૭. મહાવગ્ગો

૧. હિરિઓત્તપ્પસુત્તવણ્ણના

૬૫. સત્તમસ્સ પઠમે હતૂપનિસોતિ હતઉપનિસો છિન્નપચ્ચયો. યથાભૂતઞાણદસ્સનન્તિ તરુણવિપસ્સના. નિબ્બિદાવિરાગોતિ બલવવિપસ્સના ચેવ મગ્ગો ચ. વિમુત્તિઞાણદસ્સનન્તિ અરહત્તવિમુત્તિ ચ પચ્ચવેક્ખણા ચ.

૨. સત્તસૂરિયસુત્તવણ્ણના

૬૬. દુતિયે યસ્મા અયં સત્તસૂરિયદેસના તેજોસંવટ્ટદસ્સનવસેન પવત્તા, તસ્મા તયો સંવટ્ટા, તિસ્સો સંવટ્ટસીમા, તીણિ સંવટ્ટમૂલાની, તીણિ કોલાહલાનીતિ અયં તાવ આદિતોવ ઇમસ્સ સુત્તસ્સ પુરેચારિકકથા વેદિતબ્બા. સા વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૪૦૩) પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિનિદ્દેસે વિત્થારિતાવ. એતદવોચાતિ અનિચ્ચકમ્મટ્ઠાનિકાનં પઞ્ચન્નં ભિક્ખુસતાનં અજ્ઝાસયેન ઉપાદિન્નકાનં અનુપાદિન્નકાનં સઙ્ખારાનં વિપત્તિદસ્સનત્થં એતં ‘‘અનિચ્ચા, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા’’તિઆદિસત્તસૂરિયોપમસુત્તન્તં અવોચ. તત્થ અનિચ્ચાતિ હુત્વા અભાવટ્ઠેન અનિચ્ચા. સઙ્ખારાતિ ઉપાદિન્નકઅનુપાદિન્નકા સઙ્ખારધમ્મા. અદ્ધુવાતિ એવં અચિરટ્ઠેન ન ધુવા. અનસ્સાસિકાતિ અસસ્સતભાવેન અસ્સાસરહિતા. અલમેવાતિ યુત્તમેવ.

અજ્ઝોગાળ્હોતિ ઉદકે અનુપવિટ્ઠો. અચ્ચુગ્ગતોતિ ઉદકપિટ્ઠિતો ઉગ્ગતો. દેવો ન વસ્સતીતિ પઠમં તાવ ઉપકપ્પનમેઘો નામ કોટિસતસહસ્સચક્કવાળે એકમેઘો હુત્વા વસ્સતિ, તદા નિક્ખન્તબીજં ન પુન ગેહં પવિસતિ. તતો પટ્ઠાય ધમકરણે નિરુદ્ધં વિય ઉદકં હોતિ, પુન એકબિન્દુમ્પિ દેવો ન વસ્સતીતિ ઉપમાનધમ્મકથાવ પમાણં. વિનસ્સન્તે પન લોકે પઠમં અવીચિતો પટ્ઠાય તુચ્છો હોતિ, તતો ઉટ્ઠહિત્વા સત્તા મનુસ્સલોકે ચ તિરચ્છાનેસુ ચ નિબ્બત્તન્તિ. તિરચ્છાનેસુ નિબ્બત્તાપિ પુત્તભાતિકેસુ મેત્તં પટિલભિત્વા કાલકતા દેવમનુસ્સેસુ નિબ્બત્તન્તિ. દેવતા આકાસેન ચરન્તિયો આરોચેન્તિ – ‘‘ન ઇદં ઠાનં સસ્સતં ન નિબદ્ધં, મેત્તં ભાવેથ, કરુણં, મુદિતં, ઉપેક્ખં ભાવેથા’’તિ. તે મેત્તાદયો ભાવેત્વા તતો ચુતા બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તન્તિ.

