૨. મહાવગ્ગો

૧. વેરઞ્જસુત્તવણ્ણના

૧૧. દુતિયસ્સ પઠમે અભિવાદેતીતિ એવમાદીનિ ન સમણો ગોતમોતિ એત્થ વુત્તનકારેન યોજેત્વા એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો ‘‘ન વન્દતિ નાસના વુટ્ઠાતિ, નાપિ ‘ઇધ ભોન્તો નિસીદન્તૂ’તિ એવં આસનેન વા નિમન્તેતી’’તિ. એત્થ હિ વા-સદ્દો વિભાવને નામ અત્થે ‘‘રૂપં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિઆદીસુ વિય. એવં વત્વા અથ અત્તનો અભિવાદનાદીનિ અકરોન્તં ભગવન્તં દિસ્વા આહ – તયિદં, ભો ગોતમ, તથેવાતિ. યં તં મયા સુતં, તં તથેવ, તં સવનઞ્ચ મે દસ્સનઞ્ચ સંસન્દતિ સમેતિ, અત્થતો એકીભાવં ગચ્છતિ. ન હિ ભવં ગોતમો…પે… આસનેન વા નિમન્તેતીતિ. એવં અત્તના સુતં દિટ્ઠેન નિગમેત્વા નિન્દન્તો આહ – તયિદં, ભો ગોતમ, ન સમ્પન્નમેવાતિ તં અભિવાદનાદીનં અકરણં અયુત્તમેવાતિ.

અથસ્સ ભગવા અત્તુક્કંસનપરવમ્ભનદોસં અનુપગમ્મ કરુણાસીતલેન હદયેન તં અઞ્ઞાણં વિધમિત્વા યુત્તભાવં દસ્સેતુકામો નાહં તં બ્રાહ્મણાતિઆદિમાહ. તત્રાયં સઙ્ખેપત્થો – અહં, બ્રાહ્મણ, અપ્પટિહતેન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણચક્ખુના ઓલોકેન્તોપિ તં પુગ્ગલં એતસ્મિં સદેવકાદિભેદે લોકે ન પસ્સામિ, યમહં અભિવાદેય્યં વા પચ્ચુટ્ઠેય્યં વા આસનેન વા નિમન્તેય્યં. અનચ્છરિયં વા એતં, સ્વાહં અજ્જ સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો એવરૂપં નિપચ્ચાકારારહં પુગ્ગલં ન પસ્સામિ. અપિચ ખો યદાપાહં સમ્પતિજાતોવ ઉત્તરેન મુખો સત્તપદવીતિહારેન ગન્ત્વા સકલં દસસહસ્સિલોકધાતું ઓલોકેસિં, તદાપિ એતસ્મિં સદેવકાદિભેદે લોકે તં પુગ્ગલં ન પસ્સામિ, યમહં એવરૂપં નિપચ્ચકારં કરેય્યં. અથ ખો મં સોળસકપ્પસહસ્સાયુકો ખીણાસવમહાબ્રહ્માપિ અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા ‘‘ત્વં લોકે મહાપુરિસો, ત્વં સદેવકસ્સ લોકસ્સ અગ્ગો ચ જેટ્ઠો ચ સેટ્ઠો ચ, નત્થિ તયા ઉત્તરિતરો’’તિ સઞ્જાતસોમનસ્સો પતિમાનેસિ. તદાપિ ચાહં અત્તના ઉત્તરિતરં અપસ્સન્તો આસભિં વાચં નિચ્છારેસિં – ‘‘અગ્ગોહમસ્મિ લોકસ્સ, જેટ્ઠોહમસ્મિ લોકસ્સ, સેટ્ઠોહમસ્મિ લોકસ્સા’’તિ. એવં સમ્પતિજાતસ્સાપિ મય્હં અભિવાદનાદિરહો પુગ્ગલો નત્થિ, સ્વાહં ઇદાનિ સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો કં અભિવાદેય્યં. તસ્મા ત્વં, બ્રાહ્મણ, મા તથાગતા એવરૂપં પરમનિપચ્ચકારં પત્થયિ. યઞ્હિ, બ્રાહ્મણ, તથાગતો અભિવાદેય્ય વા…પે… આસનેન વા નિમન્તેય્ય, મુદ્ધાપિ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ રત્તિપરિયોસાને પરિપાકસિથિલબન્ધનં વણ્ટા મુત્તતાલફલં વિય ગીવતો છિજ્જિત્વા સહસાવ ભૂમિયં નિપતેય્ય.

એવં વુત્તેપિ બ્રાહ્મણો દુપ્પઞ્ઞતાય તથાગતસ્સ લોકજેટ્ઠભાવં અસલ્લક્ખેન્તો કેવલં તં વચનં અસહમાનો આહ – અરસરૂપો ભવં ગોતમોતિ. અયં કિરસ્સ અધિપ્પાયો – યં લોકે અભિવાદનપચ્ચુટ્ઠાનઅઞ્જલિકમ્મસામીચિકમ્મં ‘‘સામગ્ગિરસો’’તિ વુચ્ચતિ, તં ભોતો ગોતમસ્સ નત્થિ. તસ્મા અરસરૂપો ભવં ગોતમો, અરસજાતિકો અરસસભાવોતિ. અથસ્સ ભગવા ચિત્તમુદુભાવજનનત્થં ઉજુવિપચ્ચનીકભાવં પરિહરન્તો અઞ્ઞથા તસ્સ વચનસ્સ અત્થં અત્તનિ સન્દસ્સેન્તો અત્થિ ખ્વેસ, બ્રાહ્મણ, પરિયાયોતિઆદિમાહ.

તત્થ અત્થિ ખ્વેસાતિ અત્થિ ખો એસ. પરિયાયોતિ કારણં. ઇદં વુત્તં હોતિ – અત્થિ ખો, બ્રાહ્મણ, એતં કારણં, યેન કારણેન મં ‘‘અરસરૂપો ભવં ગોતમો’’તિ વદમાનો પુગ્ગલો સમ્મા વદેય્ય, અવિતથવાદીતિ સઙ્ખં ગચ્છેય્ય. કતમો પન સોતિ? યે તે, બ્રાહ્મણ, રૂપરસા…પે… ફોટ્ઠબ્બરસા, તે તથાગતસ્સ પહીનાતિ. કિં વુત્તં હોતિ? યે તે જાતિવસેન વા ઉપપત્તિવસેન વા સેટ્ઠસમ્મતાનમ્પિ પુથુજ્જનાનં રૂપારમ્મણાદીનિ અસ્સાદેન્તાનં અભિનન્દન્તાનં રજ્જન્તાનં ઉપ્પજ્જન્તિ કામસુખસ્સાદસઙ્ખાતા રૂપરસા, સદ્દરસા, ગન્ધરસા, રસરસા, ફોટ્ઠબ્બરસા, યે ઇમં લોકં ગીવાય બન્ધિત્વા વિય આવિઞ્છન્તિ, વત્થારમ્મણાદિસામગ્ગિયઞ્ચ ઉપ્પન્નત્તા સામગ્ગિરસાતિ વુચ્ચન્તિ. તે સબ્બેપિ તથાગતસ્સ પહીના. ‘‘મય્હં પહીના’’તિ વત્તબ્બેપિ મમાકારેન અત્તાનં અનુક્ખિપન્તો ધમ્મં દેસેતિ, દેસનાવિલાસો વા એસ તથાગતસ્સ.

તત્થ પહીનાતિ ચિત્તસન્તાનતો વિગતા, પજહિતા વા. એતસ્મિં પનત્થે કરણે સામિવચનં દટ્ઠબ્બં. અરિયમગ્ગસત્થેન ઉચ્છિન્નં તણ્હાવિજ્જામયં મૂલં એતેસન્તિ ઉચ્છિન્નમૂલા. તાલવત્થુ વિય નેસં વત્થુ કતન્તિ તાલાવત્થુકતા. યથા હિ તાલરુક્ખં સમૂલં ઉદ્ધરિત્વા તસ્સ વત્થુમત્તે તસ્મિં પદેસે કતે ન પુન તસ્સ તાલસ્સ ઉપ્પત્તિ પઞ્ઞાયતિ, એવં અરિયમગ્ગસત્થેન સમૂલે રૂપાદિરસે ઉદ્ધરિત્વા તેસં પુબ્બે ઉપ્પન્નપુબ્બભાવેન વત્થુમત્તે ચિત્તસન્તાને કતે સબ્બેપિ તે તાલાવત્થુકતાતિ વુચ્ચન્તિ. અવિરુળ્હિધમ્મત્તા વા મત્થકચ્છિન્નતાલો વિય કતાતિ તાલાવત્થુકતા. યસ્મા પન એવં તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા હોન્તિ, યથા નેસં પચ્છાભાવો ન હોતિ, તથા કતા હોન્તિ. તસ્મા આહ – અનભાવંકતાતિ. આયતિં અનુપ્પાદધમ્માતિ અનાગતે અનુપ્પજ્જનકસભાવા.

નો ચ ખો યં ત્વં સન્ધાય વદેસીતિ યઞ્ચ ખો ત્વં સન્ધાય વદેસિ, સો પરિયાયો ન હોતિ. નનુ ચ એવં વુત્તે યો બ્રાહ્મણેન વુત્તો સામગ્ગિરસો, તસ્સ અત્તનિ વિજ્જમાનતા અનુઞ્ઞાતા હોતીતિ? ન હોતિ. યો હિ નં સામગ્ગિરસં કાતું ભબ્બો હુત્વા ન કરોતિ, સો તદભાવેન અરસરૂપોતિ વત્તબ્બતં અરહતિ. ભગવા પન અભબ્બોવ એતં કાતું, તેનસ્સ કારણે અભબ્બતં પકાસેન્તો આહ – ‘‘નો ચ ખો યં ત્વં સન્ધાય વદેસી’’તિ. યં પરિયાયં સન્ધાય ત્વં મં ‘‘અરસરૂપો’’તિ વદેસિ, સો અમ્હેસુ નેવ વત્તબ્બોતિ.

એવં બ્રાહ્મણો અત્તના અધિપ્પેતં અરસરૂપતં આરોપેતું અસક્કોન્તો અથાપરં નિબ્ભોગો ભવન્તિઆદિમાહ. સબ્બપરિયાયેસુ ચેત્થ વુત્તનયેનેવ યોજનાક્કમં વિદિત્વા સન્ધાયભાસિતમત્થં એવં વેદિતબ્બં – બ્રાહ્મણો તદેવ વયોવુદ્ધાનં અભિવાદનાદિકમ્મં લોકે ‘‘સામગ્ગિપરિભોગો’’તિ મઞ્ઞમાનો તદભાવેન ચ ભગવન્તં ‘‘નિબ્ભોગો’’તિઆદિમાહ. ભગવા ચ ય્વાયં રૂપાદીસુ સત્તાનં છન્દરાગપરિભોગો, તદભાવં અત્તનિ સમ્પસ્સમાનો અપરં પરિયાયમનુજાનિ.

પુન બ્રાહ્મણો યં લોકે વયોવુદ્ધાનં અભિવાદનાદિકુલસમુદાચારકમ્મં લોકિયા કરોન્તિ, તસ્સ અકિરિયં સમ્પસ્સમાનો ભગવન્તં અકિરિયવાદોતિ આહ. ભગવા પન યસ્મા કાયદુચ્ચરિતાદીનં અકિરિયં વદતિ, તસ્મા તં અકિરિયવાદિતં અત્તનિ સમ્પસ્સમાનો અપરં પરિયાયમનુજાનિ. તત્થ ઠપેત્વા કાયદુચ્ચરિતાદીનિ અવસેસા અકુસલા ધમ્મા અનેકવિહિતા પાપકા અકુસલા ધમ્માતિ વેદિતબ્બા.

