૧. મેત્તાવગ્ગો

૧. મેત્તાસુત્તવણ્ણના

૧. અટ્ઠકનિપાતસ્સ પઠમે આસેવિતાયાતિ આદરેન સેવિતાય. ભાવિતાયાતિ વડ્ઢિતાય. બહુલીકતાયાતિ પુનપ્પુનં કતાય. યાનિકતાયાતિ યુત્તયાનસદિસકતાય. વત્થુકતાયાતિ પતિટ્ઠાનટ્ઠેન વત્થુ વિય કતાય. અનુટ્ઠિતાયાતિ પચ્ચુપટ્ઠિતાય. પરિચિતાયાતિ સમન્તતો ચિતાય ઉપચિતાય. સુસમારદ્ધાયાતિ સુટ્ઠુ સમારદ્ધાય સુકતાય. આનિસંસાતિ ગુણા. સુખં સુપતીતિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં એકાદસકનિપાતે વક્ખામ.

અપ્પમાણન્તિ ફરણવસેન અપ્પમાણં. તનૂ સંયોજના હોન્તિ, પસ્સતો ઉપધિક્ખયન્તિ મેત્તાપદટ્ઠાનાય વિપસ્સનાય અનુક્કમેન ઉપધિક્ખયસઙ્ખાતં અરહત્તં પત્તસ્સ દસ સંયોજના પહીયન્તીતિ અત્થો. અથ વા તનૂ સંયોજના હોન્તીતિ પટિઘઞ્ચેવ પટિઘસમ્પયુત્તસંયોજના ચ તનુકા હોન્તિ. પસ્સતો ઉપધિક્ખયન્તિ તેસંયેવ કિલેસૂપધીનં ખયસઙ્ખાતં મેત્તં અધિગમવસેન પસ્સન્તસ્સ. કુસલી તેન હોતીતિ તેન મેત્તાયનેન કુસલો હોતિ. સત્તસણ્ડન્તિ સત્તસઙ્ખાતેન સણ્ડેન સમન્નાગતં, સત્તભરિતન્તિ અત્થો. વિજેત્વાતિ અદણ્ડેન અસત્થેન ધમ્મેનેવ વિજિનિત્વા. રાજિસયોતિ ઇસિસદિસા ધમ્મિકરાજાનો. યજમાનાતિ દાનાનિ દદમાના. અનુપરિયગાતિ વિચરિંસુ.

અસ્સમેધન્તિઆદીસુ પોરાણકરાજકાલે કિર સસ્સમેધં, પુરિસમેધં, સમ્માપાસં, વાચાપેય્યન્તિ ચત્તારિ સઙ્ગહવત્થૂનિ અહેસું, યેહિ રાજાનો લોકં સઙ્ગણ્હિંસુ. તત્થ નિપ્ફન્નસસ્સતો દસમભાગગ્ગહણં સસ્સમેધં નામ, સસ્સસમ્પાદને મેધાવિતાતિ અત્થો. મહાયોધાનં છમાસિકં ભત્તવેતનાનુપ્પદાનં પુરિસમેધં નામ, પુરિસસઙ્ગણ્હને મેધાવિતાતિ અત્થો. દલિદ્દમનુસ્સાનં હત્થતો લેખં ગહેત્વા તીણિ વસ્સાનિ વિના વડ્ઢિયા સહસ્સદ્વિસહસ્સમત્તધનાનુપ્પદાનં સમ્માપાસં નામ. તઞ્હિ સમ્મા મનુસ્સે પાસેતિ હદયે બન્ધિત્વા વિય ઠપેતિ, તસ્મા સમ્માપાસન્તિ વુચ્ચતિ. ‘‘તાત, માતુલા’’તિઆદિના નયેન પન સણ્હવાચાભણનં વાચાપેય્યં નામ, પિયવાચાતિ અત્થો. એવં ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ સઙ્ગહિતં રટ્ઠં ઇદ્ધઞ્ચેવ હોતિ, ફીતઞ્ચ, બહુઅન્નપાનં, ખેમં, નિરબ્બુદં. મનુસ્સા મુદા મોદમાના ઉરે પુત્તે નચ્ચેન્તા અપારુતઘરા વિહરન્તિ. ઇદં ઘરદ્વારેસુ અગ્ગળાનં અભાવતો નિરગ્ગળન્તિ વુચ્ચતિ. અયં પોરાણિકા પવેણિ.

