવટ્ટં કથિતં.

૨. અલંસુત્તવણ્ણના

૬૨. દુતિયે અલં અત્તનો અલં પરેસન્તિ અત્તનો ચ પરેસઞ્ચ હિતપટિપત્તિયં સમત્થો પરિયત્તો અનુચ્છવિકો. ખિપ્પનિસન્તીતિ ખિપ્પં ઉપધારેતિ, ખન્ધધાતુઆયતનાદીસુ કથિયમાનેસુ તે ધમ્મે ખિપ્પં જાનાતીતિ અત્થો. ઇમસ્મિં સુત્તે સમથવિપસ્સના કથિતા. પુગ્ગલજ્ઝાસયેન પન દેસનાવિલાસેન ચેતં મત્થકતો પટ્ઠાય હેટ્ઠા ઓતરન્તં કથિતન્તિ.

૩. સંખિત્તસુત્તવણ્ણના

૬૩. તતિયે એવમેવાતિ નિક્કારણેનેવ. યથા વા અયં યાચતિ, એવમેવ. મોઘપુરિસાતિ મૂળ્હપુરિસા તુચ્છપુરિસા. અજ્ઝેસન્તીતિ યાચન્તિ. અનુબન્ધિતબ્બન્તિ ઇરિયાપથાનુગમનેન અનુબન્ધિતબ્બં મં ન વિજહિતબ્બં મઞ્ઞન્તિ. આજાનનત્થં અપસાદેન્તો એવમાહ. એસ કિર ભિક્ખુ ઓવાદે દિન્નેપિ પમાદમેવ અનુયુઞ્જતિ, ધમ્મં સુત્વા તત્થેવ વસતિ, સમણધમ્મં કાતું ન ઇચ્છતિ. તસ્મા ભગવા એવં અપસાદેત્વા પુન યસ્મા સો અરહત્તસ્સ ઉપનિસ્સયસમ્પન્નો, તસ્મા તં ઓવદન્તો તસ્માતિહ તે ભિક્ખુ એવં સિક્ખિતબ્બન્તિઆદિમાહ. તત્થ અજ્ઝત્તં મે ચિત્તં ઠિતં ભવિસ્સતિ સુસણ્ઠિતં, ન ચ ઉપ્પન્ના પાપકા અકુસલા ધમ્મા ચિત્તં પરિયાદાય ઠસ્સન્તીતિ ઇમિના તાવસ્સ ઓવાદેન નિયકજ્ઝત્તવસેન ચિત્તેકગ્ગતામત્તો મૂલસમાધિ વુત્તો.

તતો ‘‘એત્તકેનેવ સન્તુટ્ઠિં અનાપજ્જિત્વા એવં સો સમાધિ વડ્ઢેતબ્બો’’તિ દસ્સેતું યતો ખો તે ભિક્ખુ અજ્ઝત્તં ચિત્તં ઠિતં હોતિ સુસણ્ઠિતં, ન ચ ઉપ્પન્ના પાપકા અકુસલા ધમ્મા ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠન્તિ, તતો તે ભિક્ખુ એવં સિક્ખિતબ્બં ‘‘મેત્તા મે ચેતોવિમુત્તિ ભાવિતા ભવિસ્સતિ…પે… સુસમારદ્ધા’’તિ એવમસ્સ મેત્તાવસેન ભાવનં વડ્ઢેત્વા પુન યતો ખો તે ભિક્ખુ અયં સમાધિ એવં ભાવિતો હોતિ બહુલીકતો, તતો ત્વં ભિક્ખુ ઇમં સમાધિં સવિતક્કસવિચારમ્પિ ભાવેય્યાસીતિઆદિ વુત્તં. તસ્સત્થો – યદા તે ભિક્ખુ અયં મૂલસમાધિ એવં મેત્તાવસેન ભાવિતો હોતિ, તદા ત્વં તાવતકેનપિ તુટ્ઠિં અનાપજ્જિત્વાવ ઇમં મૂલસમાધિં અઞ્ઞેસુપિ આરમ્મણેસુ ચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાનાનિ પાપયમાનો ‘‘સવિતક્કસવિચારમ્પી’’તિઆદિના નયેન ભાવેય્યાસીતિ.

એવં વત્વા ચ પન અવસેસબ્રહ્મવિહારપુબ્બઙ્ગમમ્પિસ્સ અઞ્ઞેસુ આરમ્મણેસુ ચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાનભાવનં કરેય્યાસીતિ દસ્સેન્તો યતો ખો તે ભિક્ખુ અયં સમાધિ એવં ભાવિતો હોતિ સુભાવિતો, તતો તે ભિક્ખુ એવં સિક્ખિતબ્બં ‘‘કરુણા મે ચેતોવિમુત્તી’’તિઆદિમાહ. એવં મેત્તાપુબ્બઙ્ગમં ચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાનભાવનં દસ્સેત્વા પુન કાયાનુપસ્સનાદિપુબ્બઙ્ગમં દસ્સેતું યતો ખો તે ભિક્ખુ અયં સમાધિ એવં ભાવિતો હોતિ સુભાવિતો, તતો તે ભિક્ખુ એવં સિક્ખિતબ્બં ‘‘કાયે કાયાનુપસ્સી’’તિઆદિં વત્વા યતો ખો તે ભિક્ખુ અયં સમાધિ એવં ભાવિતો હોતિ સુભાવિતો, તતો ત્વં ભિક્ખુ યેન યેનેવ ગગ્ઘસીતિઆદિમાહ. તત્થ ગગ્ઘસીતિ ગમિસ્સસિ. ફાસુંયેવાતિ ઇમિના અરહત્તં દસ્સેતિ. અરહત્તપ્પત્તો હિ સબ્બિરિયાપથેસુ ફાસુ વિહરતિ નામ.