પુન બ્રાહ્મણો તદેવ અભિવાદનાદિકમ્મં ભગવતિ અપસ્સન્તો ‘‘ઇમં આગમ્મ અયં લોકતન્તિ લોકપવેણી ઉચ્છિજ્જતી’’તિ મઞ્ઞમાનો ભગવન્તં ઉચ્છેદવાદોતિ આહ. ભગવા પન યસ્મા પઞ્ચકામગુણિકરાગસ્સ ચેવ અકુસલચિત્તદ્વયસમ્પયુત્તસ્સ ચ દોસસ્સ અનાગામિમગ્ગેન ઉચ્છેદં વદતિ, સબ્બાકુસલસમ્ભવસ્સ પન મોહસ્સ અરહત્તમગ્ગેન ઉચ્છેદં વદતિ, ઠપેત્વા તે તયો અવસેસાનં પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં યથાનુરૂપં ચતૂહિ મગ્ગેહિ ઉચ્છેદં વદતિ, તસ્મા તં ઉચ્છેદવાદં અત્તનિ સમ્પસ્સમાનો અપરં પરિયાયમનુજાનિ.

પુન બ્રાહ્મણો ‘‘જિગુચ્છતિ મઞ્ઞે સમણો ગોતમો ઇદં વયોવુદ્ધાનં અભિવાદનાદિકુલસમુદાચારકમ્મં, તેન તં ન કરોતી’’તિ મઞ્ઞમાનો ભગવન્તં જેગુચ્છીતિ આહ. ભગવા પન યસ્મા જિગુચ્છતિ કાયદુચ્ચરિતાદીહિ, યાનિ કાયવચીમનોદુચ્ચરિતાનિ ચેવ યાવ ચ અકુસલાનં લામકધમ્માનં સમાપત્તિ સમાપજ્જના સમઙ્ગિભાવો, તં સબ્બમ્પિ ગૂથં વિય મણ્ડનકજાતિકો પુરિસો જિગુચ્છતિ હિરીયતિ, તસ્મા તં જેગુચ્છિતં અત્તનિ સમ્પસ્સમાનો અપરં પરિયાયમનુજાનિ. તત્થ કાયદુચ્ચરિતેનાતિઆદિ કરણવચનં ઉપયોગત્થે દટ્ઠબ્બં.

પુન બ્રાહ્મણો તદેવ અભિવાદનાદિકમ્મં ભગવતિ અપસ્સન્તો ‘‘અયં ઇદં લોકજેટ્ઠકકમ્મં વિનેતિ વિનાસેતિ, અથ વા યસ્મા એતં સામીચિકમ્મં ન કરોતિ, તસ્મા અયં વિનેતબ્બો નિગ્ગણ્હિતબ્બો’’તિ મઞ્ઞમાનો ભગવન્તં વેનયિકોતિ આહ. તત્રાયં પદત્થો – વિનયતીતિ વિનયો, વિનાસેતીતિ વુત્તં હોતિ. વિનયો એવ વેનયિકો. વિનયં વા અરહતીતિ વેનયિકો, નિગ્ગહં અરહતીતિ વુત્તં હોતિ. ભગવા પન યસ્મા રાગાદીનં વિનયાય વૂપસમાય ધમ્મં દેસેતિ, તસ્મા વેનયિકો હોતિ. અયમેવ ચેત્થ પદત્થો – વિનયાય ધમ્મં દેસેતીતિ વેનયિકો. વિચિત્રા હિ તદ્ધિતવુત્તિ. સ્વાયં તં વેનયિકભાવં અત્તનિ સમ્પસ્સમાનો અપરં પરિયાયમનુજાનિ.

પુન બ્રાહ્મણો યસ્મા અભિવાદનાદીનિ સામીચિકમ્માનિ કરોન્તા વયોવુદ્ધે તોસેન્તિ હાસેન્તિ, અકરોન્તા પન તાપેન્તિ વિહેસેન્તિ દોમનસ્સં નેસં ઉપ્પાદેન્તિ, ભગવા ચ તાનિ ન કરોતિ, તસ્મા ‘‘અયં વયોવુદ્ધે તપતી’’તિ મઞ્ઞમાનો સપ્પુરિસાચારવિરહિતત્તા વા ‘‘કપણપુરિસો અય’’ન્તિ મઞ્ઞમાનો ભગવન્તં તપસ્સીતિ આહ. તત્રાયં પદત્થો – તપતીતિ તપો, રોસેતિ વિહેસેતીતિ અત્થો. સામીચિકમ્માકરણસ્સેતં અધિવચનં. તપો અસ્સ અત્થીતિ તપસ્સી. દુતિયે અત્થવિકપ્પે બ્યઞ્જનાનિ અવિચારેત્વા લોકે કપણપુરિસો તપસ્સીતિ વુચ્ચતિ. ભગવા પન યે અકુસલા ધમ્મા લોકં તપનતો તપનીયાનિ વુચ્ચન્તિ, તેસં પહીનત્તા યસ્મા તપસ્સીતિ સઙ્ખં ગતો. તસ્મા તં તપસ્સિતં અત્તનિ સમ્પસ્સમાનો અપરં પરિયાયમનુજાનિ. તત્રાયં વચનત્થો – તપન્તીતિ તપા, અકુસલધમ્માનમેતં અધિવચનં. તે તપે અસ્સિ નિરસ્સિ પહાસિ વિદ્ધંસીતિ તપસ્સી.

પુન બ્રાહ્મણો તં અભિવાદનાદિકમ્મં દેવલોકગબ્ભસમ્પત્તિયા દેવલોકપટિસન્ધિપટિલાભાય સંવત્તતીતિ મઞ્ઞમાનો ભગવતિ ચસ્સ અભાવં દિસ્વા ભગવન્તં અપગબ્ભોતિ આહ. કોધવસેન વા ભગવતો માતુકુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિગ્ગહણે દોસં દસ્સેન્તોપિ એવમાહ. તત્રાયં વચનત્થો – ગબ્ભતો અપગતોતિ અપગબ્ભો, અભબ્બો દેવલોકૂપપત્તિં પાપુણિતુન્તિ અધિપ્પાયો. હીનો વા ગબ્ભો અસ્સાતિ અપગબ્ભો. દેવલોકગબ્ભપરિબાહિરત્તા આયતિં હીનગબ્ભપટિલાભભાગીતિ. હીનો વાસ્સ માતુકુચ્છિસ્મિં ગબ્ભવાસો અહોસીતિ અધિપ્પાયો. ભગવતો પન યસ્મા આયતિં ગબ્ભસેય્યા અપગતા, તસ્મા સો તં અપગબ્ભતં અત્તનિ સમ્પસ્સમાનો અપરં પરિયાયમનુજાનિ. તત્ર ચ યસ્સ ખો, બ્રાહ્મણ, આયતિં ગબ્ભસેય્યા પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ પહીનાતિ એતેસં પદાનં એવમત્થો દટ્ઠબ્બો – ‘‘બ્રાહ્મણ, યસ્સ પુગ્ગલસ્સ અનાગતે ગબ્ભસેય્યા પુનબ્ભવે ચ અભિનિબ્બત્તિ અનુત્તરેન મગ્ગેન વિહતકારણત્તા પહીના. ગબ્ભસેય્યાગહણેન ચેત્થ જલાબુજયોનિ ગહિતા, પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિગ્ગહણેન ઇતરા તિસ્સો’’પિ.

અપિચ ગબ્ભસ્સ સેય્યા ગબ્ભસેય્યા. પુનબ્ભવો એવ અભિનિબ્બત્તિ પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. યથા ચ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતીતિ વુત્તેપિ ન વિઞ્ઞાણતો અઞ્ઞા ઠિતિ અત્થિ, એવમિધાપિ ન ગબ્ભતો અઞ્ઞા સેય્યા વેદિતબ્બા. અભિનિબ્બત્તિ ચ નામ યસ્મા પુનબ્ભવભૂતાપિ અપુનબ્ભવભૂતાપિ અત્થિ, ઇધ ચ પુનબ્ભવભૂતા અધિપ્પેતા, તસ્મા વુત્તં – ‘‘પુનબ્ભવો એવ અભિનિબ્બત્તિ પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તી’’તિ.

એવં આગતકાલતો પટ્ઠાય અરસરૂપતાદીહિ અટ્ઠહિ અક્કોસવત્થૂહિ અક્કોસન્તમ્પિ બ્રાહ્મણં ભગવા ધમ્મિસ્સરો ધમ્મરાજા ધમ્મસામી તથાગતો અનુકમ્પાય સીતલેનેવ ચક્ખુના બ્રાહ્મણં ઓલેકેન્તો યં ધમ્મધાતું પટિવિજ્ઝિત્વા દેસનાવિલાસપ્પત્તા નામ હોતિ, તસ્સા ધમ્મધાતુયા સુપ્પટિવિદ્ધત્તા વિગતવલાહકે નભે પુણ્ણચન્દો વિય ચ સરદકાલે સૂરિયો વિય ચ બ્રાહ્મણસ્સ હદયન્ધકારં વિધમેન્તો તાનિયેવ અક્કોસવત્થૂનિ તેન તેન પરિયાયેન અઞ્ઞથા દસ્સેત્વા પુનપિ અત્તનો કરુણાવિપ્ફારં અટ્ઠહિ લોકધમ્મેહિ અકમ્પિયભાવેન પટિલદ્ધતાદિગુણલક્ખણં પથવિસમચિત્તતં અકુપ્પધમ્મતઞ્ચ પકાસેન્તો ‘‘અયં બ્રાહ્મણો કેવલં પલિતસિરખણ્ડદન્તવલિત્તચતાદીહિ અત્તનો વુદ્ધભાવં સલ્લક્ખેતિ, નો ચ ખો જાનાતિ અત્તાનં જાતિયા અનુગતં જરાય અનુસટં બ્યાધિનો અધિભૂતં મરણેન અબ્ભાહતં અજ્જ મરિત્વા પુન સ્વેવ ઉત્તાનસેય્યદારકભાવગમનીયં. મહન્તેન ખો પન ઉસ્સાહેન મમ સન્તિકં આગતો, તદસ્સ આગમનં સાત્થકં હોતૂ’’તિ ચિન્તેત્વા ઇમસ્મિં લોકે અત્તનો અપ્પટિસમં પુરેજાતભાવં દસ્સેન્તો સેય્યથાપિ, બ્રાહ્મણાતિઆદિના નયેન બ્રાહ્મણસ્સ ધમ્મદેસનં વડ્ઢેસિ.

તત્થ સેય્યથાપીતિઆદીનં હેટ્ઠા વુતનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. અયં પન વિસેસો – હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ હિ તે કુક્કુટપોતકા પક્ખે વિધુનન્તા તંખણાનુરૂપં વિરવન્તા નિક્ખમન્તિ. એવં નિક્ખમન્તાનઞ્ચ તેસં યો પઠમતરં નિક્ખમતિ, સો જેટ્ઠોતિ વુચ્ચતિ. તસ્મા ભગવા તાય ઉપમાય અત્તનો જેટ્ઠભાવં સાધેતુકામો બ્રાહ્મણં પુચ્છતિ – યો નુ ખો તેસં કુક્કુટચ્છાપોતકાનં…પે… કિન્તિ સ્વાસ્સ વચનીયોતિ. તત્થ કુક્કુટચ્છાપકાનન્તિ કુક્કુટપોતકાનં. કિન્તિ સ્વાસ્સ વચનીયોતિ સો કિન્તિ વચનીયો અસ્સ, કિં વત્તબ્બો ભવેય્ય જેટ્ઠો વા કનિટ્ઠો વાતિ.