અપરભાગે પન ઓક્કાકરાજકાલે બ્રાહ્મણા ઇમાનિ ચત્તારિ સઙ્ગહવત્થૂનિ ઇમઞ્ચ રટ્ઠસમ્પત્તિં પરિવત્તેત્વા ઉદ્ધંમૂલકં કત્વા અસ્સમેધં પુરિસમેધન્તિઆદિકે પઞ્ચ યઞ્ઞે નામ અકંસુ. તેસુ અસ્સમેત્થ મેધન્તિ વધેન્તીતિ અસ્સમેધો. દ્વીહિ પરિયઞ્ઞેહિ યજિતબ્બસ્સ એકવીસતિયૂપસ્સ એકસ્મિં પચ્છિમદિવસેયેવ સત્તનવુતિપઞ્ચપસુસતઘાતભિંસનસ્સ ઠપેત્વા ભૂમિઞ્ચ પુરિસે ચ અવસેસસબ્બવિભવદક્ખિણસ્સ યઞ્ઞસ્સેતં અધિવચનં. પુરિસમેત્થ મેધન્તીતિ પુરિસમેધો. ચતૂહિ પરિયઞ્ઞેહિ યજિતબ્બસ્સ સદ્ધિં ભૂમિયા અસ્સમેધે વુત્તવિભવદક્ખિણસ્સ યઞ્ઞસ્સેતં અધિવચનં. સમ્મમેત્થ પાસન્તીતિ સમ્માપાસો. દિવસે દિવસે યુગચ્છિગ્ગળે પવેસનદણ્ડકસઙ્ખાતં સમ્મં ખિપિત્વા તસ્સ પતિતોકાસે વેદિં કત્વા સંહારિમેહિ યૂપાદીહિ સરસ્સતીનદિયા નિમુગ્ગોકાસતો પભુતિ પટિલોમં ગચ્છન્તેન યજિતબ્બસ્સ સત્રયાગસ્સેતં અધિવચનં. વાજમેત્થ પિવન્તીતિ વાજપેય્યો. એકેન પરિયઞ્ઞેન સત્તરસહિ પસૂહિ યજિતબ્બસ્સ બેલુવયૂપસ્સ સત્તરસકદક્ખિણસ્સ યઞ્ઞસ્સેતં અધિવચનં. નત્થિ એત્થ અગ્ગળાતિ નિરગ્ગળો. નવહિ પરિયઞ્ઞેહિ યજિતબ્બસ્સ સદ્ધિં ભૂમિયા ચ પુરિસેહિ ચ અસ્સમેધે વુત્તવિભવદક્ખિણસ્સ સબ્બમેધપરિયાયનામસ્સ અસ્સમેધવિકપ્પસ્સેતં અધિવચનં.

કલમ્પિ તે નાનુભવન્તિ સોળસિન્તિ તે સબ્બેપિ મહાયાગા એકસ્સ મેત્તાચિત્તસ્સ વિપાકમહન્તતાય સોળસિં કલં ન અગ્ઘન્તિ, સોળસમં ભાગં ન પાપુણન્તીતિ અત્થો. ન જિનાતીતિ ન અત્તના પરસ્સ જાનિં કરોતિ. ન જાપયેતિ ન પરેન પરસ્સ જાનિં કારેતિ. મેત્તંસોતિ મેત્તાયમાનચિત્તકોટ્ઠાસો હુત્વા. સબ્બભૂતાનન્તિ સબ્બસત્તેસુ. વેરં તસ્સ ન કેનચીતિ તસ્સ કેનચિ સદ્ધિં અકુસલવેરં વા પુગ્ગલવેરં વા નત્થિ.