૪. ગયાસીસસુત્તવણ્ણના

૬૪. ચતુત્થે એતદવોચાતિ અત્તનો પધાનભૂમિયં ઉપ્પન્નં વિતક્કં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ આરોચેતું – ‘‘પુબ્બાહં, ભિક્ખવે’’તિઆદિવચનં અવોચ. ઓભાસન્તિ દિબ્બચક્ખુઞાણોભાસં. ઞાણદસ્સનન્તિ દિબ્બચક્ખુભૂતં ઞાણસઙ્ખાતં દસ્સનં. સન્નિવુત્થપુબ્બન્તિ એકતો વસિતપુબ્બં. ઇમસ્મિં પન સુત્તે દિબ્બચક્ખુઞાણં, ઇદ્ધિવિધઞાણં, ચેતોપરિયઞાણં, યથાકમ્મુપગઞાણં, અનાગતંસઞાણં, પચ્ચુપ્પન્નંસઞાણં, અતીતંસઞાણં, પુબ્બેનિવાસઞાણન્તિ ઇમાનિ તાવ અટ્ઠ ઞાણાનિ પાળિયંયેવ આગતાનિ, તેહિ પન સદ્ધિં વિપસ્સનાઞાણાનિ ચત્તારિ મગ્ગઞાણાનિ, ચત્તારિ ફલઞાણાનિ, ચત્તારિ પચ્ચવેક્ખણઞાણાનિ, ચત્તારિ પટિસમ્ભિદાઞાણાનિ છ અસાધારણઞાણાનીતિ એતાનિ ઞાણાનિ સમોધાનેત્વા કથેન્તેન એવં ઇદં સુત્તં કથિતં નામ હોતિ.

૫. અભિભાયતનસુત્તવણ્ણના

૬૫. પઞ્ચમે અભિભાયતનાનીતિ અભિભવનકારણાનિ. કિં અભિભવન્તિ? પચ્ચનીકધમ્મેપિ આરમ્મણાનિપિ. તાનિ હિ પટિપક્ખભાવેન પચ્ચનીકધમ્મે અભિભવન્તિ, પુગ્ગલસ્સ ઞાણુત્તરિયતાય આરમ્મણાનિ. અજ્ઝત્તં રૂપસઞ્ઞીતિઆદીસુ પન અજ્ઝત્તરૂપે પરિકમ્મવસેન અજ્ઝત્તં રૂપસઞ્ઞી નામ હોતિ. અજ્ઝત્તઞ્હિ નીલપરિકમ્મં કરોન્તો કેસે વા પિત્તે વા અક્ખિતારકાય વા કરોતિ. પીતપરિકમ્મં કરોન્તો મેદે વા છવિયા વા હત્થતલપાદતલેસુ વા અક્ખીનં પીતટ્ઠાને વા કરોતિ. લોહિતપરિકમ્મં કરોન્તો મંસે વા લોહિતે વા જિવ્હાય વા અક્ખીનં રત્તટ્ઠાને વા કરોતિ. ઓદાતપરિકમ્મં કરોન્તો અટ્ઠિમ્હિ વા દન્તે વા નખે વા અક્ખીનં સેતટ્ઠાને વા કરોતિ. તં પન સુનીલકં સુપીતકં સુલોહિતકં સુઓદાતં ન હોતિ, અવિસુદ્ધમેવ હોતિ.

એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતીતિ યસ્સેવં પરિકમ્મં અજ્ઝત્તં ઉપ્પન્નં હોતિ, નિમિત્તં પન બહિદ્ધા, સો એવં અજ્ઝત્તં પરિકમ્મસ્સ બહિદ્ધા ચ અપ્પનાય વસેન ‘‘અજ્ઝત્તં રૂપસઞ્ઞી એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતી’’તિ વુચ્ચતિ. પરિત્તાનીતિ અવડ્ઢિતાનિ. સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાનીતિ સુવણ્ણાનિ વા હોન્તુ દુબ્બણ્ણાનિ વા, પરિત્તવસેનેવ ઇદં અભિભાયતનં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તાનિ અભિભુય્યાતિ યથા નામ સમ્પન્નગ્ગહણિકો કટચ્છુમત્તં ભત્તં લભિત્વા ‘‘કિં એત્થ ભુઞ્જિતબ્બં અત્થી’’તિ સંકડ્ઢિત્વા એકકબળમેવ કરોતિ, એવમેવ ઞાણુત્તરિકો પુગ્ગલો વિસદઞાણો ‘‘કિમેત્થ પરિત્તકે આરમ્મણે સમાપજ્જિતબ્બં અત્થિ, નાયં મમ ભારો’’તિ તાનિ રૂપાનિ અભિભવિત્વા સમાપજ્જતિ, સહ નિમિત્તુપ્પાદેનેવેત્થ અપ્પનં પાપેતીતિ અત્થો. જાનામિ પસ્સામીતિ ઇમિના પનસ્સ આભોગો કથિતો. સો ચ ખો સમાપત્તિતો વુટ્ઠિતસ્સ, ન અન્તોસમાપત્તિયં. એવંસઞ્ઞી હોતીતિ આભોગસઞ્ઞાયપિ ઝાનસઞ્ઞાયપિ એવંસઞ્ઞી હોતિ. અભિભવનસઞ્ઞા હિસ્સ અન્તોસમાપત્તિયમ્પિ અત્થિ, આભોગસઞ્ઞા પન સમાપત્તિતો વુટ્ઠિતસ્સેવ.