બીજગામાતિ એત્થ બીજગામો નામ પઞ્ચ બીજજાતાનિ. ભૂતગામો નામ યંકિઞ્ચિ નિક્ખન્તમૂલપણ્ણં હરિતકં. ઓસધિતિણવનપ્પતયોતિ એત્થ ઓસધીતિ ઓસધરુક્ખા. તિણાતિ બહિસારા તાલનાળિકેરાદયો. વનપ્પતયોતિ વનજેટ્ઠકરુક્ખા. કુન્નદિયોતિ ઠપેત્વા પઞ્ચ મહાનદિયો અવસેસા નિન્નગા. કુસોબ્ભાતિ ઠપેત્વા સત્ત મહાસરે અવસેસા રહદાદયો. દુતિયો સૂરિયોતિઆદીસુ દુતિયસૂરિયકાલે એકો ઉદેતિ, એકો અત્થઙ્ગમેતિ. તતિયકાલે એકો ઉદેતિ, એકો અત્થઙ્ગમેતિ, એકો મજ્ઝે હોતિ. ચતુત્થકાલે ચતુકુલિકે ગામે ચત્તારો પિણ્ડચારિકા દ્વારપટિપાટિયા ઠિતા વિય હોન્તિ. પઞ્ચમાદિકાલેપિ એસેવ નયો. પલુજ્જન્તીતિ છિજ્જિત્વા છિજ્જિત્વા પતન્તિ. નેવ છારિકા પઞ્ઞાયતિ ન મસીતિ ચક્કવાળમહાપથવી સિનેરુપબ્બતરાજા હિમવા ચક્કવાળપબ્બતો છ કામસગ્ગા પઠમજ્ઝાનિકબ્રહ્મલોકાતિ એત્તકે ઠાને દડ્ઢે અચ્છરાય ગહેતબ્બમત્તાપિ છારિકા વા અઙ્ગારો વા ન પઞ્ઞાયતિ. કો મન્તા કો સદ્ધાતાતિ કો તસ્સ સદ્ધાપનત્થાય સમત્થો, કો વા તસ્સ સદ્ધાતા. અઞ્ઞત્ર દિટ્ઠપદેહીતિ દિટ્ઠપદે સોતાપન્ને અરિયસાવકે ઠપેત્વા કો અઞ્ઞો સદ્દહિસ્સતીતિ અત્થો.

વીતરાગોતિ વિક્ખમ્ભનવસેન વીતરાગો. સાસનં આજાનિંસૂતિ અનુસિટ્ઠિં જાનિંસુ, બ્રહ્મલોકસહબ્યતાય મગ્ગં પટિપજ્જિંસુ. સમસમગતિયોતિ દુતિયત્તભાવે સબ્બાકારેન સમગતિકો એકગતિકો. ઉત્તરિ મેત્તં ભાવેય્યન્તિ પઠમજ્ઝાનતો ઉત્તરિ યાવ તિકચતુક્કજ્ઝાના પણીતં કત્વા મેત્તં ભાવેય્યં. ચક્ખુમાતિ પઞ્ચહિ ચક્ખૂહિ ચક્ખુમા. પરિનિબ્બુતોતિ બોધિપલ્લઙ્કેયેવ કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બુતો. એવં અનિચ્ચલક્ખણં દીપેત્વા સત્થરિ દેસનં વિનિવટ્ટેન્તે પઞ્ચસતાપિ તે અનિચ્ચકમ્મટ્ઠાનિકા ભિક્ખૂ દેસનાનુસારેન ઞાણં પેસેત્વા નિસિન્નાસનેસુયેવ અરહત્તં પાપુણિંસૂતિ.

૩. નગરોપમસુત્તવણ્ણના

૬૭. તતિયે યતોતિ યદા. પચ્ચન્તિમન્તિ રટ્ઠપરિયન્તે રટ્ઠાવસાને નિવિટ્ઠં. મજ્ઝિમદેસનગરસ્સ પન રક્ખાકિચ્ચં નત્થિ, તેન તં ન ગહિતં. નગરપરિક્ખારેહિ સુપરિક્ખતન્તિ નગરાલઙ્કારેહિ અલઙ્કતં. અકરણીયન્તિ અકત્તબ્બં અજિનિયં. ગમ્ભીરનેમાતિ ગમ્ભીરઆવાટા. સુનિખાતાતિ સુટ્ઠુ સન્નિસીદાપિતા. તં પનેતં એસિકાથમ્ભં ઇટ્ઠકાહિ વા કરોન્તિ સિલાહિ વા ખદિરાદીહિ વા સારરુક્ખેહિ. તં નગરગુત્તત્થાય કરોન્તા બહિનગરે કરોન્તિ, અલઙ્કારત્થાય કરોન્તા અન્તોનગરે. તં ઇટ્ઠકામયં કરોન્તા મહન્તં આવાટં કત્વા ચયં ચિનિત્વા ઉપરિ અટ્ઠંસં કત્વા સુધાય લિમ્પન્તિ. યદા હત્થિના દન્તેહિ અભિહતો ન ચલતિ, તદા સુલિત્તો નામ હોતિ. સિલાથમ્ભાદયોપિ અટ્ઠંસા એવ હોન્તિ. તે સચે અટ્ઠ રતના હોન્તિ, ચતુરતનમત્તં આવાટે પવિસતિ, ચતુરતનમત્તં ઉપરિ હોતિ. સોળસરતનવીસતિરતનેસુપિ એસેવ નયો. સબ્બેસઞ્હિ ઉપડ્ઢં હેટ્ઠા હોતિ, ઉપડ્ઢં ઉપરિ. તે ગોમુત્તવઙ્કા હોન્તિ, તેન તેસં અન્તરે પદરમયં કત્વા કમ્મં કાતું સક્કા હોતિ, તે પન કતચિત્તકમ્મા પગ્ગહિતદ્ધજાવ હોન્તિ.