‘‘જેટ્ઠો’’તિસ્સ, ભો ગોતમ, વચનીયોતિ, ભો ગોતમ, સો જેટ્ઠો ઇતિ અસ્સ વચનીયો. કસ્માતિ ચે? સો હિ નેસં જેટ્ઠોતિ, યસ્મા સો નેસં વુદ્ધતરોતિ અત્થો. અથસ્સ ભગવા ઓપમ્મં સમ્પટિપાદેન્તો એવમેવ ખોતિ આહ, યથા સો કુક્કુટપોતકો, એવં અહમ્પિ. અવિજ્જાગતાય પજાયાતિ અવિજ્જા વુચ્ચતિ અઞ્ઞાણં, તત્થ ગતાય. પજાયાતિ સત્તધિવચનમેતં, અવિજ્જાકોસસ્સ અન્તો પવિટ્ઠેસુ સત્તેસૂપિ વુત્તં હોતિ. અણ્ડભૂતાયાતિ અણ્ડે ભૂતાય પજાતાય સઞ્જાતાય. યથા હિ અણ્ડે નિબ્બત્તા એકચ્ચે સત્તા અણ્ડભૂતાતિ વુચ્ચન્તિ, એવમયં સબ્બાપિ પજા અવિજ્જણ્ડકોસે નિબ્બત્તત્તા અણ્ડભૂતાતિ વુચ્ચતિ. પરિયોનદ્ધાયાતિ તેન અવિજ્જણ્ડકોસેન સમન્તતો ઓનદ્ધાય બદ્ધાય વેઠિતાય. અવિજ્જણ્ડકોસં પદાલેત્વાતિ તં અવિજ્જામયં અણ્ડકોસં ભિન્દિત્વા. એકોવ લોકેતિ સકલેપિ લોકસન્નિવાસે અહમેવ એકો અદુતિયો. અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધોતિ ઉત્તરરહિતં સબ્બસેટ્ઠં સમ્મા સામઞ્ચ બોધિં, અથ વા પસત્થં સુન્દરઞ્ચ બોધિં. અરહત્તમગ્ગઞાણસ્સેતં નામં, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સાપિ નામમેવ. ઉભયમ્પિ વટ્ટતિ. અઞ્ઞેસં અરહત્તમગ્ગો અનુત્તરા બોધિ હોતિ, ન હોતીતિ? ન હોતિ. કસ્મા? અસબ્બગુણદાયકત્તા. તેસઞ્હિ કસ્સચિ અરહત્તમગ્ગો અરહત્તફલમેવ દેતિ, કસ્સચિ તિસ્સો વિજ્જા, કસ્સચિ છ અભિઞ્ઞા, કસ્સચિ ચતસ્સો પટિસમ્ભિદા, કસ્સચિ સાવકપારમિઞાણં. પચ્ચેકબુદ્ધાનમ્પિ પચ્ચેકબોધિઞાણમેવ દેતિ, બુદ્ધાનં પન સબ્બગુણસમ્પત્તિં દેતિ અભિસેકો વિય રઞ્ઞો સબ્બલોકિસ્સરભાવં. તસ્મા અઞ્ઞસ્સ કસ્સચિપિ અનુત્તરા બોધિ ન હોતીતિ. અભિસમ્બુદ્ધોતિ અબ્ભઞ્ઞાસિં પટિવિજ્ઝિં, પત્તોમ્હિ અધિગતોમ્હીતિ વુત્તં હોતિ.

ઇદાનિ યદેતં ભગવતા ‘‘એવમેવ ખો’’તિઆદિના નયેન વુત્તં ઓપમ્મસમ્પટિપાદનં, તં એવં અત્થેન સંસન્દિત્વા વેદિતબ્બં – યથા હિ તસ્સા કુક્કુટિયા અત્તનો અણ્ડેસુ અધિસયનાદિતિવિધકિરિયાકરણં, એવં બોધિપલ્લઙ્કે નિસિન્નસ્સ બોધિસત્તભૂતસ્સ ભગવતો અત્તનો સન્તાને અનિચ્ચં, દુક્ખં, અનત્તાતિ તિવિધાનુપસ્સનાકરણં. કુક્કુટિયા તિવિધકિરિયાસમ્પાદનેન અણ્ડાનં અપૂતિભાવો વિય બોધિસત્તભૂતસ્સ ભગવતો તિવિધાનુપસ્સનાસમ્પાદનેન વિપસ્સનાઞાણસ્સ અપરિહાનિ. કુક્કુટિયા તિવિધકિરિયાકરણેન અણ્ડાનં અલ્લસિનેહપરિયાદાનં વિય બોધિસત્તભૂતસ્સ ભગવતો તિવિધાનુપસ્સનાસમ્પાદનેન ભવત્તયાનુગતનિકન્તિસિનેહપરિયાદાનં. કુક્કુટિયા તિવિધકિરિયાકરણેન અણ્ડકપાલાનં તનુભાવો વિય બોધિસત્તભૂતસ્સ ભગવતો તિવિધાનુપસ્સનાસમ્પાદનેન અવિજ્જણ્ડકોસસ્સ તનુભાવો, કુક્કુટિયા તિવિધકિરિયાકરણેન કુક્કુટપોતકસ્સ પાદનખતુણ્ડકાનં થદ્ધખરભાવો વિય બોધિસત્તભૂતસ્સ ભગવતો તિવિધાનુપસ્સનાસમ્પાદનેન વિપસ્સનાઞાણસ્સ તિક્ખખરવિપ્પસન્નસૂરભાવો. કુક્કુટિયા તિવિધકિરિયાકરણેન કુક્કુટપોતકસ્સ પરિણામકાલો વિય બોધિસત્તભૂતસ્સ ભગવતો તિવિધાનુપસ્સનાસમ્પાદનેન વિપસ્સનાઞાણસ્સ પરિણામકાલો વડ્ઢિકાલો ગબ્ભગ્ગહણકાલો. કુક્કુટિયા તિવિધકિરિયાકરણેન કુક્કુટપોતકસ્સ પાદનખસિખાય વા મુખતુણ્ડકેન વા અણ્ડકોસં પદાલેત્વા પક્ખે પપ્ફોટેત્વા સોત્થિના અભિનિબ્ભિદાકાલો વિય ભગવતો તિવિધાનુપસ્સનાસમ્પાદનેન વિપસ્સનાઞાણગબ્ભં ગણ્હાપેત્વા અનુપુબ્બાધિગતેન અરહત્તમગ્ગેન અવિજ્જણ્ડકોસં પદાલેત્વા અભિઞ્ઞાપક્ખે પપ્ફોટેત્વા સોત્થિના સકલબુદ્ધગુણસચ્છિકતકાલો વેદિતબ્બો.

અહઞ્હિ, બ્રાહ્મણ, જેટ્ઠો સેટ્ઠો લોકસ્સાતિ, બ્રાહ્મણ, યથા તેસં કુક્કુટપોતકાનં પઠમતરં અણ્ડકોસં પદાલેત્વા અભિનિબ્બત્તો કુક્કુટપોતકો જેટ્ઠો હોતિ, એવં અવિજ્જાગતાય પજાય તં અવિજ્જણ્ડકોસં પદાલેત્વા પઠમતરં અરિયાય જાતિયા જાતત્તા અહઞ્હિ જેટ્ઠો વુદ્ધતમોતિ સઙ્ખં ગતો, સબ્બગુણેહિ પન અપ્પટિસમત્તા સેટ્ઠોતિ.

એવં ભગવા અત્તનો અનુત્તરં જેટ્ઠસેટ્ઠભાવં બ્રાહ્મણસ્સ પકાસેત્વા ઇદાનિ યાય પટિપદાય તં અધિગતો, તં પટિપદં પુબ્બભાગતો પભુતિ દસ્સેતું આરદ્ધં ખો પન મે, બ્રાહ્મણાતિઆદિમાહ. તત્થ આરદ્ધં ખો પન મે, બ્રાહ્મણ, વીરિયં અહોસીતિ, બ્રાહ્મણ, ન મયા અયં અનુત્તરો જેટ્ઠસેટ્ઠભાવો કુસીતેન મુટ્ઠસ્સતિના સારદ્ધકાયેન વિક્ખિત્તચિતેન અધિગતો, અપિચ ખો તદધિગમાય આરદ્ધં ખો પન મે વીરિયં અહોસિ. બોધિમણ્ડે નિસિન્નેન મયા ચતુસમ્મપ્પધાનભેદં વીરિયં આરદ્ધં અહોસિ, પગ્ગહિતં અસિથિલપ્પવત્તિતં. આરદ્ધત્તાયેવ ચ મે તં અસલ્લીનં અહોસિ. ન કેવલઞ્ચ વીરિયમેવ, સતિપિ મે આરમ્મણાભિમુખભાવેન ઉપટ્ઠિતા અહોસિ, ઉપટ્ઠિતત્તાયેવ ચ અસમ્મુટ્ઠા. પસ્સદ્ધો કાયો અસારદ્ધોતિ કાયચિત્તપ્પસ્સદ્ધિવસેન કાયોપિ મે પસ્સદ્ધો અહોસિ. તત્થ યસ્મા નામકાયે પસ્સદ્ધે રૂપકાયોપિ પસ્સદ્ધોયેવ હોતિ, તસ્મા ‘‘નામકાયો રૂપકાયો’’તિ અવિસેસેત્વાવ ‘‘પસ્સદ્ધો કાયો’’તિ વુત્તં. અસારદ્ધોતિ સો ચ ખો પસ્સદ્ધત્તાયેવ અસારદ્ધો, વિગતદરથોતિ વુત્તં હોતિ. સમાહિતં ચિત્તં એકગ્ગન્તિ ચિત્તમ્પિ મે સમ્મા આહિતં સુટ્ઠુ ઠપિતં અપ્પિતં વિય અહોસિ, સમાહિતત્તા એવ ચ એકગ્ગં અચલં નિપ્ફન્દનન્તિ. એત્તાવતા ઝાનસ્સ પુબ્બભાગપટિપદા કથિતા હોતિ.

ઇદાનિ ઇમાય પટિપદાય અધિગતં પઠમજ્ઝાનં આદિં કત્વા વિજ્જાત્તયપરિયોસાનં વિસેસં દસ્સેન્તો સો ખો અહન્તિઆદિમાહ. તત્થ યં યાવ વિનિચ્છયનયેન વત્તબ્બં સિયા, તં વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૬૯) વુત્તમેવ.

અયં ખો મે, બ્રાહ્મણાતિઆદીસુ પન વિજ્જાતિ વિદિતકરણટ્ઠેન વિજ્જા. કિં વિદિતં કરોતિ? પુબ્બેનિવાસં. અવિજ્જાતિ તસ્સેવ પુબ્બેનિવાસસ્સ અવિદિતકરણટ્ઠેન તપ્પટિચ્છાદકમોહો. તમોતિ સ્વેવ મોહો તપ્પટિચ્છાદકટ્ઠેન તમો નામ. આલોકોતિ સા એવ વિજ્જા ઓભાસકરણટ્ઠેન આલોકોતિ. એત્થ ચ વિજ્જા અધિગતાતિ અત્થો, સેસં પસંસાવચનં. યોજના પનેત્થ – અયં ખો મે વિજ્જા અધિગતા, તસ્સ મે અધિગતવિજ્જસ્સ અવિજ્જા વિહતા, વિનટ્ઠાતિ અત્થો. કસ્મા? યસ્મા વિજ્જા ઉપ્પન્ના. એસ નયો ઇતરસ્મિમ્પિ પદદ્વયે. યથા તન્તિ એત્થ તન્તિ નિપાતમત્તં. સતિયા અવિપ્પવાસેન અપ્પમત્તસ્સ વીરિયાતાપેન આતાપિનો કાયે ચ જીવિતે ચ અનપેક્ખાતાય પહિતત્તસ્સ પેસિતત્તસ્સાતિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા અપ્પમત્તસ્સ આતાપિનો પહિતત્તસ્સ વિહરતો અવિજ્જા વિહઞ્ઞેય્ય, વિજ્જા ઉપ્પજ્જેય્ય તમો વિહઞ્ઞેય્ય, આલોકો ઉપ્પજ્જેય્ય, એવમેવ મમ અવિજ્જા વિહતા, વિજ્જા ઉપ્પન્ના, તમો વિહતો, આલોકો ઉપ્પન્નો. એતસ્સ મે પધાનાનુયોગસ્સ અનુરૂપમેવ ફલં લદ્ધન્તિ.