અપ્પમાણાનીતિ વડ્ઢિતપ્પમાણાનિ, મહન્તાનીતિ અત્થો. અભિભુય્યાતિ એત્થ ચ પન યથા મહગ્ઘસો પુરિસો એકં ભત્તવડ્ઢિતકં લભિત્વા ‘‘અઞ્ઞાપિ હોતુ, અઞ્ઞાપિ હોતુ, કિં એસા મય્હં કરિસ્સતી’’તિ ન તં મહન્તતો પસ્સતિ, એવમેવ ઞાણુત્તરો પુગ્ગલો વિસદઞાણો ‘‘કિં એત્થ સમાપજ્જિતબ્બં, નયિદં અપ્પમાણં, ન મય્હં ચિત્તેકગ્ગતાકરણે ભારો અત્થી’’તિ અભિભવિત્વા સમાપજ્જતિ, સહ નિમિત્તુપ્પાદનેવેત્થ અપ્પનં પાપેતીતિ અત્થો.

અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞીતિ અલાભિતાય વા અનત્થિકતાય વા અજ્ઝત્તરૂપે પરિકમ્મસઞ્ઞાવિરહિતો.

એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતીતિ યસ્સ પરિકમ્મમ્પિ નિમિત્તમ્પિ બહિદ્ધા ઉપ્પન્નં, સો એવં બહિદ્ધા પરિકમ્મસ્સ ચેવ અપ્પનાય ચ વસેન ‘‘અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞી એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતી’’તિ વુચ્ચતિ. સેસમેત્થ ચતુત્થાભિભાયતને ચ વુત્તનયમેવ. ઇમેસુ પન ચતૂસુ પરિત્તં વિતક્કચરિતવસેન આગતં, અપ્પમાણં મોહચરિતવસેન, સુવણ્ણં દોસચરિતવસેન, દુબ્બણ્ણં રાગચરિતવસેન. એતેસઞ્હિ એતાનિ સપ્પાયાનિ. સા ચ નેસં સપ્પાયતા વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૪૩) ચરિયનિદ્દેસે વુત્તા.

પઞ્ચમઅભિભાયતનાદીસુ નીલાનીતિ સબ્બસઙ્ગાહિકવસેન વુત્તં. નીલવણ્ણાનીતિ વણ્ણવસેન. નીલનિદસ્સનાનીતિ નિદસ્સનવસેન. અપઞ્ઞાયમાનવિવરાનિ અસમ્ભિન્નવણ્ણાનિ એકનીલાનેવ હુત્વા દિસ્સન્તીતિ વુત્તં હોતિ. નીલનિભાસાનીતિ ઇદં પન ઓભાસવસેન વુત્તં, નીલોભાસાનિ નીલપ્પભાયુત્તાનીતિ અત્થો. એતેન નેસં સુવિસુદ્ધતં દસ્સેતિ. વિસુદ્ધવણ્ણવસેનેવ હિ ઇમાનિ અભિભાયતનાનિ વુત્તાનિ. ‘‘નીલકસિણં ઉગ્ગણ્હન્તો નીલસ્મિં નિમિત્તં ગણ્હાતિ પુપ્ફસ્મિં વા વત્થસ્મિં વા વણ્ણધાતુયા વા’’તિઆદિકં પનેત્થ કસિણકરણઞ્ચ પરિકમ્મઞ્ચ અપ્પનાવિધાનઞ્ચ સબ્બં વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૫૫) વિત્થારતો વુત્તમેવાતિ.

૬. વિમોક્ખસુત્તવણ્ણના

૬૬. વિમોક્ખાતિ કેનટ્ઠેન વિમોક્ખા? અધિમુચ્ચનટ્ઠેન. કો પનાયં અધિમુચ્ચનટ્ઠો નામ? પચ્ચનીકધમ્મેહિ ચ સુટ્ઠુ મુચ્ચનટ્ઠો, આરમ્મણે ચ અભિરતિવસેન સુટ્ઠુ મુચ્ચનટ્ઠો, પિતુઅઙ્કે વિસ્સટ્ઠઙ્ગપચ્ચઙ્ગસ્સ દારકસ્સ સયનં વિય અનિગ્ગહિતભાવેન નિરાસઙ્કતાય આરમ્મણે પવત્તીતિ વુત્તં હોતિ. અયં પનત્થો પચ્છિમે વિમોક્ખે નત્થિ, પુરિમેસુ વિમોક્ખેસુ અત્થિ.