પરિખાતિ પરિક્ખિપિત્વા ઠિતમાતિકા. અનુપરિયાયપથોતિ અન્તો પાકારસ્સ પાકારેન સદ્ધિં ગતો મહાપથો, યત્થ ઠિતા બહિપાકારે ઠિતેહિ સદ્ધિં યુજ્ઝન્તિ. સલાકન્તિ સરતોમરાદિનિસ્સગ્ગિયાવુધં. જેવનિકન્તિ એકતોધારાદિસેસાવુધં.

હત્થારોહાતિ સબ્બેપિ હત્થિઆચરિયહત્થિવેજ્જહત્થિબન્ધાદયો. અસ્સારોહાતિ સબ્બેપિ અસ્સાચરિયઅસ્સવેજ્જઅસ્સબન્ધાદયો. રથિકાતિ સબ્બેપિ રથાચરિયરથયોધરથરક્ખાદયો. ધનુગ્ગહાતિ ઇસ્સાસા. ચેલકાતિ યે યુદ્ધે જયદ્ધજં ગહેત્વા પુરતો ગચ્છન્તિ. ચલકાતિ ‘‘ઇધ રઞ્ઞો ઠાનં હોતુ, ઇધ અસુકમહામત્તસ્સા’’તિ એવં સેનાબ્યૂહકારકા. પિણ્ડદાયિકાતિ સાહસિકમહાયોધા. તે કિર પરસેનં પવિસિત્વા પિણ્ડપિણ્ડમિવ છેત્વા છેત્વા દયન્તિ, ઉપ્પતિત્વા નિગ્ગચ્છન્તીતિ અત્થો. યે વા સઙ્ગામમજ્ઝે યોધાનં ભત્તપાનીયં ગહેત્વા પવિસન્તિ, તેસમ્પેતં નામં. ઉગ્ગા રાજપુત્તાતિ ઉગ્ગતુગ્ગતા સઙ્ગામાવચરા રાજપુત્તા. પક્ખન્દિનોતિ યે ‘‘કસ્સ સીસં વા આવુધં વા આહરામા’’તિ વત્વા ‘‘અસુકસ્સા’’તિ વુત્તા સઙ્ગામં પક્ખન્દિત્વા તદેવ આહરન્તિ, ઇમે પક્ખન્દન્તીતિ પક્ખન્દિનો. મહાનાગા વિય મહાનાગા, હત્થિઆદીસુપિ અભિમુખં આગચ્છન્તેસુ અનિવત્તિયયોધાનં એતં અધિવચનં. સૂરાતિ એકસૂરા, યે સજાલિકાપિ સવમ્મિકાપિ સમુદ્દં તરિતું સક્કોન્તિ. ચમ્મયોધિનોતિ યે ચમ્મકઞ્ચુકં વા પવિસિત્વા સરપરિત્તાણચમ્મં વા ગહેત્વા યુજ્ઝન્તિ. દાસકપુત્તાતિ બલવસિનેહા ઘરદાસયોધા. દોવારિકોતિ દ્વારપાલકો. વાસનલેપનસમ્પન્નોતિ વાસનેન સબ્બવિવરપટિચ્છાદનેન સુધાલેપેન સમ્પન્નો. બહિ વા ખાણુપાકારસઙ્ખાતેન વાસનેન ઘનમટ્ઠેન ચ સુધાલેપેન સમ્પન્નો પુણ્ણઘટપન્તિં દસ્સેત્વા કતચિત્તકમ્મપગ્ગહિતદ્ધજો. તિણકટ્ઠોદકન્તિ હત્થિઅસ્સાદીનં ઘાસત્થાય ગેહાનઞ્ચ છાદનત્થાય આહરિત્વા બહૂસુ ઠાનેસુ ઠપિતતિણઞ્ચ, ગેહકરણપચનાદીનં અત્થાય આહરિત્વા ઠપિતકટ્ઠઞ્ચ, યન્તેહિ પવેસેત્વા પોક્ખરણીસુ ઠપિતઉદકઞ્ચ. સન્નિચિતં હોતીતિ પટિકચ્ચેવ અનેકેસુ ઠાનેસુ સુટ્ઠુ નિચિતં હોતિ. અબ્ભન્તરાનં રતિયાતિ અન્તોનગરવાસીનં રતિઅત્થાય. અપરિતસ્સાયાતિ તાસં અનાપજ્જનત્થાય. સાલિયવકન્તિ નાનપ્પકારા સાલિયો ચેવ યવા ચ. તિલમુગ્ગમાસાપરણ્ણન્તિ તિલમુગ્ગમાસા ચ સેસાપરણ્ણઞ્ચ.

