(૬) ૧. ગોતમીવગ્ગો

૧. ગોતમીસુત્તવણ્ણના

૫૧. છટ્ઠસ્સ પઠમે સક્કેસુ વિહરતીતિ પઠમગમનેન ગન્ત્વા વિહરતિ. મહાપજાપતીતિ પુત્તપજાય ચેવ ધીતુપજાય ચ મહન્તત્તા એવંલદ્ધનામા. યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમીતિ ભગવા કપિલપુરં ગન્ત્વા પઠમમેવ નન્દં પબ્બાજેસિ, સત્તમે દિવસે રાહુલકુમારં. ચુમ્બટકકલહે (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૩૧; સં. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૩૭) પન ઉભયનગરવાસિકેસુ યુદ્ધત્થાય નિક્ખન્તેસુ સત્થા ગન્ત્વા તે રાજાનો સઞ્ઞાપેત્વા અત્તદણ્ડસુત્તં (સુ. નિ. ૯૪૧ આદયો; મહાનિ. ૧૭૦ આદયો) કથેસિ. રાજાનો પસીદિત્વા અડ્ઢતિયસતે અડ્ઢતિયસતે કુમારે અદંસુ, તાનિ પઞ્ચ કુમારસતાનિ સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિંસુ, અથ નેસં પજાપતિયો સાસનં પેસેત્વા અનભિરતિં ઉપ્પાદયિંસુ. સત્થા તેસં અનભિરતિયા ઉપ્પન્નભાવં ઞત્વા તે પઞ્ચસતે દહરભિક્ખૂ કુણાલદહં નેત્વા અત્તનો કુણાલકાલે નિસિન્નપુબ્બે પાસાણતલે નિસીદિત્વા કુણાલજાતકકથાય (જા. ૨.૨૧.કુણાલજાતક) તેસં અનભિરતિં વિનોદેત્વા સબ્બેપિ તે સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાપેસિ, પુન મહાવનં આનેત્વા અરહત્તફલેતિ. તેસં ચિત્તજાનનત્થં પુનપિ પજાપતિયો સાસનં પહિણિંસુ. તે ‘‘અભબ્બા મયં ઘરાવાસસ્સા’’તિ પટિસાસનં પહિણિંસુ. તા ‘‘ન દાનિ અમ્હાકં ઘરં ગન્તું યુત્તં, મહાપજાપતિયા સન્તિકં ગન્ત્વા પબ્બજ્જં અનુજાનાપેત્વા પબ્બજિસ્સામા’’તિ પઞ્ચસતાપિ મહાપજાપતિં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘અય્યે, અમ્હાકં પબ્બજ્જં અનુજાનાપેથા’’તિ આહંસુ. મહાપજાપતી તા ઇત્થિયો ગહેત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ. સેતચ્છત્તસ્સ હેટ્ઠા રઞ્ઞો પરિનિબ્બુતકાલે ઉપસઙ્કમીતિપિ વદન્તિયેવ.

અલં ગોતમિ, મા તે રુચ્ચીતિ કસ્મા પટિક્ખિપિ, નનુ સબ્બેસમ્પિ બુદ્ધાનં ચતસ્સો પરિસા હોન્તીતિ? કામં હોન્તિ, કિલમેત્વા પન અનેકવારં યાચિતે અનુઞ્ઞાતં પબ્બજ્જં ‘‘દુક્ખેન લદ્ધા’’તિ સમ્મા પરિપાલેસ્સન્તીતિ ગરું કત્વા અનુઞ્ઞાતુકામો પટિક્ખિપિ. પક્કામીતિ પુન કપિલપુરમેવ પાવિસિ. યથાભિરન્તં વિહરિત્વાતિ બોધનેય્યસત્તાનં ઉપનિસ્સયં ઓલોકેન્તો યથાજ્ઝાસયને વિહરિત્વા. ચારિકં પક્કામીતિ મહાજનસઙ્ગહં કરોન્તો ઉત્તમાય બુદ્ધસિરિયા અનોપમેન બુદ્ધવિલાસેન અતુરિતચારિકં પક્કામિ.