અયં ખો મે, બ્રાહ્મણ, પઠમા અભિનિબ્ભિદા અહોસિ કુક્કુટચ્છાપકસ્સેવ અણ્ડકોસમ્હાતિ અયં ખો મમ, બ્રાહ્મણ, પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણમુખતુણ્ડકેન પુબ્બે નિવુત્થખન્ધપ્પટિચ્છાદકં અવિજ્જણ્ડકોસં પદાલેત્વા પઠમા અભિનિબ્ભિદા પઠમા નિક્ખન્તિ પઠમા અરિયાજાતિ અહોસિ કુક્કુટચ્છાપકસ્સેવ મુખતુણ્ડકેન વા પાદનખસિખાય વા અણ્ડકોસં પદાલેત્વા તમ્હા અણ્ડકોસમ્હા અભિનિબ્ભિદા નિક્ખન્તિ કુક્કુટનિકાયે પચ્ચાજાતીતિ. અયં તાવ પુબ્બેનિવાસકથાયં નયો.

ચુતુપપાતકથાય પન વિજ્જાતિ દિબ્બચક્ખુઞાણવિજ્જા. અવિજ્જાતિ ચુતુપપાતપ્પટિચ્છાદિકા અવિજ્જા. યથા પન પુબ્બેનિવાસકથાયં ‘‘પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણમુખતુણ્ડકેન પુબ્બે નિવુત્થક્ખન્ધપ્પટિચ્છાદકં અવિજ્જણ્ડકોસં પદાલેત્વા’’તિ વુત્તં, એવમિધ ‘‘ચુતુપપાતઞાણમુખતુણ્ડકેન ચુતુપપાતપ્પટિચ્છાદકં અવિજ્જણ્ડકોસં પદાલેત્વા’’તિ વત્તબ્બં.

યં પનેતં પચ્ચવેક્ખણઞાણપરિગ્ગહિતં આસવાનં ખયઞાણાધિગમં બ્રાહ્મણસ્સ દસ્સેન્તો અયં ખો મે, બ્રાહ્મણ, તતિયા વિજ્જાતિઆદિમાહ, તત્થ વિજ્જાતિ અરહત્તમગ્ગવિજ્જા. અવિજ્જાતિ ચતુસચ્ચપ્પટિચ્છાદિકા અવિજ્જા. અયં ખો મે, બ્રાહ્મણ, તતિયા અભિનિબ્ભિદા અહોસીતિ એત્થ અયં ખો મમ, બ્રાહ્મણ, આસવાનં ખયઞાણમુખતુણ્ડકેન ચતુસચ્ચપટિચ્છાદકં અવિજ્જણ્ડકોસં પદાલેત્વા તતિયા અભિનિબ્ભિદા તતિયા નિક્ખન્તિ તતિયા અરિયજાતિ અહોસિ કુક્કુટચ્છાપકસ્સેવ મુખતુણ્ડકેન વા પાદનખસિખાય વા અણ્ડકોસં પદાલેત્વા તમ્હા અણ્ડકોસમ્હા અભિનિબ્ભિદા નિક્ખન્તિ કુક્કુટનિકાયે પચ્ચાજાતીતિ.

એત્તાવતા કિં દસ્સેસીતિ? સો હિ, બ્રાહ્મણ, કુક્કુટચ્છાપકો અણ્ડકોસં પદાલેત્વા તતો નિક્ખમન્તો સકિમેવ જાયતિ, અહં પન પુબ્બેનિવુત્થક્ખન્ધપ્પટિચ્છાદકં અવિજ્જણ્ડકોસં ભિન્દિત્વા પઠમં તાવ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણવિજ્જાય જાતો. તતો સત્તાનં ચુતિપટિસન્ધિપ્પટિચ્છાદકં અવિજ્જણ્ડકોસં પદાલેત્વા દુતિયં દિબ્બચક્ખુઞાણવિજ્જાય જાતો, પુન ચતુસચ્ચપ્પટિચ્છાદકં અવિજ્જણ્ડકોસં પદાલેત્વા તતિયં આસવાનં ખયઞાણવિજ્જાય જાતો. એવં તીહિ વિજ્જાહિ તિક્ખત્તું જાતોમ્હિ. સા ચ મે જાતિ અરિયા સુપરિસુદ્ધાતિ ઇદં દસ્સેતિ. એવંદસ્સેન્તો ચ પુબ્બેનિવાસઞાણેન અતીતંસઞાણં, દિબ્બચક્ખુના પચ્ચુપ્પન્નાનાગતંસઞાણં, આસવક્ખયેન સકલલોકિયલોકુત્તરગુણન્તિ એવં તીહિ વિજ્જાહિ સબ્બેપિ સબ્બઞ્ઞુગુણે પકાસેત્વા અત્તનો અરિયાય જાતિયા જેટ્ઠસેટ્ઠભાવં બ્રાહ્મણસ્સ દસ્સેસિ.

એવં વુત્તે વેરઞ્જો બ્રાહ્મણોતિ એવં ભગવતા લોકાનુકમ્પકેન બ્રાહ્મણં અનુકમ્પમાનેન નિગુહિતબ્બેપિ અત્તનો અરિયાય જાતિયા જેટ્ઠસેટ્ઠભાવે વિજ્જાત્તયપકાસિકાય ધમ્મદેસનાય વુત્તે પીતિવિપ્ફારપરિપુણ્ણગત્તચિત્તો વેરઞ્જો બ્રાહ્મણો તં ભગવતો અરિયાય જાતિયા જેટ્ઠસેટ્ઠભાવં વિદિત્વા ‘‘ઈદિસં નામાહં સબ્બલોકજેટ્ઠં સબ્બગુણસમન્નાગતં સબ્બઞ્ઞું ‘અઞ્ઞેસં અભિવાદનાદિકમ્મં ન કરોતી’તિ અવચં, ધિરત્થુ વત, ભો, અઞ્ઞાણ’’ન્તિ અત્તાનં ગરહિત્વા ‘‘અયં દાનિ લોકે અરિયાય જાતિયા પુરેજાતટ્ઠેન જેટ્ઠો, સબ્બગુણેહિ અપ્પટિસમટ્ઠેન સેટ્ઠો’’તિ નિટ્ઠં ગન્ત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – જેટ્ઠો ભવં ગોતમો સેટ્ઠો ભવં ગોતમોતિ. એવઞ્ચ પન વત્વા પુન તં ભગવતો ધમ્મદેસનં અબ્ભનુમોદમાનો અભિક્કન્તં ભો ગોતમાતિઆદિમાહ. તં વુત્તત્થમેવાતિ.

૨. સીહસુત્તવણ્ણના

૧૨. દુતિયે અભિઞ્ઞાતાતિ ઞાતા પઞ્ઞાતા પાકટા. સન્થાગારેતિ મહાજનસ્સ વિસ્સમનત્થાય કતે અગારે. સા કિર સન્થાગારસાલા નગરમજ્ઝે અહોસિ, ચતૂસુ ઠાનેસુ ઠિતાનં પઞ્ઞાયતિ, ચતૂહિ દિસાહિ આગતમનુસ્સા પઠમં તત્થ વિસ્સમિત્વા પચ્છા અત્તનો અત્તનો ફાસુકટ્ઠાનં ગચ્છન્તિ. રાજકુલાનં રજ્જકિચ્ચસન્થરણત્થાય કતં અગારન્તિપિ વદન્તિયેવ. તત્થ હિ નિસીદિત્વા લિચ્છવિરાજાનો રજ્જકિચ્ચં સન્થરન્તિ કરોન્તિ વિચારેન્તિ. સન્નિસિન્નાતિ તેસં નિસીદનત્થઞ્ઞેવ પઞ્ઞત્તેસુ મહારહવરપચ્ચત્થરણેસુ સમુસ્સિતસેતચ્છત્તેસુ આસનેસુ સન્નિસિન્ના. અનેકપરિયાયેન બુદ્ધસ્સ વણ્ણં ભાસન્તીતિ રાજકુલે કિચ્ચઞ્ચેવ લોકત્થચરિયઞ્ચ વિચારેત્વા અનેકેહિ કારણેહિ બુદ્ધસ્સ વણ્ણં ભાસન્તિ કથેન્તિ દીપેન્તિ. પણ્ડિતા હિ તે રાજાનો સદ્ધા પસન્ના સોતાપન્નાપિ સકદાગામિનોપિ અનાગામિનોપિ અરિયસાવકા, તે સબ્બેપિ લોકિયજટં છિન્દિત્વા બુદ્ધાદીનં તિણ્ણં રતનાનં વણ્ણં ભાસન્તિ. તત્થ તિવિધો બુદ્ધવણ્ણો નામ ચરિયવણ્ણો, સરીરવણ્ણો, ગુણવણ્ણોતિ. તત્રિમે રાજાનો ચરિયાય વણ્ણં આરભિંસુ – ‘‘દુક્કરં વત કતં સમ્માસમ્બુદ્ધેન કપ્પસતસહસ્સાધિકાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખેય્યાનિ દસ પારમિયો, દસ ઉપપારમિયો, દસ પરમત્થપારમિયોતિ સમત્તિંસ પારમિયો પૂરેન્તેન, ઞાતત્થચરિયં, લોકત્થચરિયં, બુદ્ધચરિયં મત્થકં પાપેત્વા પઞ્ચ મહાપરિચ્ચાગે પરિચ્ચજન્તેના’’તિ અડ્ઢચ્છક્કેહિ જાતકસતેહિ બુદ્ધવણ્ણં કથેન્તા તુસિતભવનં પાપેત્વા ઠપયિંસુ.

ધમ્મસ્સ વણ્ણં ભાસન્તા પન ‘‘તેન ભગવતા ધમ્મો દેસિતો, નિકાયતો પઞ્ચ નિકાયા, પિટકતો તીણિ પિટકાનિ, અઙ્ગતો નવ અઙ્ગાનિ, ખન્ધતો ચતુરાસીતિધમ્મક્ખન્ધસહસ્સાની’’તિ કોટ્ઠાસવસેન ધમ્મગુણં કથયિંસુ.

સઙ્ઘસ્સ વણ્ણં ભાસન્તા સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા ‘‘પટિલદ્ધસદ્ધા કુલપુત્તા ભોગક્ખન્ધઞ્ચેવ ઞાતિપરિવટ્ટઞ્ચ પહાય સેતચ્છત્તં ઓપરજ્જં સેનાપતિસેટ્ઠિભણ્ડાગારિકટ્ઠાનન્તરાદીનિ અગણેત્વા નિક્ખમ્મ સત્થુ વરસાસને પબ્બજન્તિ. સેતચ્છત્તં પહાય પબ્બજિતાનં ભદ્દિયરાજમહાકપ્પિનપુક્કુસાતિઆદીનં રાજપબ્બજિતાનંયેવ બુદ્ધકાલે અસીતિસહસ્સાનિ અહેસું. અનેકકોટિસતં ધનં પહાય પબ્બજિતાનં પન યસકુલપુત્તસોણસેટ્ઠિપુત્તરટ્ઠપાલકુલપુત્તાદીનં પરિચ્છેદો નત્થિ. એવરૂપા ચ એવરૂપા ચ કુલપુત્તા સત્થુ સાસને પબ્બજન્તી’’તિ પબ્બજ્જાસઙ્ખેપવસેન સઙ્ઘગુણે કથયિંસુ.

સીહો સેનાપતીતિ એવંનામકો સેનાય અધિપતિ. વેસાલિયઞ્હિ સત્ત સહસ્સાનિ સત્ત સતાનિ સત્ત ચ રાજાનો. તે સબ્બેપિ સન્નિપતિત્વા સબ્બેસં મનં ગહેત્વા ‘‘રટ્ઠં વિચારેતું સમત્થં એકં વિચિનથા’’તિ વિચિનન્તા સીહં રાજકુમારં દિસ્વા ‘‘અયં સક્ખિસ્સતી’’તિ સન્નિટ્ઠાનં કત્વા તસ્સ રત્તમણિવણ્ણં કમ્બલપરિયોનદ્ધં સેનાપતિચ્છત્તં અદંસુ. તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘સીહો સેનાપતી’’તિ. નિગણ્ઠસાવકોતિ નિગણ્ઠસ્સ નાટપુત્તસ્સ પચ્ચયદાયકો ઉપટ્ઠાકો. જમ્બુદીપતલસ્મિઞ્હિ તયો જના નિગણ્ઠાનં અગ્ગુપટ્ઠાકા – નાળન્દાયં, ઉપાલિ ગહપતિ, કપિલપુરે વપ્પો સક્કો, વેસાલિયં અયં સીહો સેનાપતીતિ. નિસિન્નો હોતીતિ સેસરાજૂનં પરિસાય અન્તરન્તરે આસનાનિ પઞ્ઞાપયિંસુ, સીહસ્સ પન મજ્ઝે ઠાનેતિ તસ્મિં પઞ્ઞત્તે મહારહે રાજાસને નિસિન્નો હોતિ. નિસ્સંસયન્તિ નિબ્બિચિકિચ્છં અદ્ધા એકંસેન, ન હેતે યસ્સ વા તસ્સ વા અપ્પેસક્ખસ્સ એવં અનેકસતેહિ કારણેહિ વણ્ણં ભાસન્તિ.