ઇદાનિ યસ્મા તથાગતસ્સ નગરે કમ્મં નામ નત્થિ, નગરસદિસં પન અરિયસાવકં, નગરપરિક્ખારસદિસે ચ સત્ત ધમ્મે, ચતુઆહારસદિસાનિ ચ ચત્તારિ ઝાનાનિ દસ્સેત્વા એકાદસસુ ઠાનેસુ અરહત્તં પક્ખિપિત્વા દેસનં વિનિવટ્ટેસ્સામીતિ અયં ઉપમા આભતા. તસ્મા તં દેસનં પકાસેતું ઇદં એવમેવ ખોતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ સદ્ધમ્મેહીતિ સુધમ્મેહિ. સદ્ધોતિ ઓકપ્પનસદ્ધાય ચેવ પચ્ચક્ખસદ્ધાય ચ સમન્નાગતો. તત્થ દાનસીલાદીનં ફલં સદ્દહિત્વા દાનાદિપુઞ્ઞકરણે સદ્ધા ઓકપ્પનસદ્ધા નામ. મગ્ગેન આગતસદ્ધા પચ્ચક્ખસદ્ધા નામ. પસાદસદ્ધાતિપિ એસા એવ. તસ્સા લક્ખણાદીહિ વિભાગો વેદિતબ્બો.

‘‘સમ્પક્ખન્દનલક્ખણા ચ, મહારાજ, સદ્ધા સમ્પસાદનલક્ખણા ચા’’તિ (મિ. પ. ૨.૧.૧૦) હિ વચનતો ઇદં સદ્ધાય લક્ખણં નામ. ‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, ઠાનેહિ સદ્ધો પસન્નો વેદિતબ્બો. કતમેહિ તીહિ? સીલવન્તાનં દસ્સનકામો હોતી’’તિઆદિના (અ. નિ. ૩.૪૨) નયેન વુત્તં પન સદ્ધાય નિમિત્તં નામ. ‘‘કો ચાહારો સદ્ધાય, સદ્ધમ્મસ્સવનન્તિસ્સ વચનીય’’ન્તિ (અ. નિ. ૧૦.૬૧) અયં પનસ્સા આહારો નામ. ‘‘સદ્ધાપબ્બજિતસ્સ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો અયં અનુધમ્મો હોતિ, યં રૂપે નિબ્બિદાબહુલો વિહરિસ્સતી’’તિ અયમસ્સ અનુધમ્મો નામ. ‘‘સદ્ધા બન્ધતિ પાથેય્યં, સિરી ભોગાનમાસયો’’ (સં. નિ. ૧.૭૯). ‘‘સદ્ધા દુતિયા પુરિસસ્સ હોતિ’’ (સં. નિ. ૧.૩૬). ‘‘સદ્ધાય તરતિ ઓઘં’’ (સં. નિ. ૧.૨૪૬). ‘‘સદ્ધા બીજં તપો વુટ્ઠિ’’ (સુ. નિ. ૭૭; સં. નિ. ૧.૧૯૭). ‘‘સદ્ધાહત્થો મહાનાગો. ઉપેખાસેતદન્તવા’’તિઆદીસુ પન સુત્તેસુ એતિસ્સા બદ્ધભત્તપુટાદિસરિક્ખતાય અનેકસરસતા ભગવતા પકાસિતા. ઇમસ્મિં પન નગરોપમસુત્તન્તે એસા અચલસુપ્પતિટ્ઠિતતાય એસિકાથમ્ભસદિસા કત્વા દસ્સિતા.

સદ્ધેસિકોતિ સદ્ધં એસિકાથમ્ભં કત્વા અરિયસાવકો અકુસલં પજહતીતિ ઇમિના નયેન સબ્બપદેસુ યોજના કાતબ્બા. અપિચેત્થ હિરોત્તપ્પેહિ તીસુ દ્વારેસુ સંવરો સમ્પજ્જતિ, સો ચતુપારિસુદ્ધિસીલં હોતિ. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે એકાદસસુ ઠાનેસુ અરહત્તં પક્ખિપિત્વા દેસનાય કૂટં ગહિતન્તિ વેદિતબ્બં.

૪. ધમ્મઞ્ઞૂસુત્તવણ્ણના

૬૮. ચતુત્થે કાલં જાનાતીતિ યુત્તપ્પત્તકાલં જાનાતિ. અયં કાલો ઉદ્દેસસ્સાતિ અયં બુદ્ધવચનં ઉગ્ગણ્હનકાલો. પરિપુચ્છાયાતિ અત્થાનત્થં કારણાકારણં પરિપુચ્છાય. યોગસ્સાતિ યોગે કમ્મં પક્ખિપનસ્સ. પટિસલ્લાનસ્સાતિ નિલીયનસ્સ એકીભાવસ્સ. ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નોતિ નવન્નં લોકુત્તરધમ્માનં અનુરૂપધમ્મં પુબ્બભાગપટિપદં પટિપન્નો. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પુગ્ગલપરોપરઞ્ઞૂ હોતીતિ એવં ભિક્ખુ પુગ્ગલાનં પરોપરં તિક્ખમુદુભાવં જાનનસમત્થો નામ હોતિ.