૨. પઞ્ઞાસુત્તવણ્ણના

૨. દુતિયે આદિબ્રહ્મચરિયિકાયાતિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ આદિભૂતાય. પઞ્ઞાયાતિ વિપસ્સનાય. ગરુટ્ઠાનિયન્તિ ગારવુપ્પત્તિપચ્ચયભૂતં ગરુભાવનીયં. તિબ્બન્તિ બહલં. પરિપુચ્છતીતિ અત્થપાળિઅનુસન્ધિપુબ્બાપરં પુચ્છતિ. પરિપઞ્હતીતિ પઞ્હં કરોતિ, ઇદઞ્ચિદઞ્ચ પટિપુચ્છિસ્સામીતિ વિતક્કેતિ. દ્વયેનાતિ દુવિધેન. અનાનાકથિકોતિ અનાનત્તકથિકો હોતિ. અતિરચ્છાનકથિકોતિ નાનાવિધં તિરચ્છાનકથં ન કથેતિ. અરિયં વા તુણ્હીભાવન્તિ અરિયતુણ્હીભાવો નામ ચતુત્થજ્ઝાનં, સેસકમ્મટ્ઠાનમનસિકારોપિ વટ્ટતિ. જાનં જાનાતીતિ જાનિતબ્બકં જાનાતિ. પસ્સં પસ્સતીતિ પસ્સિતબ્બકં પસ્સતિ. પિયત્તાયાતિ પિયભાવત્થાય. ગરુત્તાયાતિ ગરુભાવત્થાય. ભાવનાયાતિ ભાવનત્થાય ગુણસમ્ભાવનાય વા. સામઞ્ઞાયાતિ સમણધમ્મત્થાય. એકીભાવાયાતિ નિરન્તરભાવત્થાય.

૩-૪. અપ્પિયસુત્તદ્વયવણ્ણના

૩-૪. તતિયે અપ્પિયપસંસીતિ અપ્પિયજનસ્સ પસંસકો વણ્ણભાણી. પિયગરહીતિ પિયજનસ્સ નિન્દકો ગરહકો. ચતુત્થે અનવઞ્ઞત્તિકામોતિ ‘‘અહો વત મં અઞ્ઞેન અવજાનેય્યુ’’ન્તિ અનવજાનનકામો. અકાલઞ્ઞૂતિ કથાકાલં ન જાનાતિ, અકાલે કથેતિ. અસુચીતિ અસુચીહિ કાયકમ્માદીહિ સમન્નાગતો.

૫. પઠમલોકધમ્મસુત્તવણ્ણના

૫. પઞ્ચમે લોકસ્સ ધમ્માતિ લોકધમ્મા. એતેહિ મુત્તા નામ નત્થિ, બુદ્ધાનમ્પિ હોન્તિ. તેનેવાહ – લોકં અનુપરિવત્તન્તીતિ અનુબન્ધન્તિ નપ્પજહન્તિ, લોકતો ન નિવત્તન્તીતિ અત્થો. લોકો ચ અટ્ઠ લોકધમ્મે અનુપરિવત્તતીતિ અયઞ્ચ લોકો એતે અનુબન્ધતિ ન પજહતિ, તેહિ ધમ્મેહિ ન નિવત્તતીતિ અત્થો.

લાભો અલાભોતિ લાભે આગતે અલાભો આગતોયેવાતિ વેદિતબ્બો. અયસાદીસુપિ એસેવ નયો. અવેક્ખતિ વિપરિણામધમ્મેતિ ‘‘વિપરિણામધમ્મા ઇમે’’તિ એવં અવેક્ખતિ. વિધૂપિતાતિ વિધમિતા વિદ્ધંસિતા. પદઞ્ચ ઞત્વાતિ નિબ્બાનપદં જાનિત્વા. સમ્મપ્પજાનાતિ ભવસ્સ પારગૂતિ ભવસ્સ પારં ગતો નિપ્ફત્તિં મત્થકં પત્તો, નિબ્બાનપદં ઞત્વાવ તં પારં ગતભાવં સમ્મપ્પજાનાતીતિ. ઇમસ્મિં સુત્તે વટ્ટવિવટ્ટં કથિતં.

૬. દુતિયલોકધમ્મસુત્તવણ્ણના

૬. છટ્ઠે કો વિસેસોતિ કિં વિસેસકારણં. કો અધિપ્પયાસોતિ કો અધિકપ્પયોગો. પરિયાદાયાતિ ગહેત્વા પરિનિટ્ઠપેત્વા. ઇધાપિ વટ્ટવિવટ્ટમેવ કથિતં.