રૂપી રૂપાનિ પસ્સતીતિ એત્થ અજ્ઝત્તં કેસાદીસુ નીલકસિણાદિવસેન ઉપ્પાદિતં રૂપજ્ઝાનં રૂપં, તદસ્સત્થીતિ રૂપી. બહિદ્ધાપિ નીલકસિણાદીનિ રૂપાનિ ઝાનચક્ખુના પસ્સતિ. ઇમિના અજ્ઝત્તબહિદ્ધવત્થુકેસુ કસિણેસુ ઉપ્પાદિતજ્ઝાનસ્સ પુગ્ગલસ્સ ચત્તારિ રૂપાવચરજ્ઝાનાનિ દસ્સિતાનિ. અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞીતિ અજ્ઝત્તં ન રૂપસઞ્ઞી, અત્તનો કેસાદીસુ અનુપ્પાદિતરૂપાવચરજ્ઝાનોતિ અત્થો. ઇમિના બહિદ્ધા પરિકમ્મં કત્વા બહિદ્ધાવ ઉપ્પાદિતજ્ઝાનસ્સ રૂપાવચરજ્ઝાનાનિ દસ્સિતાનિ.

સુભન્તેવ અધિમુત્તો હોતીતિ ઇમિના સુવિસુદ્ધેસુ નીલાદીસુ વણ્ણકસિણેસુ ઝાનાનિ દસ્સિતાનિ. તત્થ કિઞ્ચાપિ અન્તોઅપ્પનાય ‘‘સુભ’’ન્તિ આભોગો નત્થિ, યો પન સુવિસુદ્ધં સુભં કસિણં આરમ્મણં કત્વા વિહરતિ, સો યસ્મા ‘‘સુભન્તિ અધિમુત્તો હોતી’’તિ વત્તબ્બતં આપજ્જતિ, તસ્મા એવં દેસના કતા. પટિસમ્ભિદામગ્ગે પન –

‘‘કથં સુભન્તેવ અધિમુત્તો હોતીતિ વિમોક્ખો? ઇધ ભિક્ખુ મેત્તાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં …પે… વિહરતિ. મેત્તાય ભાવિતત્તા સત્તા અપ્પટિકૂલા હોન્તિ. કરુણાસહગતેન…પે… મુદિતાસહગતેન …પે… ઉપેક્ખાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં…પે… વિહરતિ. ઉપેક્ખાય ભાવિતત્તા સત્તા અપ્પટિકૂલા હોન્તિ. એવં સુભન્તેવ અધિમુત્તો હોતીતિ વિમોક્ખો’’તિ (પટિ. મ. ૧.૨૧૨) વુત્તં.

સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનન્તિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૭૬-૨૭૭) વુત્તમેવ. અયં અટ્ઠમો વિમોક્ખોતિ અયં ચતુન્નં ખન્ધાનં સબ્બસો વિસ્સટ્ઠત્તા વિમુત્તત્તા અટ્ઠમો ઉત્તમો વિમોક્ખો નામ.

૭-૮. અનરિયવોહારસુત્તવણ્ણના

૬૭-૬૮. સત્તમે અનરિયવોહારાતિ ન અરિયકથા સદોસકથા. યાહિ ચેતનાહિ તે વોહારે વોહરન્તિ, તાસં એતં નામં. અટ્ઠમે વુત્તપટિપક્ખનયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