૫. પારિચ્છત્તકસુત્તવણ્ણના

૬૯. પઞ્ચમે પન્નપલાસોતિ પતિતપલાસો. જાલકજાતોતિ સઞ્જાતપત્તપુપ્ફજાલો. તસ્સ હિ પત્તજાલઞ્ચ પુપ્ફજાલઞ્ચ સહેવ નિક્ખમતિ. ખારકજાતોતિ પાટિયેક્કં સઞ્જાતેન સુવિભત્તેન પત્તજાલકેન ચ પુપ્ફજાલકેન ચ સમન્નાગતો. કુટુમલકજાતોતિ સઞ્જાતમકુળો. કોરકજાતોતિ અવિકસિતેહિ મહાકુચ્છીહિ સમ્ભિન્નમુખેહિ પુપ્ફેહિ સમન્નાગતો. સબ્બપાલિફુલ્લોતિ સબ્બાકારેન સુપુપ્ફિતો. દિબ્બે ચત્તારો માસેતિ દિબ્બેન આયુના ચત્તારો માસે. મનુસ્સગણનાય પન તાનિ દ્વાદસ વસ્સસહસ્સાનિ હોન્તિ. પરિચારેન્તીતિ ઇતો ચિતો ચ ઇન્દ્રિયાનિ ચારેન્તિ, કીળન્તિ રમન્તીતિ અત્થો.

આભાય ફુટં હોતીતિ તત્તકં ઠાનં ઓભાસેન ફુટં હોતિ. તેસઞ્હિ પુપ્ફાનં બાલસૂરિયસ્સ વિય આભા હોતિ, પત્તાનિ પણ્ણચ્છત્તપ્પમાણાનિ, અન્તો મહાતુમ્બમત્તા રેણુ હોતિ. પુપ્ફિતે પન પારિચ્છત્તકે આરોહનકિચ્ચં વા અઙ્કુસકં ગહેત્વા નમનકિચ્ચં વા પુપ્ફાહરણત્થં ચઙ્ગોટકકિચ્ચં વા નત્થિ, કન્તનકવાતો ઉટ્ઠહિત્વા પુપ્ફાનિ વણ્ટતો કન્તતિ, સમ્પટિચ્છનકવાતો સમ્પટિચ્છતિ, પવેસનકવાતો સુધમ્મં દેવસભં પવેસેતિ, સમ્મજ્જનકવાતો પુરાણપુપ્ફાનિ નીહરતિ, સન્થરણકવાતો પત્તકણ્ણિકકેસરાનિ રઞ્જેન્તો સન્થરતિ. મજ્ઝટ્ઠાને ધમ્માસનં હોતિ યોજનપ્પમાણો રતનપલ્લઙ્કો ઉપરિ તિયોજનેન સેતચ્છત્તેન ધારિયમાનેન, તદનન્તરં સક્કસ્સ દેવરઞ્ઞો આસનં અત્થરિયતિ, તતો તેત્તિંસાય દેવપુત્તાનં, તતો અઞ્ઞેસં મહેસક્ખાનં દેવાનં, અઞ્ઞતરદેવતાનં પુપ્ફકણ્ણિકાવ આસનં હોતિ. દેવા દેવસભં પવિસિત્વા નિસીદન્તિ. તતો પુપ્ફેહિ રેણુવટ્ટિ ઉગ્ગન્ત્વા ઉપરિકણ્ણિકં આહચ્ચ નિપતમાના દેવતાનં તિગાવુતપ્પમાણં અત્તભાવં લાખારસપરિકમ્મસજ્જિતં વિય સુવણ્ણચુણ્ણપિઞ્જરં વિય કરોતિ. એકચ્ચે દેવા એકેકં પુપ્ફં ગહેત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં પહરન્તાપિ કીળન્તિયેવ. પહરણકાલેપિ મહાતુમ્બપ્પમાણા રેણુ નિક્ખમિત્વા સરીરં પભાસમ્પન્નેહિ ગન્ધચુણ્ણેહિ સઞ્જતમનોસિલારાગં વિય કરોતિ. એવં સા કીળા ચતૂહિ માસેહિ પરિયોસાનં ગચ્છતિ. અયમાનુભાવોતિ અયં અનુફરિતું આનુભાવો.

ઇદાનિ યસ્મા ન સત્થા પારિચ્છત્તકેન અત્થિકો, તેન પન સદ્ધિં ઉપમેત્વા સત્ત અરિયસાવકે દસ્સેતુકામો, તસ્મા તે દસ્સેતું એવમેવ ખોતિઆદિમાહ. તત્થ પબ્બજ્જાય ચેતેતીતિ પબ્બજિસ્સામીતિ ચિન્તેતિ. દેવાનંવાતિ દેવાનં વિય. યાવ બ્રહ્મલોકા સદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છતીતિ પથવિતલતો યાવ બ્રહ્મલોકા સાધુકારસદ્દેન સબ્બં એકસદ્દમેવ હોતિ. અયમાનુભાવોતિ અયં ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો અનુફરણાનુભાવો. ઇમસ્મિં સુત્તે ચતુપારિસુદ્ધિસીલં પબ્બજ્જાનિસ્સિતં હોતિ, કસિણપરિકમ્મં પઠમજ્ઝાનસન્નિસ્સિતં, વિપસ્સનાય સદ્ધિં તયો મગ્ગા તીણિ ચ ફલાનિ અરહત્તમગ્ગસન્નિસ્સિતાનિ હોન્તિ. દેસનાય હેટ્ઠતો વા ઉપરિતો વા ઉભયતો વા પરિચ્છેદો હોતિ, ઇધ પન ઉભયતો પરિચ્છેદો. તેનેતં વુત્તં. સઙ્ખેપતો પનેત્થ વટ્ટવિવટ્ટં કથિતન્તિ વેદિતબ્બં.