સમ્બહુલાહિ સાકિયાનીહિ સદ્ધિન્તિ અન્તોનિવેસનમ્હિયેવ દસબલં ઉદ્દિસ્સ પબ્બજ્જાવેસં ગહેત્વા પઞ્ચસતા સાકિયાનિયો પબ્બજ્જાવેસંયેવ ગાહાપેત્વા સબ્બાહિપિ તાહિ સમ્બહુલાહિ સાકિયાનીહિ સદ્ધિં. ચારિકં પક્કામીતિ ગમનં અભિનીહરિ. ગમનાભિનીહરણકાલે પન તા સુખુમાલા રાજિત્થિયો પદસા ગન્તું ન સક્ખિસ્સન્તીતિ સાકિયકોલિયરાજાનો સોવણ્ણસિવિકાયો ઉપટ્ઠાપયિંસુ. તા પન ‘‘યાને આરુય્હ ગચ્છન્તીતિ સત્થરિ અગારવો કતો હોતી’’તિ એકપણ્ણાસયોજનિકં પદસાવ પટિપજ્જિંસુ. રાજાનોપિ પુરતો ચ પચ્છતો ચ આરક્ખં સંવિદહાપેત્વા તણ્ડુલસપ્પિતેલાદીનં સકટાનિ પૂરાપેત્વા ‘‘ગતટ્ઠાને ગતટ્ઠાને આહારં પટિયાદેથા’’તિ પુરિસે પેસયિંસુ. સૂનેહિ પાદેહીતિ તાસઞ્હિ સુખુમાલત્તા પાદેસુ એકો ફોટો ઉટ્ઠેતિ, એકો ભિજ્જતિ. ઉભો પાદા કતકટ્ઠિસમ્પરિકિણ્ણા વિય હુત્વા ઉદ્ધુમાતા જાતા. તેન વુત્તં – ‘‘સૂનેહિ પાદેહી’’તિ. બહિદ્વારકોટ્ઠકેતિ દ્વારકોટ્ઠકતો બહિ. કસ્મા પનેવં ઠિતાતિ? એવં કિરસ્સા અહોસિ – ‘‘અહં તથાગતેન અનનુઞ્ઞાતા સયમેવ પબ્બજ્જાવેસં અગ્ગહેસિં, એવં ગહિતભાવો ચ પન મે સકલજમ્બુદીપે પાકટો જાતો. સચે સત્થા પબ્બજ્જં અનુજાનાતિ, ઇચ્ચેતં કુસલં. સચે પન નાનુજાનિસ્સતિ, મહતી ગરહા ભવિસ્સતી’’તિ વિહારં પવિસિતું અસક્કોન્તી રોદમાનાવ અટ્ઠાસિ.

કિં નુ ત્વં ગોતમીતિ કિં નુ રાજકુલાનં વિપત્તિ ઉપ્પન્ના, કેન ત્વં કારણેન એવં વિવણ્ણભાવં પત્તા, સૂનેહિ પાદેહિ…પે… ઠિતાતિ. અઞ્ઞેનપિ પરિયાયેનાતિ અઞ્ઞેનપિ કારણેન. બહુકારા, ભન્તેતિઆદિના તસ્સા ગુણં કથેત્વા પુન પબ્બજ્જં યાચન્તો એવમાહ. સત્થાપિ ‘‘ઇત્થિયો નામ પરિત્તપઞ્ઞા, એકયાચિતમત્તેન પબ્બજ્જાય અનુઞ્ઞાતાય ન મમ સાસનં ગરું કત્વા ગણ્હિસ્સન્તી’’તિ તિક્ખત્તું પટિક્ખિપિત્વા ઇદાનિ ગરું કત્વા ગાહાપેતુકામતાય સચે, આનન્દ, મહાપજાપતી ગોતમી અટ્ઠ ગરુધમ્મે પટિગ્ગણ્હાતિ, સાવ’સ્સા હોતુ ઉપસમ્પદાતિઆદિમાહ. તત્થ સાવસ્સાતિ સા એવ અસ્સા પબ્બજ્જાપિ ઉપસમ્પદાપિ હોતુ.