૯. પરિસાસુત્તવણ્ણના

૬૯. નવમે ખત્તિયપરિસાતિ ખત્તિયાનં પરિસાનં સન્નિપાતો સમાગમો. એસ નયો સબ્બત્થ. અનેકસતં ખત્તિયપરિસન્તિ બિમ્બિસારસમાગમ-ઞાતિસમાગમ-લિચ્છવિસમાગમાદિસદિસં, અઞ્ઞેસુ ચક્કવાળેસુપિ લબ્ભતેવ. સલ્લપિતપુબ્બન્તિ આલાપસલ્લાપો કતપુબ્બો. સાકચ્છાતિ ધમ્મસાકચ્છાપિ સમાપજ્જિતપુબ્બા. યાદિસકો તેસં વણ્ણોતિ તે ઓદાતાપિ હોન્તિ કાળાપિ મઙ્ગુરચ્છવીપિ, સત્થા સુવણ્ણવણ્ણો. ઇદં પન સણ્ઠાનં પટિચ્ચ કથિતં. સણ્ઠાનમ્પિ ચ કેવલં તેસં પઞ્ઞાયતિયેવ. ન પન ભગવા મિલક્ખસદિસો હોતિ, નાપિ આમુત્તમણિકુણ્ડલો, બુદ્ધવેસેનેવ નિસીદતિ. તેપિ અત્તનો સમાનસણ્ઠાનમેવ પસ્સન્તિ. યાદિસકો તેસં સરોતિ તે છિન્નસ્સરાપિ હોન્તિ ગગ્ગસ્સરાપિ કાકસ્સરાપિ, સત્થા બ્રહ્મસ્સરોવ. ઇદં પન ભાસન્તરં સન્ધાય કથિતં. સચેપિ હિ સત્થા રાજાસને નિસિન્નો કથેતિ, ‘‘અજ્જ રાજા મધુરેન કથેતી’’તિ નેસં હોતિ. કથેત્વા પક્કન્તે પન ભગવતિ પુન રાજાનં આગતં દિસ્વા ‘‘કો નુ ખો અય’’ન્તિ વીમંસા ઉપ્પજ્જતિ. તત્થ કો નુ ખો અયન્તિ ‘‘ઇમસ્મિં ઠાને ઇદાનેવ માગધભાસાય સીહળભાસાય મધુરેન આકારેન કથેન્તો કો નુ ખો અયં અન્તરહિતો, કિં દેવો ઉદાહુ મનુસ્સો’’તિ એવં વીમંસન્તાપિ ન જાનન્તીતિ અત્થો. કિમત્થં પનેવં અજાનન્તાનં ધમ્મં દેસેતીતિ? વાસનત્થાય. એવં સુતોપિ હિ ધમ્મો અનાગતે પચ્ચયો હોતીતિ અનાગતં પટિચ્ચ દેસેતિ. અનેકસતં બ્રાહ્મણપરિસન્તિઆદિનં સોણદણ્ડસમાગમાદિવસેન ચેવ અઞ્ઞચક્કવાળવસેન ચ સમ્ભવો વેદિતબ્બો.

૧૦. ભૂમિચાલસુત્તવણ્ણના

૭૦. દસમે નિસીદનન્તિ ઇધ ચમ્મખણ્ડં અધિપ્પેતં. ઉદેનં ચેતિયન્તિ ઉદેનયક્ખસ્સ વસનટ્ઠાને કતવિહારો વુચ્ચતિ. ગોતમકાદીસુપિ એસેવ નયો. ભાવિતાતિ વડ્ઢિતા. બહુલીકતાતિ પુનપ્પુનં કતા. યાનીકતાતિ યુત્તયાનં વિય કતા. વત્થુકતાતિ પતિટ્ઠાનટ્ઠેન વત્થુ વિય કતા. અનુટ્ઠિતાતિ અધિટ્ઠિતા. પરિચિતાતિ સમન્તતો ચિતા સુવડ્ઢિતા. સુસમારદ્ધાતિ સુટ્ઠુ સમારદ્ધા.

ઇતિ અનિયમેન કથેત્વા પુન નિયમેત્વા દસ્સેન્તો તથાગતસ્સ ખોતિઆદિમાહ. એત્થ કપ્પન્તિ આયુકપ્પં. તસ્મિં તસ્મિં કાલે યં મનુસ્સાનં આયુપ્પમાણં, તં પરિપુણ્ણં કરોન્તો તિટ્ઠેય્ય. કપ્પાવસેસં વાતિ ‘‘અપ્પં વા ભિય્યો’’તિ વુત્તવસ્સસતતો અતિરેકં વા. મહાસીવત્થેરો પનાહ – ‘‘બુદ્ધાનં અટ્ઠાને ગજ્જિતં નામ નત્થિ, પુનપ્પુનં સમાપજ્જિત્વા મરણન્તિકવેદનં વિક્ખમ્ભેન્તો ભદ્દકપ્પમેવ તિટ્ઠેય્ય. કસ્મા પન ન ઠિતોતિ? ઉપાદિન્નકસરીરં નામ ખણ્ડિચ્ચાદીહિ અભિભુય્યતિ, બુદ્ધા ચ ખણ્ડિચ્ચાદિભાવં અપ્પત્વા પઞ્ચમે આયુકોટ્ઠાસે બહુજનસ્સ પિયમનાપકાલેયેવ પરિનિબ્બાયન્તિ. બુદ્ધાનુબુદ્ધેસુ ચ મહાસાવકેસુ પરિનિબ્બુતેસુ એકકેનેવ ખાણુકેન વિય ઠાતબ્બં હોતિ દહરસામણેરપરિવારેન વા, તતો ‘અહો બુદ્ધાનં પરિસા’તિ હીળેતબ્બતં આપજ્જેય્ય. તસ્મા ન ઠિતો’’તિ. એવં વુત્તેપિ યો પન વુચ્ચતિ ‘‘આયુકપ્પો’’તિ, ઇદમેવ અટ્ઠકથાય નિયામિતં.