૬. સક્કચ્ચસુત્તવણ્ણના

૭૦. છટ્ઠે પરિસુદ્ધા ચ ભવિસ્સન્તીતિ ભિય્યોસોમત્તાય પરિસુદ્ધા ભવિસ્સન્તિ નિમ્મલા. સકમ્મારગતોતિ એત્થ સ-કારો નિપાતમત્તં, કમ્મારગતો કમ્મારુદ્ધનગતોતિ અત્થો.

૭. ભાવનાસુત્તવણ્ણના

૭૧. સત્તમે અનનુયુત્તસ્સાતિ ન યુત્તપ્પયુત્તસ્સ હુત્વા વિહરતો. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, કુક્કુટિયા અણ્ડાનીતિ ઇમા કણ્હપક્ખસુક્કપક્ખવસેન દ્વે ઉપમા વુત્તા. તાસુ કણ્હપક્ખૂપમા અત્થસ્સ અસાધિકા, ઇતરા સાધિકાતિ સુક્કપક્ખૂપમાય એવ અત્થો વેદિતબ્બો. સેય્યથાતિ ઓપમ્મત્થે નિપાતો. અપીતિ સમ્ભાવનત્થે. ઉભયેનાપિ સેય્યથાપિ નામ, ભિક્ખવેતિ દસ્સેતિ. કુક્કુટિયા અણ્ડાનિ અટ્ઠ વા દસ વા દ્વાદસ વાતિ એત્થ પન કિઞ્ચાપિ કુક્કુટિયા વુત્તપ્પકારતો ઊનાધિકાનિપિ અણ્ડાનિ હોન્તિ, વચનસિલિટ્ઠતાય પનેતં વુત્તં. એવઞ્હિ લોકે સિલિટ્ઠં વચનં હોતિ. તાનસ્સૂતિ તાનિ અસ્સુ, ભવેય્યુન્તિ અત્થો. કુક્કુટિયા સમ્મા અધિસયિતાનીતિ તાય જનેત્તિયા કુક્કુટિયા પક્ખે પસારેત્વા તેસં ઉપરિ સયન્તિયા સમ્મા અધિસયિતાનિ. સમ્મા પરિસેદિતાનીતિ કાલેન કાલં ઉતું ગણ્હાપેન્તિયા સુટ્ઠુ સમન્તતો સેદિતાનિ, ઉસ્મીકતાનીતિ વુત્તં હોતિ. સમ્મા પરિભાવિતાનીતિ કાલેન કાલં સુટ્ઠુ સમન્તતો ભાવિતાનિ, કુક્કુટગન્ધં ગાહાપિતાનીતિ અત્થો.

કિઞ્ચાપિ તસ્સા કુક્કુટિયાતિ તસ્સા કુક્કુટિયા ઇમં તિવિધકિરિયાકરણેન અપ્પમાદં કત્વા કિઞ્ચાપિ ન એવં ઇચ્છા ઉપ્પજ્જેય્ય. અથ ખો ભબ્બાવ તેતિ અથ ખો તે કુક્કુટપોતકા વુત્તનયેન સોત્થિના અભિનિબ્ભિજ્જિતું ભબ્બાવ. તે હિ યસ્મા તાય કુક્કુટિયા એવં તીહાકારેહિ તાનિ અણ્ડાનિ પરિપાલિયમાનાનિ ન પૂતીનિ હોન્તિ. યોપિ નેસં અલ્લસિનેહો, સો પરિયાદાનં ગચ્છતિ, કપાલં તનુકં હોતિ, પાદનખસિખા ચ મુખતુણ્ડકઞ્ચ ખરં હોતિ, સયમ્પિ પરિણામં ગચ્છતિ. કપાલસ્સ તનુત્તા બહિદ્ધા આલોકો અન્તો પઞ્ઞાયતિ, તસ્મા ‘‘ચિરં વત મયં સંકુટિતહત્થપાદા સમ્બાધે સયિમ્હ, અયઞ્ચ બહિ આલોકો દિસ્સતિ, એત્થ દાનિ નો સુખવિહારો ભવિસ્સતી’’તિ નિક્ખમિતુકામા હુત્વા કપાલં પાદેન પહરન્તિ, ગીવં પસારેન્તિ, તતો તં કપાલં દ્વેધા ભિજ્જતિ. અથ તે પક્ખે વિધુનન્તા તંખણાનુરૂપં વિરવન્તા નિક્ખમન્તિયેવ. નિક્ખમન્તા ચ ગામક્ખેત્તં ઉપસોભયમાના વિચરન્તિ.