તદહૂપસમ્પન્નસ્સાતિ તંદિવસં ઉપસમ્પન્નસ્સ. અભિવાદનં પચ્ચુટ્ઠાનં અઞ્જલિકમ્મં સામીચિકમ્મં કત્તબ્બન્તિ ઓમાનાતિમાને અકત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન અભિવાદનં, આસના પચ્ચુટ્ઠાય પચ્ચુગ્ગમનવસેન પચ્ચુટ્ઠાનં, દસનખે સમોધાનેત્વા અઞ્જલિકમ્મં, આસનપઞ્ઞાપનબીજનાદિકં અનુચ્છવિકકમ્મસઙ્ખાતં સામીચિકમ્મઞ્ચ કતબ્બં. અભિક્ખુકે આવાસેતિ યત્થ વસન્તિયા અનન્તરાયેન ઓવાદત્થાય ઉપસઙ્કમનટ્ઠાને ઓવાદદાયકો આચરિયો નત્થિ, અયં અભિક્ખુકો આવાસો નામ. એવરૂપે આવાસે વસ્સં ન ઉપગન્તબ્બં. અન્વડ્ઢમાસન્તિ અનુપોસથિકં. ઓવાદૂપસઙ્કમનન્તિ ઓવાદત્થાય ઉપસઙ્કમનં. દિટ્ઠેનાતિ ચક્ખુના દિટ્ઠેન. સુતેનાતિ સોતેન સુતેન. પરિસઙ્કાયાતિ દિટ્ઠસુતવસેન પરિસઙ્કિતેન. ગરુધમ્મન્તિ ગરુકં સઙ્ઘાદિસેસાપત્તિં. પક્ખમાનત્તન્તિ અનૂનાનિ પન્નરસ દિવસાનિ માનત્તં. છસુ ધમ્મેસૂતિ વિકાલભોજનચ્છટ્ઠેસુ સિક્ખાપદેસુ. સિક્ખિતસિક્ખાયાતિ એકસિક્ખમ્પિ અખણ્ડં કત્વા પૂરિતસિક્ખાય. અક્કોસિતબ્બો પરિભાસિતબ્બોતિ દસન્નં અક્કોસવત્થૂનં અઞ્ઞતરેન અક્કોસવત્થુના ન અક્કોસિતબ્બો, ભયૂપદંસનાય યાય કાયચિ પરિભાસાય ન પરિભાસિતબ્બો.

ઓવટો ભિક્ખુનીનં ભિક્ખૂસુ વચનપથોતિ ઓવાદાનુસાસનધમ્મકથાસઙ્ખાતો વચનપથો ભિક્ખુનીનં ભિક્ખૂસુ ઓવરિતો પિહિતો, ન ભિક્ખુનિયા કોચિ ભિક્ખુ ઓવદિતબ્બો અનુસાસિતબ્બો વા ‘‘ભન્તે, પોરાણકત્થેરા ઇદં ચીવરવત્તં પૂરયિંસૂ’’તિ એવં પન પવેણિવસેન કથેતું વટ્ટતિ. અનોવટો ભિક્ખૂનં ભિક્ખુનીસુ વચનપથોતિ ભિક્ખૂનં પન ભિક્ખુનીસુ વચનપથો અનિવારિતો, યથારુચિ ઓવદિતું અનુસાસિતું ધમ્મકથં કથેતુન્તિ અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારતો પનેસા ગરુધમ્મકથા સમન્તપાસાદિકાય વિનયસંવણ્ણનાય (પાચિ. અટ્ઠ. ૧૪૮) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા.

ઇમે પન અટ્ઠ ગરુધમ્મે સત્થુ સન્તિકે ઉગ્ગહેત્વા થેરેન અત્તનો આરોચિયમાને સુત્વાવ મહાપજાપતિયા તાવ મહન્તં દોમનસ્સં ખણેન પટિપ્પસ્સમ્ભિ, અનોતત્તદહતો આભતેન સીતુદકસ્સ ઘટસતેન મત્થકે પરિસિત્તા વિય વિગતપરિળાહા અત્તમના હુત્વા ગરુધમ્મપટિગ્ગહણેન ઉપ્પન્નપીતિપામોજ્જં આવિકરોન્તી સેય્યથાપિ, ભન્તેતિઆદિકં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

કુમ્ભત્થેનકેહીતિ કુમ્ભે દીપં જાલેત્વા તેન આલોકેન પરઘરે ભણ્ડં વિચિનિત્વા થેનકચોરેહિ. સેતટ્ઠિકા નામ રોગજાતીતિ એકો પાણકો નાળમજ્ઝગતં કણ્ડં વિજ્ઝતિ, યેન વિદ્ધા કણ્ડા નિક્ખન્તમ્પિ સાલિસીસં ખીરં ગહેતું ન સક્કોતિ. મઞ્જિટ્ઠિકા નામ રોગજાતીતિ ઉચ્છૂનં અન્તોરત્તભાવો.