૭. દેવદત્તવિપત્તિસુત્તવણ્ણના

૭. સત્તમે અચિરપક્કન્તેતિ સઙ્ઘં ભિન્દિત્વા ન ચિરપક્કન્તે. આરબ્ભાતિ આગમ્મ પટિચ્ચ સન્ધાય. અત્તવિપત્તિન્તિ અત્તનો વિપત્તિં વિપન્નાકારં. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. અભિભુય્યાતિ અભિભવિત્વા મદ્દિત્વા.

૮. ઉત્તરવિપત્તિસુત્તવણ્ણના

૮. અટ્ઠમે વટજાલિકાયન્તિ એવંનામકે વિહારે. સો કિર વટવને નિવિટ્ઠત્તા વટજાલિકાતિ સઙ્ખં ગતો. પાતુરહોસીતિ ઇમમત્થં દેવરઞ્ઞો આરોચેસ્સામીતિ ગન્ત્વા પાકટો અહોસિ. આદિબ્રહ્મચરિયકોતિ સિક્ખત્તયસઙ્ગહસ્સ સકલસાસનબ્રહ્મચરિયસ્સ આદિભૂતો.

૯. નન્દસુત્તવણ્ણના

૯. નવમે કુલપુત્તોતિ જાતિકુલપુત્તો. બલવાતિ થામસમ્પન્નો. પાસાદિકોતિ રૂપસમ્પત્તિયા પસાદજનકો. તિબ્બરાગોતિ બહલરાગો. કિમઞ્ઞત્રાતિઆદીસુ અયમત્થો – કિં અઞ્ઞેન કારણેન કથિતેન, અયં નન્દો ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો ભોજને મત્તઞ્ઞૂ જાગરિયમનુયુત્તો સતિસમ્પજઞ્ઞેન સમન્નાગતો, યેહિ નન્દો સક્કોતિ પરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં ચરિતું. સચે ઇમેહિ કારણેહિ સમન્નાગતો નાભવિસ્સ, ન સક્કુણેય્યાતિ. ઇતિહ તત્થાતિ એવં તત્થ. ઇમસ્મિં સુત્તે વટ્ટમેવ કથિતં.

૧૦. કારણ્ડવસુત્તવણ્ણના

૧૦. દસમે અઞ્ઞેનાઞ્ઞં પટિચરતીતિ અઞ્ઞેન કારણેન વચનેન વા અઞ્ઞં કારણં વચનં વા પટિચ્છાદેતિ. બહિદ્ધા કથં અપનામેતીતિ બાહિરતો અઞ્ઞં આગન્તુકકથં ઓતારેતિ. અપનેય્યેસોતિ અપનેય્યો નીહરિતબ્બો એસ. સમણદૂસીતિ સમણદૂસકો. સમણપલાપોતિ વીહીસુ વીહિપલાપો વિય નિસ્સારતાય સમણેસુ સમણપલાપો. સમણકારણ્ડવોતિ સમણકચવરો. બહિદ્ધા નાસેન્તીતિ બહિ નીહરન્તિ. યવકરણેતિ યવખેત્તે. ફુણમાનસ્સાતિ ઉચ્ચે ઠાને ઠત્વા મહાવાતે ઓપુનિયમાનસ્સ. અપસમ્મજ્જન્તીતિ સારધઞ્ઞાનં એકતો દુબ્બલધઞ્ઞાનં એકતો કરણત્થં પુનપ્પુનં અપસમ્મજ્જન્તિ, અપસમ્મજ્જનિસઙ્ખાતેન વાતગ્ગાહિના સુપ્પેન વા વત્થેન વા નીહરન્તિ. દદ્દરન્તિ દદ્દરસદ્દં.

સંવાસાયન્તિ સંવાસેન અયં. વિજાનાથાતિ જાનેય્યાથ. સન્તવાચોતિ સણ્હવાચો. જનવતીતિ જનમજ્ઝે. રહો કરોતિ કરણન્તિ કરણં વુચ્ચતિ પાપકમ્મં, તં રહો પટિચ્છન્નો હુત્વા કરોતિ. સંસપ્પી ચ મુસાવાદીતિ સંસપ્પિત્વા મુસાવાદી, મુસા ભણન્તો સંસપ્પતિ ફન્દતીતિ અત્થો. ઇમસ્મિં સુત્તે વટ્ટમેવ કથેત્વા ગાથાસુ વટ્ટવિવટ્ટં કથિતન્તિ.

મેત્તાવગ્ગો પઠમો.