યેન નિગણ્ઠો નાટપુત્તો તેનુપસઙ્કમીતિ નિગણ્ઠો કિર નાટપુત્તો ‘‘સચાયં સીહો કસ્સચિદેવ સમણસ્સ ગોતમસ્સ વણ્ણં કથેન્તસ્સ સુત્વા સમણં ગોતમં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિસ્સતિ, મય્હં પરિહાનિ ભવિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા પઠમતરંયેવ સીહં સેનાપતિં એતદવોચ – ‘‘સેનાપતિ ઇમસ્મિં લોકે ‘અહં બુદ્ધો અહં બુદ્ધો’તિ બહૂ વિચરન્તિ. સચે ત્વં કસ્સચિ દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતુકામો અહોસિ, મં પુચ્છેય્યાસિ. અહં તે યુત્તટ્ઠાનં પેસેસ્સામિ, અયુત્તટ્ઠાનતો નિવારેસ્સામી’’તિ. સો તં કથં અનુસ્સરિત્વા ‘‘સચે મં પેસેસ્સતિ, ગમિસ્સામિ. નો ચે, ન ગમિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા યેન નિગણ્ઠો નાટપુત્તો, તેનુપસઙ્કમિ.

અથસ્સ વચનં સુત્વા નિગણ્ઠો મહાપબ્બતેન વિય બલવસોકેન ઓત્થટો ‘‘યત્થ દાનિસ્સાહં ગમનં ન ઇચ્છામિ, તત્થેવ ગન્તુકામો જાતો, હતોહમસ્મી’’તિ અનત્તમનો હુત્વા ‘‘પટિબાહનુપાયમસ્સ કરિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા કિં પન ત્વન્તિઆદિમાહ. એવં વદન્તો વિચરન્તં ગોણં દણ્ડેન પહરન્તો વિય જલમાનં પદીપં નિબ્બાપેન્તો વિય ભત્તભરિતં પત્તં નિક્કુજ્જન્તો વિય ચ સીહસ્સ ઉપ્પન્નપીતિં વિનાસેસિ. ગમિયાભિસઙ્ખારોતિ હત્થિયાનાદીનં યોજાપનગન્ધમાલાદિગ્ગહણવસેન પવત્તો પયોગો. સો પટિપ્પસ્સમ્ભીતિ સો વૂપસન્તો.

દુતિયમ્પિ ખોતિ દુતિયવારમ્પિ. ઇમસ્મિઞ્ચ વારે બુદ્ધસ્સ વણ્ણં ભાસન્તા તુસિતભવનતો પટ્ઠાય યાવ મહાબોધિપલ્લઙ્કા દસબલસ્સ હેટ્ઠા પાદતલેહિ ઉપરિ કેસગ્ગેહિ પરિચ્છિન્દિત્વા દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણઅસીતિઅનુબ્યઞ્જનબ્યામપ્પભાનં વસેન સરીરવણ્ણં કથયિંસુ. ધમ્મસ્સ વણ્ણં ભાસન્તા ‘‘એકપદેપિ એકબ્યઞ્જનેપિ અવખલિતં નામ નત્થી’’તિ સુકથિતવસેનેવ ધમ્મગુણં કથયિંસુ. સઙ્ઘસ્સ વણ્ણં ભાસન્તા ‘‘એવરૂપં યસસિરિવિભવં પહાય સત્થુ સાસને પબ્બજિતા ન કોસજ્જપકતિકા હોન્તિ, તેરસસુ પન ધુતઙ્ગગુણેસુ પરિપૂરકારિનો હુત્વા સત્તસુ અનુપસ્સનાસુ કમ્મં કરોન્તિ, અટ્ઠતિંસારમ્મણવિભત્તિયો વળઞ્જેન્તી’’તિ પટિપદાવસેન સઙ્ઘગુણે કથયિંસુ.

તતિયવારે પન બુદ્ધસ્સ વણ્ણં ભાસમાના ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા’’તિ સુત્તન્તપરિયાયેનેવ બુદ્ધગુણે કથયિંસુ, ‘‘સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો’’તિઆદિના સુત્તન્તપરિયાયેનેવ ધમ્મગુણે, ‘‘સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો’’તિઆદિના સુત્તન્તપરિયાયેનેવ સઙ્ઘગુણે ચ કથયિંસુ. તતો સીહો ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમેસઞ્ચ લિચ્છવિરાજકુમારાનં તતિયદિવસતો પટ્ઠાય બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘગુણે કથેન્તાનં મુખં નપ્પહોતિ, અદ્ધા અનોમગુણેન સમન્નાગતા સો ભગવા, ઇમં દાનિ ઉપ્પન્નં પીતિં અવિજહિત્વાવ અહં અજ્જ સમ્માસમ્બુદ્ધં પસ્સિસ્સામી’’તિ. અથસ્સ ‘‘કિં હિ મે કરિસ્સન્તિ નિગણ્ઠા’’તિ વિતક્કો ઉદપાદિ. તત્થ કિં હિ મે કરિસ્સન્તીતિ કિં નામ મય્હં નિગણ્ઠા કરિસ્સન્તિ. અપલોકિતા વા અનપલોકિતા વાતિ આપુચ્છિતા વા અનાપુચ્છિતા વા. ન હિ મે તે આપુચ્છિતા યાનવાહનસમ્પત્તિં, ન ચ ઇસ્સરિયવિસેસં દસ્સન્તિ, નાપિ અનાપુચ્છિતા હરિસ્સન્તિ, અફલં એતેસં આપુચ્છનન્તિ અધિપ્પાયો.

વેસાલિયા નિય્યાસીતિ યથા હિ ગિમ્હકાલે દેવે વુટ્ઠે ઉદકં સન્દમાનં નદિં ઓતરિત્વા થોકમેવ ગન્ત્વા તિટ્ઠતિ નપ્પવત્તતિ, એવં સીહસ્સ પઠમદિવસે ‘‘દસબલં પસ્સિસ્સામી’’તિ ઉપ્પન્નાય પીતિયા નિગણ્ઠેન પટિબાહિતકાલો. યથાપિ દુતિયદિવસે દેવે વુટ્ઠે ઉદકં સન્દમાનં નદિં ઓતરિત્વા થોકં ગન્ત્વા વાલિકાપુઞ્જં પહરિત્વા અપ્પવત્તં હોતિ, એવં સીહસ્સ દુતિયદિવસે ‘‘દસબલં પસ્સિસ્સામી’’તિ ઉપ્પન્નાય પીતિયા નિગણ્ઠેન પટિબાહિતકાલો. યથા તતિયદિવસે દેવે વુટ્ઠે ઉદકં સન્દમાનં નદિં ઓતરિત્વા પુરાણપણ્ણસુક્ખદણ્ડકટ્ઠકચવરાદીનિ પરિકડ્ઢન્તં વાલિકાપુઞ્જં ભિન્દિત્વા સમુદ્દનિન્નમેવ હોતિ, એવં સીહો તતિયદિવસે તિણ્ણં વત્થૂનં ગુણકથં સુત્વા ઉપ્પન્ને પીતિપામોજ્જે ‘‘અફલા નિગણ્ઠા નિપ્ફલા નિગણ્ઠા, કિં મે ઇમે કરિસ્સન્તિ, ગમિસ્સામહં સત્થુસન્તિક’’ન્તિ મનં અભિનીહરિત્વા વેસાલિયા નિય્યાસિ. નિય્યન્તો ચ ‘‘ચિરસ્સાહં દસબલસ્સ સન્તિકં ગન્તુકામો જાતો, ન ખો પન મે યુત્તં અઞ્ઞાતકવેસેન ગન્તુ’’ન્તિ ‘‘યેકેચિ દસબલસ્સ સન્તિકં ગન્તુકામા, સબ્બે નિક્ખમન્તૂ’’તિ ઘોસનં કારેત્વા પઞ્ચરથસતાનિ યોજાપેત્વા ઉત્તમરથે ઠિતો તેહિ ચેવ પઞ્ચહિ રથસતેહિ મહતિયા ચ પરિસાય પરિવુતો ગન્ધપુપ્ફચુણ્ણવાસાદીનિ ગાહાપેત્વા નિય્યાસિ. દિવા દિવસ્સાતિ દિવસસ્સ ચ દિવા, મજ્ઝન્હિકે અતિક્કન્તમત્તે.

યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમીતિ આરામં પવિસન્તો દૂરતોવ અસીતિ-અનુબ્યઞ્જન-બ્યામપ્પભા-દ્વત્તિંસ-મહાપુરિસલક્ખણાનિ છબ્બણ્ણઘનબુદ્ધરસ્મિયો ચ દિસ્વા ‘‘એવરૂપં નામ પુરિસં એવં આસન્ને વસન્તં એત્તકં કાલં નાદ્દસં, વઞ્ચિતો વતમ્હિ, અલાભા વત મે’’તિ ચિન્તેત્વા મહાનિધિં દિસ્વા દલિદ્દપુરિસો વિય સઞ્જાતપીતિપામોજ્જો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ. ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મં બ્યાકરોન્તીતિ ભોતા ગોતમેન વુત્તકારણસ્સ અનુકારણં કથેન્તિ. કારણવચનો હેત્થ ધમ્મસદ્દો ‘‘હેતુમ્હિ ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા’’તિઆદીસુ (વિભ. ૭૨૦) વિય. કારણન્તિ ચેત્થ તથાપવત્તસ્સ સદ્દસ્સ અત્થો અધિપ્પેતો તસ્સ પવત્તિહેતુભાવતો. અત્થપ્પયુત્તો હિ સદ્દપ્પયોગો. અનુકારણન્તિ એસો એવ પરેહિ તથા વુચ્ચમાનો. સહધમ્મિકો વાદાનુવાદોતિ. પરેહિ વુત્તકારણેહિ સકારણો હુત્વા તુમ્હાકં વાદો વા તતો પરં તસ્સ અનુવાદો વા કોચિ અપ્પમત્તકોપિ વિઞ્ઞૂહિ ગરહિતબ્બં ઠાનં કારણં ન આગચ્છતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – કિં સબ્બાકારેનપિ તવ વાદે ગારય્હં કારણં નત્થીતિ. અનબ્ભક્ખાતુકામાતિ ન અભૂતેન વત્તુકામા. અત્થિ સીહપરિયાયોતિઆદીનં અત્થો વેરઞ્જકણ્ડે આગતનયેનેવ વેદિતબ્બો. પરમેન અસ્સાસેનાતિ ચતુમગ્ગચતુફલસઙ્ખાતેન ઉત્તમેન. અસ્સાસાય ધમ્મં દેસેમીતિ અસ્સાસનત્થાય સન્થમ્ભનત્થાય ધમ્મં દેસેમિ. ઇતિ ભગવા અટ્ઠહઙ્ગેહિ સીહસ્સ સેનાપતિસ્સ ધમ્મં દેસેસિ.