એવમેવ ખોતિ ઇદં ઓપમ્મસમ્પટિપાદનં. તં એવં અત્થેન સંસન્દેત્વા વેદિતબ્બં – તસ્સા કુક્કુટિયા અણ્ડેસુ અધિસયનાદિતિવિધકિરિયાકરણં વિય હિ ઇમસ્સ ભિક્ખુનો ભાવનં અનુયુત્તકાલો, કુક્કુટિયા તિવિધકિરિયાસમ્પાદનેન અણ્ડાનં અપૂતિભાવો વિય ભાવનં અનુયુત્તસ્સ ભિક્ખુનો તિવિધાનુપસ્સનાસમ્પાદનેન વિપસ્સનાઞાણસ્સ અપરિહાનિ. તસ્સા તિવિધકિરિયાકરણેન અણ્ડાનં અલ્લસિનેહપરિયાદાનં વિય તસ્સ ભિક્ખુનો તિવિધાનુપસ્સનાસમ્પાદનેન ભવત્તયાનુગતનિકન્તિસિનેહપરિયાદાનં, અણ્ડકપાલાનં તનુભાવો વિય ભિક્ખુનો અવિજ્જણ્ડકોસસ્સ તનુભાવો, કુક્કુટપોતકાનં નખતુણ્ડકાનં થદ્ધભાવો વિય ભિક્ખુનો વિપસ્સનાઞાણસ્સ તિક્ખખરવિપ્પસન્નસૂરભાવો, કુક્કુટપોતકાનં પરિણામકાલો વિય ભિક્ખુનો વિપસ્સનાઞાણસ્સ પરિણામકાલો વડ્ઢિકાલો ગબ્ભગ્ગહણકાલો, કુક્કુટપોતકાનં પાદનખસિખાય વા મુખતુણ્ડકેન વા અણ્ડકોસં પદાલેત્વા પક્ખે પપ્ફોટેત્વા સોત્થિના અભિનિબ્ભિદાકાલો વિય તસ્સ ભિક્ખુનો વિપસ્સનાઞાણગબ્ભં ગણ્હાપેત્વા વિચરન્તસ્સ તજ્જાતિકં ઉતુસપ્પાયં વા ભોજનસપ્પાયં વા પુગ્ગલસપ્પાયં વા ધમ્મસ્સવનસપ્પાયં વા લભિત્વા એકાસને નિસિન્નસ્સેવ વિપસ્સનં વડ્ઢેન્તસ્સ અનુપુબ્બાધિગતેન અરહત્તમગ્ગેન અવિજ્જણ્ડકોસં પદાલેત્વા અભિઞ્ઞાપક્ખે પપ્ફોટેત્વા સોત્થિના અરહત્તપ્પત્તકાલો વેદિતબ્બો.

યથા પન કુક્કુટપોતકાનં પરિણતભાવં ઞત્વા માતાપિ અણ્ડકોસં ભિન્દતિ, એવં તથારૂપસ્સ ભિક્ખુનો ઞાણપરિપાકં ઞત્વા સત્થાપિ –

‘‘ઉચ્છિન્દ સિનેહમત્તનો, કુમુદં સારદિકંવ પાણિના;

સન્તિમગ્ગમેવ બ્રૂહય, નિબ્બાનં સુગતેન દેસિત’’ન્તિ. (ધ. પ. ૨૮૫) –

આદિના નયેન ઓભાસં ફરિત્વા ગાથાય અવિજ્જણ્ડકોસં પહરતિ. સો ગાથાપરિયોસાને અવિજ્જણ્ડકોસં ભિન્દિત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ. તતો પટ્ઠાય યથા તે કુક્કુટપોતકા ગામક્ખેત્તં ઉપસોભયમાના તત્થ વિચરન્તિ, એવં અયમ્પિ મહાખીણાસવો નિબ્બાનારમ્મણં ફલસમાપત્તિં અપ્પેત્વા સઙ્ઘારામં ઉપસોભયમાનો વિચરતિ.

ફલગણ્ડસ્સાતિ વડ્ઢકિસ્સ. સો હિ ઓલમ્બકસઙ્ખાતં ફલં ચારેત્વા દારૂનં ગણ્ડં હરતીતિ ફલગણ્ડોતિ વુચ્ચતિ. વાસિજટેતિ વાસિદણ્ડકસ્સ ગહણટ્ઠાને. એત્તકં મે અજ્જ આસવાનં ખીણન્તિ પબ્બજિતસ્સ હિ પબ્બજ્જાસઙ્ખેપેન ઉદ્દેસેન પરિપુચ્છાય યોનિસોમનસિકારેન વત્તપટિપત્તિયા ચ નિચ્ચકાલં આસવા ખીયન્તિ. એવં ખીયમાનાનં પન નેસં ‘‘એત્તકં અજ્જ ખીણં એત્તકં હિય્યો’’તિ એવમસ્સ ઞાણં ન હોતીતિ અત્થો. ઇમાય ઉપમાય વિપસ્સનાનિસંસો દીપિતો.