યથા તં મારેન પરિયુટ્ઠિતચિત્તોતિ એત્થ તન્તિ નિપાતમત્તં, યથા મારેન પરિયુટ્ઠિતચિત્તો અજ્ઝોત્થટચિત્તો અઞ્ઞોપિ કોચિ પુથુજ્જનો પટિવિજ્ઝિતું ન સક્કુણેય્ય, એવમેવ નાસક્ખિ પટિવિજ્ઝિતુન્તિ અત્થો. મારો હિ યસ્સ સબ્બેન સબ્બં દ્વાદસ વિપલ્લાસા અપ્પહીના, તસ્સ ચિત્તં પરિયુટ્ઠાતિ. થેરસ્સ ચ ચત્તારો વિપલ્લાસા અપ્પહીના, તેનસ્સ મારો ચિત્તં પરિયુટ્ઠાસિ. સો પન ચિત્તપરિયુટ્ઠાનં કરોન્તો કિં કરોતીતિ? ભેરવં રૂપારમ્મણં વા દસ્સેતિ, સદ્દારમ્મણં વા સાવેતિ. તતો સત્તા તં દિસ્વા વા સુત્વા વા સતિં વિસ્સજ્જેત્વા વિવટમુખા હોન્તિ, તેસં મુખેન હત્થં પવેસેત્વા હદયં મદ્દતિ, તતો વિસઞ્ઞાવ હુત્વા તિટ્ઠન્તિ. થેરસ્સ પનેસ મુખે હત્થં પવેસેતું કિં સક્ખિસ્સતિ, ભેરવારમ્મણં પન દસ્સેસિ. તં દિસ્વા થેરો નિમિત્તોભાસં નપ્પટિવિજ્ઝિ. ભગવા જાનન્તોયેવ કિમત્થં યાવ તતિયં આમન્તેસીતિ? પરતો ‘‘તિટ્ઠતુ, ભન્તે ભગવા’’તિ યાચિતે ‘‘તુય્હેવેતં દુક્કટં, તુય્હેવેતં અપરદ્ધ’’ન્તિ દોસારોપનેન સો કતનુકરણત્થં.

મારો પાપિમાતિ એત્થ સત્તે અનત્થે નિયોજેન્તો મારેતીતિ મારો. પાપિમાતિ તસ્સેવ વેવચનં. સો હિ પાપધમ્મસમન્નાગતત્તા ‘‘પાપિમા’’તિ વુચ્ચતિ. કણ્હો, અન્તકો, નમુચિ, પમત્તબન્ધૂતિપિ તસ્સેવ નામાનિ. ભાસિતા ખો પનેસાતિ અયઞ્હિ ભગવતો સમ્બોધિપત્તિયા અટ્ઠમે સત્તાહે બોધિમણ્ડેયેવ આગન્ત્વા ‘‘ભગવા યદત્થં તુમ્હેહિ પારમિયો પૂરિતા, સો વો અત્થો અનુપ્પત્તો, પટિવિદ્ધં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં, કિં તે લોકવિચારણેના’’તિ વત્વા યથા અજ્જ, એવમેવ ‘‘પરિનિબ્બાતુ દાનિ, ભન્તે ભગવા’’તિ યાચિ. ભગવા ચસ્સ ‘‘ન તાવાહ’’ન્તિઆદીનિ વત્વા પટિક્ખિપિ. તં સન્ધાય – ‘‘ભાસિતા ખો પનેસા, ભન્તે’’તિઆદિમાહ.

તત્થ વિયત્તાતિ મગ્ગવસેન બ્યત્તા, તથેવ વિનીતા, તથા વિસારદા. બહુસ્સુતાતિ તેપિટકવસેન બહુ સુતં એતેસન્તિ બહુસ્સુતા. તમેવ ધમ્મં ધારેન્તીતિ ધમ્મધરા. અથ વા પરિયત્તિબહુસ્સુતા ચેવ પટિવેધબહુસ્સુતા ચ. પરિયત્તિપટિવેધધમ્માનંયેવ ધારણતો ધમ્મધરાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નાતિ અરિયધમ્મસ્સ અનુધમ્મભૂતં વિપસ્સનાધમ્મં પટિપન્ના. સામીચિપ્પટિપન્નાતિ અનુચ્છવિકપટિપદં પટિપન્ના. અનુધમ્મચારિનોતિ અનુધમ્મં ચરણસીલા. સકં આચરિયકન્તિ અત્તનો આચરિયવાદં. આચિક્ખિસ્સન્તીતિઆદીનિ સબ્બાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞવેવચનાનિ. સહધમ્મેનાતિ સહેતુકેન સકારણેન વચનેન. સપ્પાટિહારિયન્તિ યાવ નિય્યાનિકં કત્વા ધમ્મં દેસેસ્સન્તિ.

બ્રહ્મચરિયન્તિ સિક્ખાત્તયસઙ્ગહિતં સકલં સાસનબ્રહ્મચરિયં. ઇદ્ધન્તિ સમિદ્ધં ઝાનસ્સાદવસેન. ફીતન્તિ વુદ્ધિપત્તં સબ્બપાલિફુલ્લં વિય અભિઞ્ઞાસમ્પત્તિવસેન. વિત્થારિકન્તિ વિત્થતં તસ્મિં તસ્મિં દિસાભાગે પતિટ્ઠિતવસેન. બાહુજઞ્ઞન્તિ બહૂહિ ઞાતં પટિવિદ્ધં મહાજનાભિસમયવસેન. પુથુભૂતન્તિ સબ્બાકારેન પુથુલભાવપ્પત્તં. કથં? યાવ દેવમનુસ્સેહિ સુપ્પકાસિતન્તિ, યત્તકા વિઞ્ઞુજાતિકા દેવા ચેવ મનુસ્સા ચ અત્થિ, સબ્બેહિ સુટ્ઠુ પકાસિતન્તિ અત્થો. અપ્પોસ્સુક્કોતિ નિરાલયો. ત્વઞ્હિ પાપિમ અટ્ઠમસત્તાહતો પટ્ઠાય ‘‘પરિનિબ્બાતુ દાનિ, ભન્તે ભગવા, પરિનિબ્બાતુ સુગતો’’તિ વિરવન્તો આહિણ્ડિત્થ. અજ્જ દાનિ પટ્ઠાય વિગતુસ્સાહો હોહિ, મા મય્હં પરિનિબ્બાનત્થં વાયામં કરોહીતિ વદતિ.