અનુવિચ્ચકારન્તિ અનુવિદિત્વા ચિન્તેત્વા તુલયિત્વા કત્તબ્બં કરોહીતિ વુત્તં હોતિ. સાધુ હોતીતિ સુન્દરો હોતિ. તુમ્હાદિસસ્મિઞ્હિ મં દિસ્વા મં સરણં ગચ્છન્તે નિગણ્ઠં દિસ્વા નિગણ્ઠં સરણં ગચ્છન્તે ‘‘કિં અયં સીહો દિટ્ઠદિટ્ઠમેવ સરણં ગચ્છતી’’તિ ગરહા ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા અનુવિચ્ચકારો તુમ્હાદિસાનં સાધૂતિ દસ્સેતિ. પટાકં પરિહરેય્યુન્તિ તે કિર એવરૂપં સાવકં લભિત્વા ‘‘અસુકો નામ રાજા વા રાજમહામત્તો વા સેટ્ઠિ વા અમ્હાકં સરણં ગતો સાવકો જાતો’’તિ પટાકં ઉક્ખિપિત્વા નગરે ઘોસેન્તા આહિણ્ડન્તિ. કસ્મા? એવં નો મહન્તભાવો આવિભવિસ્સતીતિ ચ. સચે પનસ્સ ‘‘કિમહં એતેસં સરણં ગતો’’તિ વિપ્પટિસારો ઉપ્પજ્જેય્ય, તમ્પિ સો ‘‘એતેસં મે સરણગતભાવં બહૂ જાનન્તિ, દુક્ખં ઇદાનિ પટિનિવત્તિતુ’’ન્તિ વિનોદેત્વા ન પટિક્કમિસ્સતીતિ ચ. તેનાહ – ‘‘પટાકં પરિહરેય્યુ’’ન્તિ. ઓપાનભૂતન્તિ પટિયત્તઉદપાનો વિય ઠિતં. કુલન્તિ તવ નિવેસનં. દાતબ્બં મઞ્ઞેય્યાસીતિ પુબ્બે દસપિ વીસતિપિ સટ્ઠિપિ જને આગતે દિસ્વા નત્થીતિ અવત્વા દેસિ, ઇદાનિ મં સરણં ગતકારણમત્તેનેવ મા ઇમેસં દેય્યધમ્મં ઉપચ્છિન્દિ. સમ્પત્તાનઞ્હિ દાતબ્બમેવાતિ ઓવદિ. સુતં મેતં, ભન્તેતિ કુતો સુતન્તિ? નિગણ્ઠાનં સન્તિકા. તે કિર કુલઘરેસુ એવં પકાસેન્તિ ‘‘મયં યસ્સ કસ્સચિ સમ્પત્તસ્સ દાતબ્બન્તિ વદામ, સમણો પન ગોતમો ‘મય્હમેવ દાનં દાતબ્બં નાઞ્ઞેસં, મય્હમેવ સાવકાનં દાનં દાતબ્બં, નાઞ્ઞેસં સાવકાનં, મય્હમેવ દિન્નં દાનં મહપ્ફલં, નાઞ્ઞેસં, મય્હમેવ સાવકાનં દિન્નં મહપ્ફલં, નાઞ્ઞેસ’ન્તિ એવં વદતી’’તિ. તં સન્ધાય અયં ‘‘સુતં મેત’’ન્તિ આહ.

અનુપુબ્બિં કથન્તિ દાનાનન્તરં સીલં, સીલાનન્તરં સગ્ગં, સગ્ગાનન્તરં મગ્ગન્તિ એવં અનુપટિપાટિકથં. તત્થ દાનકથન્તિ ઇદં દાનં નામ સુખાનં નિદાનં, સમ્પત્તીનં મૂલં, ભોગાનં પતિટ્ઠા, વિસમગતસ્સ તાણં લેણં ગતિ પરાયણં, ઇધલોકપરલોકેસુ દાનસદિસો અવસ્સયો પતિટ્ઠા આરમ્મણં તાણં લેણં ગતિ પરાયણં નત્થિ. ઇદઞ્હિ અવસ્સયટ્ઠેન રતનમયસીહાસનસદિસં, પતિટ્ઠાનટ્ઠેન મહાપથવીસદિસં, આરમ્મણટ્ઠેન આલમ્બનરજ્જુસદિસં. ઇદઞ્હિ દુક્ખનિત્થરણટ્ઠેન નાવા, સમસ્સાસનટ્ઠેન સઙ્ગામસૂરો, ભયપરિત્તાણટ્ઠેન સુસઙ્ખતનગરં, મચ્છેરમલાદીહિ અનુપલિત્તટ્ઠેન પદુમં, તેસં નિદહનટ્ઠેન અગ્ગિ, દુરાસદટ્ઠેન આસિવિસો, અસન્તાસનટ્ઠેન સીહો, બલવન્તટ્ઠેન હત્થી, અભિમઙ્ગલસમ્મતટ્ઠેન સેતવસભો, ખેમન્તભૂમિસમ્પાપનટ્ઠેન વલાહકો અસ્સરાજા. દાનં નામેતં મયા ગતમગ્ગો, મય્હેસો વંસો, મયા દસ પારમિયો પૂરેન્તેન વેલામમહાયઞ્ઞો, મહાગોવિન્દમહાયઞ્ઞો, મહાસુદસ્સનમહાયઞ્ઞો, વેસ્સન્તરમહાયઞ્ઞોતિ, અનેકમહાયઞ્ઞા પવત્તિતા, સસભૂતેન જલિતઅગ્ગિક્ખન્ધે અત્તાનં નિય્યાદેન્તેન સમ્પત્તયાચકાનં ચિત્તં ગહિતં. દાનઞ્હિ લોકે સક્કસમ્પત્તિં દેતિ મારસમ્પત્તિં બ્રહ્મસમ્પત્તિં, ચક્કવત્તિસમ્પત્તિં, સાવકપારમીઞાણં, પચ્ચેકબોધિઞાણં, અભિસમ્બોધિઞાણં દેતીતિ એવમાદિદાનગુણપ્પટિસંયુત્તં કથં.

યસ્મા પન દાનં દેન્તો સીલં સમાદાતું સક્કોતિ, તસ્મા તદનન્તરં સીલકથં કથેસિ. સીલકથન્તિ સીલં નામેતં અવસ્સયો પતિટ્ઠા આરમ્મણં તાણં લેણં ગતિ પરાયણં. સીલં નામેતં મમ વંસો, અહં સઙ્ખપાલનાગરાજકાલે ભૂરિદત્તનાગરાજકાલે ચમ્પેય્યનાગરાજકાલે સીલવરાજકાલે માતુપોસકહત્થિરાજકાલે છદ્દન્તહત્થિરાજકાલેતિ અનન્તેસુ અત્તભાવેસુ સીલં પરિપૂરેસિં. ઇધલોકપરલોકસમ્પત્તીનઞ્હિ સીલસદિસો અવસ્સયો પતિટ્ઠા આરમ્મણં તાણં લેણં ગતિ પરાયણં નત્થિ, સીલાલઙ્કારસદિસો અલઙ્કારો નત્થિ, સીલપુપ્ફસદિસં પુપ્ફં નત્થિ, સીલગન્ધસદિસો ગન્ધો નત્થિ. સીલાલઙ્કારેન હિ અલઙ્કતં સીલગન્ધાનુલિત્તં સદેવકોપિ લોકો ઓલોકેન્તો તિત્તિં ન ગચ્છતીતિ એવમાદિસીલગુણપ્પટિસંયુત્તં કથં.

‘‘ઇદં પન સીલં નિસ્સાય અયં સગ્ગો લબ્ભતી’’તિ દસ્સેતું સીલાનન્તરં સગ્ગકથં કથેસિ. સગ્ગકથન્તિ ‘‘અયં સગ્ગો નામ ઇટ્ઠો કન્તો મનાપો, નિચ્ચમેત્થ કીળા, નિચ્ચં સમ્પત્તિયો લબ્ભન્તિ, ચાતુમહારાજિકા દેવા નવુતિવસ્સસતસહસ્સાનિ દિબ્બસુખં દિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવન્તિ, તાવતિંસા તિસ્સો ચ વસ્સકોટિયો સટ્ઠિ ચ વસ્સસતસહસ્સાની’’તિ એવમાદિસગ્ગગુણપ્પટિસંયુત્તં કથં. સગ્ગસમ્પત્તિં કથયન્તાનઞ્હિ બુદ્ધાનં મુખં નપ્પહોતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં – ‘‘અનેકપરિયાયેન ખ્વાહં, ભિક્ખવે, સગ્ગકથં કથેય્ય’’ન્તિઆદિ (મ. નિ. ૩.૨૫૫).

એવં સગ્ગકથાય પલોભેત્વા પન હત્થિં અલઙ્કરિત્વા તસ્સ સોણ્ડં છિન્દન્તો વિય ‘‘અયમ્પિ સગ્ગો અનિચ્ચો અદ્ધુવો, ન એત્થ છન્દરાગો કત્તબ્બો’’તિ દસ્સનત્થં ‘‘અપ્પસ્સાદા કામા બહુદુક્ખા બહુપાયાસા, આદીનવો એત્થ ભિય્યો’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૩૫-૨૩૬; ૨.૪૨) નયેન કામાનં આદીનવં ઓકારં સંકિલેસં કથેસિ. તત્થ આદીનવોતિ દોસો. ઓકારોતિ અવકારો લામકભાવો. સંકિલેસોતિ તેહિ સત્તાનં સંસારે સંકિલિસ્સનં. યથાહ – ‘‘સંકિલિસ્સન્તિ વત, ભો, સત્તા’’તિ (મ. નિ. ૨.૩૫૧).

એવં કામાદીનવેન તજ્જેત્વા નેક્ખમ્મે આનિસંસં પકાસેસિ. કલ્લચિત્તન્તિ અરોગચિત્તં. સામુક્કંસિકાતિ સામં ઉક્કંસિકા અત્તનાયેવ ઉદ્ધરિત્વા ગહિતા, સયમ્ભુઞાણેન દિટ્ઠા અસાધારણા અઞ્ઞેસન્તિ અત્થો. કા પન સાતિ? અરિયસચ્ચદેસના. તેનેવાહ – દુક્ખં સમુદયં નિરોધં મગ્ગન્તિ. વિરજં વીતમલન્તિ રાગરજાદીનં અભાવા વિરજં, રાગમલાદીનં વિગતત્તા વીતમલં. ધમ્મચક્ખુન્તિ ઇધ સોતાપત્તિમગ્ગો અધિપ્પેતો. તસ્સ ઉપ્પત્તિઆકારદસ્સનત્થં યંકિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં સબ્બં તં નિરોધધમ્મન્તિ આહ. તઞ્હિ નિરોધં આરમ્મણં કત્વા કિચ્ચવસેન એવં સબ્બસઙ્ખતં પટિવિજ્ઝન્તં ઉપ્પજ્જતિ. દિટ્ઠો અરિયસચ્ચધમ્મો એતેનાતિ દિટ્ઠધમ્મો. એસ નયો સેસેસુપિ. તિણ્ણા વિચિકિચ્છા અનેનાતિ તિણ્ણવિચિકિચ્છો. વિગતા કથંકથા અસ્સાતિ વિગતકથંકથો. વિસારજ્જં પત્તોતિ વેસારજ્જપ્પત્તો. કત્થ? સત્થુસાસને. નાસ્સ પરો પચ્ચયો, ન પરં સદ્ધાય એત્થ વત્તતીતિ અપરપ્પચ્ચયો.

પવત્તમંસન્તિ પકતિયા પવત્તં કપ્પિયમંસં મૂલં ગહેત્વા અન્તરાપણે પરિયેસાહીતિ અધિપ્પાયો. સમ્બહુલા નિગણ્ઠાતિ પઞ્ચસતમત્તા નિગણ્ઠા. થૂલં પસુન્તિ થૂલં મહાસરીરં ગોકણ્ણમહિંસસૂકરસઙ્ખાતં પસું. ઉદ્દિસ્સકતન્તિ અત્તાનં ઉદ્દિસિત્વા કતં, મારિતન્તિ અત્થો. પટિચ્ચકમ્મન્તિ સ્વાયં તં મંસં પટિચ્ચ તં પાણવધકમ્મં ફુસતિ. તઞ્હિ અકુસલં ઉપડ્ઢં દાયકસ્સ, ઉપડ્ઢં પટિગ્ગાહકસ્સ હોતીતિ નેસં લદ્ધિ. અપરો નયો – પટિચ્ચકમ્મન્તિ અત્તાનં પટિચ્ચકતં. અથ વા પટિચ્ચકમ્મન્તિ નિમિત્તકમ્મસ્સેતં અધિવચનં, તં પટિચ્ચકમ્મં એત્થ અત્થીતિ મંસમ્પિ પટિચ્ચકમ્મન્તિ વુત્તં. ઉપકણ્ણકેતિ કણ્ણમૂલે. અલન્તિ પટિક્ખેપવચનં, કિં ઇમિનાતિ અત્થો. ન ચ પનેતેતિ એતે આયસ્મન્તો દીઘરત્તં અવણ્ણકામા હુત્વા અવણ્ણં ભાસન્તાપિ અબ્ભાચિક્ખન્તા ન જિરિદન્તિ, અબ્ભક્ખાનસ્સ અન્તં ન ગચ્છન્તીતિ અત્થો. અથ વા લજ્જનત્થે ઇદં જિરિદન્તીતિ પદં દટ્ઠબ્બં, ન લજ્જન્તીતિ અત્થો.