મહતો તળાકસ્સ પટિકચ્ચેવ આળિન્તિ ઇમિના પન એતમત્થં દસ્સેતિ – યથા મહતો તળાકસ્સ પાળિયા અબદ્ધાયપિ કિઞ્ચિ ઉદકં તિટ્ઠતેવ, પઠમમેવ બદ્ધાય પન યં અબદ્ધપચ્ચયા ન તિટ્ઠેય્ય, તમ્પિ તિટ્ઠેય્ય, એવમેવ યે ઇમે અનુપ્પન્ને વત્થુસ્મિં પટિકચ્ચેવ અનતિક્કમનત્થાય ગરુધમ્મા પઞ્ઞત્તા, તેસુ અપઞ્ઞત્તેસુ માતુગામસ્સ પબ્બજિતત્તા પઞ્ચ વસ્સસતાનિ સદ્ધમ્મો તિટ્ઠેય્ય. પટિકચ્ચેવ પઞ્ઞત્તત્તા પન અપરાનિપિ પઞ્ચ વસ્સસતાનિ ઠસ્સતીતિ એવં પઠમં વુત્તવસ્સસહસ્સમેવ ઠસ્સતિ. વસ્સસહસ્સન્તિ ચેતં પટિસમ્ભિદાપભેદપ્પત્તખીણાસવાનં વસેનેવ વુત્તં, તતો પન ઉત્તરિપિ સુક્ખવિપસ્સકખીણાસવવસેન વસ્સસહસ્સં, અનાગામિવસેન વસ્સસહસ્સં, સકદાગામિવસેન વસ્સસહસ્સં, સોતાપન્નવસેન વસ્સસહસ્સન્તિ એવં પઞ્ચવસ્સસહસ્સાનિ પટિવેધસદ્ધમ્મો ઠસ્સતિ. પરિયત્તિધમ્મોપિ તાનિયેવ. ન હિ પરિયત્તિયા અસતિ પટિવેધો અત્થિ, નાપિ પરિયત્તિયા સતિ પટિવેધો ન હોતિ. લિઙ્ગં પન પરિયત્તિયા અન્તરહિતાયપિ ચિરં પવત્તિસ્સતીતિ.

૨. ઓવાદસુત્તવણ્ણના

૫૨. દુતિયે બહુસ્સુતોતિ ઇધ સકલસ્સપિ બુદ્ધવચનસ્સ વસેન બહુસ્સુતભાવો વેદિતબ્બો. ગરુધમ્મન્તિ કાયસંસગ્ગં. અયમેત્થ સઙ્ખેપો. ભિક્ખુનોવાદકવિનિચ્છયો પન સમન્તપાસાદિકાય (પાચિ. અટ્ઠ. ૧૪૪ આદયો) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

૩. સંખિત્તસુત્તવણ્ણના

૫૩. તતિયે સરાગાયાતિ સરાગત્થાય. વિરાગાયાતિ વિરજ્જનત્થાય. સંયોગાયાતિ વટ્ટે સંયોગત્થાય. વિસંયોગાયાતિ વટ્ટે વિસંયોગભાવત્થાય. આચયાયાતિ વટ્ટસ્સ વડ્ઢનત્થાય. નો અપચયાયાતિ ન વટ્ટવિદ્ધંસનત્થાય. દુબ્ભરતાયાતિ દુપ્પોસનત્થાય. નો સુભરતાયાતિ ન સુખપોસનત્થાય. ઇમસ્મિં સુત્તે પઠમવારેન વટ્ટં કથિતં, દુતિયવારેન વિવટ્ટં કથિતં. ઇમિના ચ પન ઓવાદેન ગોતમી અરહત્તં પત્તાતિ.

૪. દીઘજાણુસુત્તવણ્ણના

૫૪. ચતુત્થે બ્યગ્ઘપજ્જાતિ ઇદમસ્સ પવેણિ નામ વસેન આલપનં. તસ્સ હિ પુબ્બપુરિસા બ્યગ્ઘપથે જાતાતિ તસ્મિં કુલે મનુસ્સા બ્યગ્ઘપજ્જાતિ વુચ્ચન્તિ. ઇસ્સત્થેનાતિ ઇસ્સાસકમ્મેન. તત્રુપાયાયાતિ ‘‘ઇમસ્મિં કાલે ઇદં નામ કાતું વટ્ટતી’’તિ જાનને ઉપાયભૂતાય. વુદ્ધસીલિનોતિ વડ્ઢિતસીલા વુદ્ધસમાચારા. આયન્તિ આગમનં. નાચ્ચોગાળ્હન્તિ નાતિમહન્તં. નાતિહીનન્તિ નાતિકસિરં. પરિયાદાયાતિ ગહેત્વા ખેપેત્વા. તત્થ યસ્સ વયતો દિગુણો આયો, તસ્સ વયો આયં પરિયાદાતું ન સક્કોતિ.

‘‘ચતુધા વિભજે ભોગે, પણ્ડિતો ઘરમાવસં;

એકેન ભોગે ભુઞ્જેય્ય, દ્વીહિ કમ્મં પયોજયે;

ચતુત્થઞ્ચ નિધાપેય્ય, આપદાસુ ભવિસ્સતી’’તિ. (દી. નિ. ૩.૨૬૫) –

એવં પટિપજ્જતો પન વયો આયં પરિયાદાતું ન સક્કોતિયેવ.