સતો સમ્પજાનો આયુસઙ્ખારં ઓસ્સજ્જીતિ સતિં સૂપટ્ઠિતં કત્વા ઞાણેન પરિચ્છિન્દિત્વા આયુસઙ્ખારં વિસ્સજ્જિ પજહિ. તત્થ ન ભગવા હત્થેન લેડ્ડું વિય આયુસઙ્ખારં ઓસ્સજિ, તેમાસમત્તમેવ પન ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા તતો પરં ન સમાપજ્જિસ્સામીતિ ચિત્તં ઉપ્પાદેસિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ઓસ્સજી’’તિ. ઉસ્સજીતિપિ પાઠો. મહાભૂમિચાલોતિ મહન્તો પથવીકમ્પો. તદા કિર દસસહસ્સી લોકધાતુ કમ્પિત્થ. ભિંસનકોતિ ભયજનકો. દેવદુન્દુભિયો ચ ફલિંસૂતિ દેવભેરિયો ફલિંસુ, દેવો સુક્ખગજ્જિતં ગજ્જિ, અકાલવિજ્જુલતા નિચ્છરિંસુ, ખણિકવસ્સં વસ્સીતિ વુત્તં હોતિ.

ઉદાનં ઉદાનેસીતિ કસ્મા ઉદાનેસિ? કોચિ નામ વદેય્ય ‘‘ભગવા પચ્છતો પચ્છતો અનુબન્ધિત્વા ‘પરિનિબ્બાતુ, ભન્તે’તિ ઉપદ્દુતો ભયેન આયુસઙ્ખારં વિસ્સજ્જેસી’’તિ, તસ્સોકાસો મા હોતુ, ભીતસ્સ હિ ઉદાનં નામ નત્થીતિ પીતિવેગવિસ્સટ્ઠં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ સબ્બેસં સોણસિઙ્ગાલાદીનમ્પિ પચ્ચક્ખભાવતો તુલિતં પરિચ્છિન્નન્તિ તુલં. કિં તં? કામાવચરકમ્મં. ન તુલં, ન વા તુલં સદિસમસ્સ અઞ્ઞં લોકિયં કમ્મં અત્થીતિ અતુલં. કિં તં? મહગ્ગતકમ્મં. અથ વા કામાવચરં રૂપાવચરં તુલં, અરૂપાવચરં અતુલં. અપ્પવિપાકં વા તુલં, બહુવિપાકં અતુલં. સમ્ભવન્તિ સમ્ભવહેતુભૂતં, રાસિકારકં પિણ્ડકારકન્તિ અત્થો. ભવસઙ્ખારન્તિ પુનબ્ભવસઙ્ખારણકં. અવસ્સજીતિ વિસ્સજ્જેસિ. મુનીતિ બુદ્ધમુનિ. અજ્ઝત્તરતોતિ નિયકજ્ઝત્તરતો. સમાહિતોતિ ઉપચારપ્પનાસમાધિવસેન સમાહિતો. અભિન્દિ કવચમિવાતિ કવચં વિય અભિન્દિ. અત્તસમ્ભવન્તિ અત્તનિ સઞ્જાતં કિલેસં. ઇદં વુત્તં હોતિ – સવિપાકટ્ઠેન સમ્ભવં, ભવાભિસઙ્ખરણટ્ઠેન ભવસઙ્ખારન્તિ ચ લદ્ધનામં તુલાતુલસઙ્ખાતં લોકિયકમ્મઞ્ચ ઓસ્સજિ, સઙ્ગામસીસે મહાયોધો કવચં વિય અત્તસમ્ભવં કિલેસઞ્ચ અજ્ઝત્તરતો હુત્વા સમાહિતો હુત્વા અભિન્દીતિ.