૩. અસ્સાજાનીયસુત્તવણ્ણના

૧૩. તતિયે અઙ્ગેહીતિ ગુણઙ્ગેહિ. તસ્સં દિસાયં જાતો હોતીતિ તસ્સં સિન્ધુનદીતીરદિસાયં જાતો હોતિ. અઞ્ઞેપિ ભદ્રા અસ્સાજાનીયા તત્થેવ જાયન્તિ. અલ્લં વા સુક્ખં વાતિ અલ્લતિણં વા સુક્ખતિણં વા. નાઞ્ઞે અસ્સે ઉબ્બેજેતાતિ અઞ્ઞે અસ્સે ન ઉબ્બેજેતિ ન પહરતિ ન ડંસતિ ન કલહં કરોતિ. સાઠેય્યાનીતિ સઠભાવો. કૂટેય્યાનીતિ કૂટભાવો. જિમ્હેય્યાનીતિ જિમ્હભાવો. વઙ્કેય્યાનીતિ વઙ્કભાવા. ઇચ્ચસ્સ ચતૂહિપિ પદેહિ અસિક્ખિતભાવોવ કથિતો. વાહીતિ વહનસભાવો દિન્નોવાદપટિકરો. યાવ જીવિતમરણપરિયાદાનાતિ યાવ જીવિતસ્સ મરણેન પરિયોસાના. સક્કચ્ચં પરિભુઞ્જતીતિ અમતં વિય પચ્ચવેક્ખિત્વા પરિભુઞ્જતિ. પુરિસથામેનાતિઆદીસુ ઞાણથામાદયો કથિતા. સણ્ઠાનન્તિ ઓસક્કનં પટિપ્પસ્સદ્ધિ.

૪. અસ્સખળુઙ્કસુત્તવણ્ણના

૧૪. ચતુત્થે ‘‘પેહી’’તિ વુત્તોતિ ‘‘ગચ્છા’’તિ વુત્તો. પિટ્ઠિતો રથં પવત્તેતીતિ ખન્ધટ્ઠિકેન યુગં ઉપ્પીળિત્વા પચ્છિમભાગેન રથં પવટ્ટેન્તો ઓસક્કતિ. પચ્છા લઙ્ઘતિ, કુબ્બરં હનતીતિ દ્વે પચ્છિમપાદે ઉક્ખિપિત્વા તેહિ પહરિત્વા રથકુબ્બરં ભિન્દતિ. તિદણ્ડં ભઞ્જતીતિ રથસ્સ પુરતો તયો દણ્ડકા હોન્તિ, તે ભઞ્જતિ. રથીસાય સત્થિં ઉસ્સજ્જિત્વાતિ સીસં નામેત્વા યુગં ભૂમિયં પાતેત્વા સત્થિના રથીસં પહરિત્વા. અજ્ઝોમદ્દતીતિ દ્વીહિ પુરિમપાદેહિ ઈસં મદ્દન્તો તિટ્ઠતિ. ઉબ્બટુમં રથં કરોતીતિ થલં વા કણ્ડકટ્ઠાનં વા રથં આરોપેતિ. અનાદિયિત્વાતિ અમનસિકત્વા અગણિત્વા. મુખાધાનન્તિ મુખઠપનત્થાય દિન્નં અયસઙ્ખલિકં. ખીલટ્ઠાયીતિ ચત્તારો પાદે થમ્ભે વિય નિચ્ચલં ઠપેત્વા ખીલટ્ઠાનસદિસેન ઠાનેન તિટ્ઠતિ. ઇમસ્મિં સુત્તે વટ્ટમેવ કથિતં.

૫. મલસુત્તવણ્ણના

૧૫. પઞ્ચમે અસજ્ઝાયમલાતિ ઉગ્ગહિતમન્તાનં અસજ્ઝાયકરણં મલં નામ હોતિ. અનુટ્ઠાનમલા ઘરાતિ ઉટ્ઠાનવીરિયાભાવો ઘરાનં મલં નામ. વણ્ણસ્સાતિ સરીરવણ્ણસ્સ. રક્ખતોતિ યંકિઞ્ચિ અત્તનો સન્તકં રક્ખન્તસ્સ. અવિજ્જા પરમં મલન્તિ તતો સેસાકુસલધમ્મમલતો અટ્ઠસુ ઠાનેસુ અઞ્ઞાણભૂતા વટ્ટમૂલસઙ્ખાતા બહલન્ધકારઅવિજ્જા પરમં મલં. તતો હિ મલતરં નામ નત્થિ. ઇમસ્મિમ્પિ સુત્તે વટ્ટમેવ કથિતં.

૬. દૂતેય્યસુત્તવણ્ણના

૧૬. છટ્ઠે દૂતેય્યન્તિ દૂતકમ્મં. ગન્તુમરહતીતિ તં દૂતેય્યસઙ્ખાતં સાસનં ધારેત્વા હરિતું અરહતિ. સોતાતિ યો તં અસ્સ સાસનં દેતિ, તસ્સ સોતા. સાવેતાતિ તં ઉગ્ગણ્હિત્વા ‘‘ઇદં નામ તુમ્હેહિ વુત્ત’’ન્તિ પટિસાવેતા. ઉગ્ગહેતાતિ સુગ્ગહિતં કત્વા ઉગ્ગહેતા. ધારેતાતિ સુધારિતં કત્વા ધારેતા. વિઞ્ઞાતિ અત્થાનત્થસ્સ અત્થં જાનિતા. વિઞ્ઞાપેતાતિ પરં વિજાનાપેતા. સહિતા સહિતસ્સાતિ ઇદં સહિતં, ઇદં અસહિતન્તિ એવં સહિતાસહિતસ્સ કુસલો, ઉપગતાનુપગતેસુ છેકો સાસનં આરોચેન્તો સહિતં સલ્લક્ખેત્વા આરોચેતિ. ન બ્યથતીતિ વેધતિ ન છમ્ભતિ. અસન્દિદ્ધન્તિ નિસ્સન્દેહં વિગતસંસયં. પુચ્છિતોતિ પઞ્હત્થાય પુચ્છિતો.

૭-૮. બન્ધનસુત્તદ્વયવણ્ણના

૧૭-૧૮. સત્તમે રુણ્ણેનાતિ રુદિતેન. આકપ્પેનાતિ નિવાસનપારુપનાદિના વિધાનેન. વનભઙ્ગેનાતિ વનતો ભઞ્જિત્વા આહટેન પુપ્ફફલાદિપણ્ણાકારેન. અટ્ઠમેપિ એસેવ નયો.

૯. પહારાદસુત્તવણ્ણના

૧૯. નવમે પહારાદોતિ એવંનામકો. અસુરિન્દોતિ અસુરજેટ્ઠકો. અસુરેસુ હિ વેપચિત્તિ રાહુ પહારાદોતિ ઇમે તયો જેટ્ઠકા. યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમીતિ દસબલસ્સ અભિસમ્બુદ્ધદિવસતો પટ્ઠાય ‘‘અજ્જ ગમિસ્સામિ સ્વે ગમિસ્સામી’’તિ એકાદસ વસ્સાનિ અતિક્કમિત્વા દ્વાદસમે વસ્સે સત્થુ વેરઞ્જાયં વસનકાલે ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સન્તિકં ગમિસ્સામી’’તિ ચિત્તં ઉપ્પાદેત્વા ‘‘મમ ‘અજ્જ સ્વે’તિ દ્વાદસ વસ્સાનિ જાતાનિ, હન્દાહં ઇદાનેવ ગચ્છામી’’તિ તઙ્ખણંયેવ અસુરગણપરિવુતો અસુરભવના નિક્ખમિત્વા દિવા દિવસ્સ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ, એકમન્તં અટ્ઠાસીતિ સો કિર ‘‘તથાગતં પઞ્હં પુચ્છિત્વા એવ ધમ્મં સુણિસ્સામી’’તિ આગતો, તથાગતસ્સ પન દિટ્ઠકાલતો પટ્ઠાય બુદ્ધગારવેન પુચ્છિતું અસક્કોન્તો અપિ સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. તતો સત્થા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં પહારાદો મયિ અકથેન્તે પઠમતરં કથેતું ન સક્ખિસ્સતિ, ચિણ્ણવસિટ્ઠાનેયેવ નં કથાસમુટ્ઠાપનત્થં એકં પઞ્હં પુચ્છિસ્સામી’’તિ.

અથ નં પુચ્છન્તો અપિ પન પહારાદાતિઆદિમાહ. તત્થ અભિરમન્તીતિ રતિં વિન્દન્તિ, અનુક્કણ્ઠમાના વસન્તીતિ અત્થો. સો ‘‘પરિચિણ્ણટ્ઠાનેયેવ મં ભગવા પુચ્છતી’’તિ અત્તમનો હુત્વા અભિરમન્તિ, ભન્તેતિ આહ. અનુપુબ્બનિન્નોતિઆદીનિ સબ્બાનિ અનુપટિપાટિયા નિન્નભાવસ્સ વેવચનાનિ. ન આયતકેનેવ પપાતોતિ ન છિન્નતટમહાસોબ્ભો વિય આદિતોવ પપાતો. સો હિ તીરતો પટ્ઠાય એકઙ્ગુલદ્વઙ્ગુલવિદત્થિરતનયટ્ઠિઉસભઅડ્ઢગાવુતગાવુતઅડ્ઢયોજનાદિવસેન ગમ્ભીરો હુત્વા ગચ્છન્તો સિનેરુપાદમૂલે ચતુરાસીતિયોજનસહસ્સગમ્ભીરો હુત્વા ઠિતોતિ દસ્સેતિ.

ઠિતધમ્મોતિ ઠિતસભાવો. કુણપેનાતિ યેન કેનચિ હત્થિઅસ્સાદીનં કળેવરેન. થલં ઉસ્સારેતીતિ હત્થેન ગહેત્વા વિય વીચિપહારેનેવ થલં ખિપતિ.

ગઙ્ગાયમુનાતિ ઇધ ઠત્વા ઇમાસં નદીનં ઉપ્પત્તિકથં કથેતું વટ્ટતિ. અયં તાવ જમ્બુદીપો દસસહસ્સયોજનપરિમાણો, તત્થ ચતુસહસ્સયોજનપરિમાણો પદેસો ઉદકેન અજ્ઝોત્થટો મહાસમુદ્દોતિ સઙ્ખં ગતો, તિસહસ્સયોજનપ્પમાણે મનુસ્સા વસન્તિ, તિસહસ્સયોજનપ્પમાણે હિમવા પતિટ્ઠિતો ઉબ્બેધેન પઞ્ચયોજનસતિકો ચતુરાસીતિકૂટસહસ્સપટિમણ્ડિતો સમન્તતો સન્દમાનપઞ્ચસતનદીવિચિત્તો, યત્થ આયામવિત્થારેન ચ ગમ્ભીરતો ચ પણ્ણાસપણ્ણાસયોજના દિયડ્ઢયોજનસતપરિમણ્ડલા અનોતત્તદહો કણ્ણમુણ્ડદહો રથકારદહો છદ્દન્તદહો કુણાલદહો મન્દાકિનિદહો સીહપ્પપાતદહોતિ સત્ત મહાસરા પતિટ્ઠહન્તિ.