ઉદુમ્બરખાદીવાતિ યથા ઉદુમ્બરાનિ ખાદિતુકામેન પક્કે ઉદુમ્બરરુક્ખે ચાલિતે એકપ્પહારેનેવ બહૂનિ ફલાનિ પતન્તિ, સો ખાદિતબ્બયુત્તકાનિ ખાદિત્વા ઇતરાનિ બહુતરાનિ પહાય ગચ્છતિ, એવમેવં યો આયતો વયં બહુતરં કત્વા વિપ્પકિરન્તો ભોગે પરિભુઞ્જતિ, સો ‘‘ઉદુમ્બરખાદિકંવાયં કુલપુત્તો ભોગે ખાદતી’’તિ વુચ્ચતિ. અજેટ્ઠમરણન્તિ અનાયકમરણં. સમં જીવિકં કપ્પેતીતિ સમ્મા જીવિકં કપ્પેતિ. સમજીવિતાતિ સમજીવિતાય જીવિતા. અપાયમુખાનીતિ વિનાસસ્સ ઠાનાનિ.

ઉટ્ઠાતા કમ્મધેય્યેસૂતિ કમ્મકરણટ્ઠાનેસુ ઉટ્ઠાનવીરિયસમ્પન્નો. વિધાનવાતિ વિદહનસમ્પન્નો. સોત્થાનં સમ્પરાયિકન્તિ સોત્થિભૂતં સમ્પરાયિકં. સચ્ચનામેનાતિ બુદ્ધત્તાયેવ બુદ્ધોતિ એવં અવિતથનામેન. ચાગો પુઞ્ઞં પવડ્ઢતીતિ ચાગો ચ સેસપુઞ્ઞઞ્ચ પવડ્ઢતિ. ઇમસ્મિં સુત્તે સદ્ધાદયો મિસ્સકા કથિતા. પઞ્ચમં ઉત્તાનમેવ.

૬. ભયસુત્તવણ્ણના

૫૬. છટ્ઠે ગબ્ભોતિ ગબ્ભવાસો. દિટ્ઠધમ્મિકાપીતિ સન્દિટ્ઠિકા ગબ્ભવાસસદિસા પુનપિ મનુસ્સગબ્ભા. સમ્પરાયિકાપીતિ ઠપેત્વા મનુસ્સગબ્ભે સેસગબ્ભા. ઉભયં એતે કામા પવુચ્ચન્તીતિ ભયઞ્ચ દુક્ખઞ્ચ, ભયઞ્ચ રોગો ચ, ભયઞ્ચ ગણ્ડો ચ, ભયઞ્ચ સલ્લઞ્ચ, ભયઞ્ચ સઙ્ગો ચ, ભયઞ્ચ પઙ્કો ચ, ભયઞ્ચ ગબ્ભો ચાતિ એવં ઉભયં એતે કામા પવુચ્ચન્તિ. સાતરૂપેનાતિ કામસુખેન. પલિપથન્તિ વટ્ટપલિપથં. અતિક્કમ્માતિ ઇમસ્મિં ઠાને વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અસ્સ ભિક્ખુનો અરહત્તપ્પત્તભાવો ગહિતો. એવરૂપં પજં જાતિજરૂપેતં તીસુ ભવેસુ ફન્દમાનં અવેક્ખતીતિ સુત્તે વટ્ટં કથેત્વા ગાથાસુ વિવટ્ટં કથિતન્તિ. સત્તમટ્ઠમાનિ ઉત્તાનત્થાનેવ.

૯-૧૦. પુગ્ગલસુત્તદ્વયવણ્ણના

૫૯-૬૦. નવમે ઉજુભૂતોતિ કાયવઙ્કાદીનં અભાવેન ઉજુકો. પઞ્ઞાસીલસમાહિતોતિ પઞ્ઞાય ચ સીલેન ચ સમન્નાગતો. યજમાનાનન્તિ દાનં દદન્તાનં. પુઞ્ઞપેક્ખાનન્તિ પુઞ્ઞં ઓલોકેન્તાનં ગવેસન્તાનં. ઓપધિકન્તિ ઉપધિવિપાકં, ઓપધિભૂતં ઠાનં અપ્પમાણં. દસમે સમુક્કટ્ઠોતિ ઉક્કટ્ઠો ઉત્તમો. સત્તાનન્તિ સબ્બસત્તાનં. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

ગોતમીવગ્ગો છટ્ઠો.