અથ વા તુલન્તિ તુલેન્તો તીરેન્તો. અતુલઞ્ચ સમ્ભવન્તિ નિબ્બાનઞ્ચેવ સમ્ભવઞ્ચ. ભવસઙ્ખારન્તિ ભવગામિકમ્મં. અવસ્સજિ મુનીતિ ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધા અનિચ્ચા, પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં નિરોધો નિબ્બાનં નિચ્ચ’’ન્તિઆદિના (પટિ. મ. ૩.૩૭-૩૮) નયેન તુલયન્તો બુદ્ધમુનિ ભવે આદીનવં, નિબ્બાને ચ આનિસંસં દિસ્વા તં ખન્ધાનં મૂલભૂતં ભવસઙ્ખારં કમ્મં ‘‘કમ્મક્ખયાય સંવત્તતી’’તિ (મ. નિ. ૨.૮૧; અ. નિ. ૪.૨૩૨-૨૩૩) એવં વુત્તેન કમ્મક્ખયકરેન અરિયમગ્ગેન અવસ્સજિ. કથં? અજ્ઝત્તરતો સમાહિતો, અભિન્દિ કવચમિવત્તસમ્ભવં. સો હિ વિપસ્સનાવસેન અજ્ઝત્તરતો, સમથવસેન સમાહિતોતિ એવં પુબ્બભાગતો પટ્ઠાય સમથવિપસ્સનાબલેન કવચમિવ અત્તભાવં પરિયોનન્ધિત્વા ઠિતં, અત્તનિ સમ્ભવત્તા ‘‘અત્તસમ્ભવ’’ન્તિ લદ્ધનામં સબ્બકિલેસજાલં અભિન્દિ. કિલેસાભાવેન ચ કતં કમ્મં અપ્પટિસન્ધિકત્તા અવસ્સટ્ઠં નામ હોતીતિ એવં કિલેસપ્પહાનેન કમ્મં પજહિ. પહીનકિલેસસ્સ ચ ભયં નામ નત્થિ, તસ્મા અભીતોવ આયુસઙ્ખારં ઓસ્સજ્જિ, અભીતભાવઞાપનત્થઞ્ચ ઉદાનં ઉદાનેસીતિ વેદિતબ્બો.

યં મહાવાતાતિ યેન સમયેન યસ્મિં વા સમયે મહાવાતા. વાયન્તીતિ ઉપક્ખેપકવાતા નામ ઉટ્ઠહન્તિ, તે વાયન્તા સટ્ઠિસહસ્સાધિકનવયોજનસતસહસ્સબહલં ઉદકસન્ધારકવાતં ઉપચ્છિન્દન્તિ, તતો આકાસે ઉદકં ભસ્સતિ, તસ્મિં ભસ્સન્તે પથવી ભસ્સતિ, પુન વાતો અત્તનો બલેન અન્તોધમ્મકરણે વિય ઉદકં આબન્ધિત્વા ગણ્હાતિ, તતો ઉદકં ઉગ્ગચ્છતિ, તસ્મિં ઉગ્ગચ્છન્તે પથવી ઉગ્ગચ્છતિ. એવં ઉદકં કમ્પિતં પથવિં કમ્પેતિ. એતઞ્ચ કમ્પનં યાવજ્જકાલાપિ હોતિયેવ, બહુભાવેન પન ઓગચ્છનુગ્ગચ્છનં ન પઞ્ઞાયતિ.

મહિદ્ધિકા મહાનુભાવાતિ ઇજ્ઝનસ્સ મહન્તતાય મહિદ્ધિકા, અનુભવિતબ્બસ્સ મહન્તતાય મહાનુભાવા. પરિત્તાતિ દુબ્બલા. અપ્પમાણાતિ બલવા. સો ઇમં પથવિં કમ્પેતીતિ સો ઇદ્ધિં નિબ્બત્તેત્વા સંવેજેન્તો મહામોગ્ગલ્લાનો વિય, વીમંસન્તો વા મહાનાગત્થેરસ્સ ભાગિનેય્યો સઙ્ઘરક્ખિતસામણેરો વિય પથવિં કમ્પેતિ. સઙ્કમ્પેતીતિ સમન્તતો કમ્પેતિ. સમ્પકમ્પેતીતિ તસ્સેવ વેવચનં. ઇતિ ઇમેસુ અટ્ઠસુ પથવિકમ્પેસુ પઠમો ધાતુકોપેન, દુતિયો ઇદ્ધાનુભાવેન, તતિયચતુત્થા પુઞ્ઞતેજેન, પઞ્ચમો ઞાણતેજેન, છટ્ઠો સાધુકારદાનવસેન, સત્તમો કારુઞ્ઞસભાવેન, અટ્ઠમો આરોદનેન. માતુકુચ્છિં ઓક્કમન્તે ચ તતો નિક્ખમન્તે ચ મહાસત્તે તસ્સ પુઞ્ઞતેજેન પથવી અકમ્પિત્થ, અભિસમ્બોધિયં ઞાણતેજાભિહતા હુત્વા અકમ્પિત્થ, ધમ્મચક્કપ્પવત્તને સાધુકારભાવસણ્ઠિતા સાધુકારં દદમાના અકમ્પિત્થ, આયુસઙ્ખારઓસ્સજ્જને કારુઞ્ઞસભાવસણ્ઠિતા ચિત્તસઙ્ખોભં અસહમાના અકમ્પિત્થ, પરિનિબ્બાને આરોદનવેગતુન્ના હુત્વા અકમ્પિત્થ. અયં પનત્થો પથવિદેવતાય વસેન વેદિતબ્બો. મહાભૂતપથવિયા પનેતં નત્થિ અચેતનત્તા. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

ભૂમિચાલવગ્ગો સત્તમો.