તેસુ અનોતત્તો સુદસ્સનકૂટં ચિત્તકૂટં કાળકૂટં ગન્ધમાદનકૂટં કેલાસકૂટન્તિ ઇમેહિ પઞ્ચહિ પબ્બતેહિ પરિક્ખિત્તો. તત્થ સુદસ્સનકૂટં સોવણ્ણમયં દ્વિયોજનસતુબ્બેધં અન્તોવઙ્કં કાકમુખસણ્ઠાનં તમેવ સરં પટિચ્છાદેત્વા તિટ્ઠતિ, ચિત્તકૂટં સબ્બરતનમયં, કાળકૂટં અઞ્જનમયં, ગન્ધમાદનકૂટં સાનુમયં અબ્ભન્તરે મુગ્ગવણ્ણં, મૂલગન્ધો સારગન્ધો ફેગ્ગુગન્ધો તચગન્ધો પપટિકાગન્ધો રસગન્ધો પત્તગન્ધો પુપ્ફગન્ધો ફલગન્ધો ગન્ધગન્ધોતિ ઇમેહિ દસહિ ગન્ધેહિ ઉસ્સન્નં, નાનપ્પકારઓસધસઞ્છન્નં કાળપક્ખઉપોસથદિવસે આદિત્તમિવ અઙ્ગારં જલન્તં તિટ્ઠતિ, કેલાસકૂટં રજતમયં. સબ્બાનિ સુદસ્સનેન સમાનુબ્બેધસણ્ઠાનાનિ તમેવ સરં પટિચ્છાદેત્વા ઠિતાનિ. તાનિ સબ્બાનિ દેવાનુભાવેન નાગાનુભાવેન ચ વસ્સન્તિ, નદિયો ચેતેસુ સન્દન્તિ. તં સબ્બમ્પિ ઉદકં અનોતત્તમેવ પવિસતિ. ચન્દિમસૂરિયા દક્ખિણેન વા ઉત્તરેન વા ગચ્છન્તા પબ્બતન્તરેન તત્થ ઓભાસં કરોન્તિ, ઉજું ગચ્છન્તા ન કરોન્તિ. તેનેવસ્સ અનોતત્તો તિસઙ્ખા ઉદપાદિ.

તત્થ મનોહરસિલાતલાનિ નિમ્મચ્છકચ્છપાનિ ફલિકસદિસનિમ્મલોદકાનિ ન્હાનતિત્થાનિ સુપટિયત્તાનિ હોન્તિ, યેસુ બુદ્ધા ખીણાસવા ચ પચ્ચેકબુદ્ધા ચ ઇદ્ધિમન્તા ચ ઇસયો ન્હાયન્તિ, દેવયક્ખાદયો ઉદકકીળં કીળન્તિ.

તસ્સ ચતૂસુ પસ્સેસુ સીહમુખં, હત્થિમુખં, અસ્સમુખં, ઉસભમુખન્તિ ચત્તારિ મુખાનિ હોન્તિ, યેહિ ચતસ્સો નદિયો સન્દન્તિ. સીહમુખેન નિક્ખન્તનદીતીરે સીહા બહુતરા હોન્તિ, હત્થિમુખાદીહિ હત્થિઅસ્સઉસભા. પુરત્થિમદિસતો નિક્ખન્તનદી અનોતત્તં તિક્ખત્તું પદક્ખિણં કત્વા ઇતરા તિસ્સો નદિયો અનુપગમ્મ પાચીનહિમવન્તેનેવ અમનુસ્સપથં ગન્ત્વા મહાસમુદ્દં પવિસતિ. પચ્છિમદિસતો ચ ઉત્તરદિસતો ચ નિક્ખન્તનદિયોપિ તથેવ પદક્ખિણં કત્વા પચ્છિમહિમવન્તેનેવ ઉત્તરહિમવન્તેનેવ ચ અમનુસ્સપથં ગન્ત્વા મહાસમુદ્દં પવિસન્તિ. દક્ખિણમુખતો નિક્ખન્તનદી પન તં તિક્ખત્તું પદક્ખિણં કત્વા ઉત્તરેન ઉજુકં પાસાણપિટ્ઠેનેવ સટ્ઠિ યોજનાનિ ગન્ત્વા પબ્બતં પહરિત્વા ઉટ્ઠાય પરિક્ખેપેન તિગાવુતપ્પમાણા ઉદકધારા હુત્વા આકાસેન સટ્ઠિ યોજનાનિ ગન્ત્વા તિયગ્ગળે નામ પાસાણે પતિતા, પાસાણો ઉદકધારાવેગેન ભિન્નો. તત્થ પઞ્ઞાસયોજનપ્પમાણા તિયગ્ગળા નામ મહાપોક્ખરણી જાતા, પોક્ખરણિયા કૂલં ભિન્દિત્વા પાસાણં પવિસિત્વા સટ્ઠિ યોજનાનિ ગતા. તતો ઘનપથવિં ભિન્દિત્વા ઉમ્મઙ્ગેન સટ્ઠિ યોજનાનિ ગન્ત્વા ગિઞ્ઝં નામ તિરચ્છાનપબ્બતં પહરિત્વા હત્થતલે પઞ્ચઙ્ગુલિસદિસા પઞ્ચ ધારા હુત્વા પવત્તતિ. સા તિક્ખત્તું અનોતત્તં પદક્ખિણં કત્વા ગતટ્ઠાને આવત્તગઙ્ગાતિ વુચ્ચતિ. ઉજુકં પાસાણપિટ્ઠેન સટ્ઠિ યોજનાનિ ગતટ્ઠાને કણ્હગઙ્ગા, આકાસેન સટ્ઠિ યોજનાનિ ગતટ્ઠાને આકાસગઙ્ગા, તિયગ્ગળપાસાણે પઞ્ઞાસયોજનોકાસે ઠિતા તિયગ્ગળપોક્ખરણી, કૂલં ભિન્દિત્વા પાસાણં પવિસિત્વા સટ્ઠિ યોજનાનિ ગતટ્ઠાને બહલગઙ્ગાતિ, ઉમઙ્ગેન સટ્ઠિ યોજનાનિ ગતટ્ઠાને ઉમઙ્ગગઙ્ગાતિ વુચ્ચતિ. વિઞ્ઝં નામ તિરચ્છાનપબ્બતં પહરિત્વા પઞ્ચ ધારા હુત્વા પવત્તનટ્ઠાને પન ગઙ્ગા, યમુના, અચિરવતી, સરભૂ, મહીતિ પઞ્ચ સઙ્ખં ગતા. એવમેતા પઞ્ચ મહાનદિયો હિમવન્તતો પવત્તન્તીતિ વેદિતબ્બા.

સવન્તિયોતિ યા કાચિ સવમાના ગચ્છન્તી મહાનદિયો વા કુન્નદિયો વા. અપ્પેન્તીતિ અલ્લીયન્તિ ઓસરન્તિ. ધારાતિ વુટ્ઠિધારા. પૂરત્તન્તિ પુણ્ણભાવો. મહાસમુદ્દસ્સ હિ અયં ધમ્મતા – ‘‘ઇમસ્મિં કાલે દેવો મન્દો જાતો, જાલક્ખિપાદીનિ આદાય મચ્છકચ્છપે ગણ્હિસ્સામા’’તિ વા ‘‘ઇમસ્મિં કાલે મહન્તા વુટ્ઠિ, લભિસ્સામ નુ ખો પિટ્ઠિપસારણટ્ઠાન’’ન્તિ વા વત્તું ન સક્કા. પઠમકપ્પિકકાલતો પટ્ઠાય હિ યં સિનેરુમેખલં આહચ્ચ ઉદકં ઠિતં, તતો એકઙ્ગુલમત્તમ્પિ ઉદકં નેવ હેટ્ઠા ઓસીદતિ, ન ઉદ્ધં ઉત્તરતિ. એકરસોતિ અસમ્ભિન્નરસો.

મુત્તાતિ ખુદ્દકમહન્તવટ્ટદીઘાદિભેદા અનેકવિધા. મણીતિ રત્તનીલાદિભેદો અનેકવિધો. વેળુરિયોતિ વંસવણ્ણસિરીસપુપ્ફવણ્ણાદિભેદો અનેકવિધો. સઙ્ખોતિ દક્ખિણાવટ્ટતમ્બકુચ્છિકધમનસઙ્ખાદિભેદો અનેકવિધો. સિલાતિ સેતકાળમુગ્ગવણ્ણાદિભેદો અનેકવિધા. પવાળન્તિ ખુદ્દકમહન્તરત્તઘનરત્તાદિભેદં અનેકવિધં. મસારગલ્લન્તિ કબરમણિ. નાગાતિ ઊમિપિટ્ઠવાસિનોપિ વિમાનટ્ઠકા નાગાપિ.

અટ્ઠ પહારાદાતિ સત્થા અટ્ઠપિ ધમ્મે વત્તું સક્કોતિ, સોળસપિ બાત્તિંસપિ ચતુસટ્ઠિપિ સહસ્સમ્પિ, પહારાદેન પન અટ્ઠ કથિતા, અહમ્પિ તેહેવ સરિક્ખકે કત્વા કથેસ્સામીતિ ચિન્તેત્વા એવમાહ. અનુપુબ્બસિક્ખાતિઆદીસુ અનુપુબ્બસિક્ખાય તિસ્સો સિક્ખા ગહિતા, અનુપુબ્બકિરિયાય તેરસ ધુતઙ્ગાનિ, અનુપુબ્બપટિપદાય સત્ત અનુપસ્સના અટ્ઠારસ મહાવિપસ્સના અટ્ઠતિંસ આરમ્મણવિભત્તિયો સત્તતિંસ બોધપક્ખિયધમ્મા. ન આયતકેનેવ અઞ્ઞાપટિવેધોતિ મણ્ડૂકસ્સ ઉપ્પતિત્વા ગમનં વિય આદિતોવ સીલપૂરણાદિં અકત્વા અરહત્તપ્પટિવેધો નામ નત્થિ, પટિપાટિયા પન સીલસમાધિપઞ્ઞાયો પૂરેત્વાવ સક્કા અરહત્તં પત્તુન્તિ અત્થો.

આરકાવાતિ દૂરેયેવ. ન તેન નિબ્બાનધાતુયા ઊનત્તં વા પૂરત્તં વાતિ અસઙ્ખ્યેય્યેપિ કપ્પે બુદ્ધેસુ અનુપ્પન્નેસુ એકસત્તોપિ પરિનિબ્બાતું ન સક્કોતિ, તદાપિ ‘‘તુચ્છા નિબ્બાનધાતૂ’’તિ ન સક્કા વત્તું. બુદ્ધકાલે ચ પન એકેકસ્મિં સમાગમે અસઙ્ખ્યેય્યાપિ સત્તા અમતં આરાધેન્તિ, તદાપિ ન સક્કા વત્તું – ‘‘પૂરા નિબ્બાનધાતૂ’’તિ.

૧૦. ઉપોસથસુત્તવણ્ણના

૨૦. દસમે નિસિન્નો હોતીતિ ઉપોસથકરણત્થાય ઉપાસિકાય રતનપાસાદે નિસિન્નો. નિસજ્જ પન ભિક્ખૂનં ચિત્તાનિ ઓલોકેન્તો એકં દુસ્સીલપુગ્ગલં દિસ્વા ‘‘સચાહં ઇમસ્મિં પુગ્ગલે નિસિન્નેયેવ પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિસ્સામિ, સત્તધા તસ્સ મુદ્ધા ફલિસ્સતી’’તિ તસ્સ અનુકમ્પાય તુણ્હીયેવ અહોસિ. અભિક્કન્તાતિ અતિક્કન્તા પરિક્ખીણા. ઉદ્ધસ્તે અરુણેતિ ઉગ્ગતે અરુણસીસે. નન્દિમુખિયાતિ તુટ્ઠમુખિયા. અપરિસુદ્ધા, આનન્દ, પરિસાતિ ‘‘અસુકપુગ્ગલો અપરિસુદ્ધો’’તિ અવત્વા ‘‘અપરિસુદ્ધા, આનન્દ, પરિસા’’તિ આહ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

મહાવગ્ગો દુતિયો.