હેમન્તિકેનાતિ હેમન્તસમયેન. પટિપ્પસ્સમ્ભન્તીતિ થિરભાવેન પરિહાયન્તિ. એવમેવ ખોતિ એત્થ મહાસમુદ્દો વિય સાસનં દટ્ઠબ્બં, નાવા વિય યોગાવચરો, નાવાય મહાસમુદ્દે પરિયાયનં વિય ઇમસ્સ ભિક્ખુનો ઊનપઞ્ચવસ્સકાલે આચરિયુપજ્ઝાયાનં સન્તિકે વિચરણં, નાવાય મહાસમુદ્દઉદકેન ખજ્જમાનાનં બન્ધનાનં તનુભાવો વિય ભિક્ખુનો પબ્બજ્જાસઙ્ખેપેન ઉદ્દેસપરિપુચ્છાદીહિયેવ સંયોજનાનં તનુભાવો, નાવાય થલે ઉક્ખિત્તકાલો વિય ભિક્ખુનો નિસ્સયમુત્તકસ્સ કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા અરઞ્ઞે વસનકાલો, દિવા વાતાતપેન સંસુસ્સનં વિય વિપસ્સનાઞાણેન તણ્હાસિનેહસ્સ સંસુસ્સનં, રત્તિં હિમોદકેન તેમનં વિય કમ્મટ્ઠાનં નિસ્સાય ઉપ્પન્નેન પીતિપામોજ્જેન ચિત્તતેમનં, રત્તિન્દિવં વાતાતપેહિ ચેવ હિમોદકેન ચ પરિસુક્ખપરિતિન્તાનં બન્ધનાનં દુબ્બલભાવો વિય વિપસ્સનાઞાણપીતિપામોજ્જેહિ સંયોજનાનં ભિય્યોસોમત્તાય દુબ્બલભાવો, પાવુસ્સકમેઘો વિય અરહત્તમગ્ગઞાણં, મેઘવુટ્ઠિઉદકેન નાવાય અન્તોપૂતિભાવો વિય આરદ્ધવિપસ્સકસ્સ રૂપસત્તકાદિવસેન વિપસ્સનં વડ્ઢેન્તસ્સ ઓક્ખાયમાને પક્ખાયમાને કમ્મટ્ઠાને એકદિવસં ઉતુસપ્પાયાદીનિ લદ્ધા એકપલ્લઙ્કેન નિસિન્નસ્સ અરહત્તફલાધિગમો. પૂતિબન્ધનાય નાવાય કિઞ્ચિ કાલં ઠાનં વિય ખીણસંયોજનસ્સ અરહતો મહાજનં અનુગ્ગણ્હન્તસ્સ યાવતાયુકં ઠાનં, પૂતિબન્ધનાય નાવાય અનુપુબ્બેન ભિજ્જિત્વા અપણ્ણત્તિકભાવૂપગમો વિય ખીણાસવસ્સ ઉપાદિન્નક્ખન્ધભેદેન અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બુતસ્સ અપણ્ણત્તિકભાવૂપગમોતિ ઇમાય ઉપમાય સંયોજનાનં દુબ્બલતા દીપિતા.

૮. અગ્ગિક્ખન્ધોપમસુત્તવણ્ણના

૭૨. અટ્ઠમં અત્થુપ્પત્તિયં કથિતં. અત્થુપ્પત્તિ પનસ્સ હેટ્ઠા ચૂળચ્છરાસઙ્ઘાતસુત્તવણ્ણનાય (અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૫૧ આદયો) વિત્થારિતા એવ. પસ્સથ નોતિ પસ્સથ નુ. આલિઙ્ગિત્વાતિ ઉપગૂહિત્વા. ઉપનિસીદેય્યાતિ સમીપે નિસ્સાય નિસીદેય્ય. ઉપનિપજ્જેય્યાતિ ઉપગન્ત્વા નિપજ્જેય્ય. આરોચયામીતિ આચિક્ખામિ. પટિવેદયામીતિ પટિવેદેત્વા જાનાપેત્વા કથેમિ. વાલરજ્જુયાતિ અસ્સવાલગોવાલેહિ વટ્ટિતરજ્જુયા. પચ્ચોરસ્મિન્તિ ઉરમજ્ઝે. ફેણુદ્દેહકન્તિ ફેણં ઉદ્દેહિત્વા, ઉસ્સાદેત્વાતિ અત્થો. અત્તત્થન્તિ અત્તનો દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકલોકિયલોકુત્તરં અત્થં. પરત્થોભયત્થેસુપિ એસેવ નયો. સેસમેત્થ યં વત્તબ્બં સિયા, તં સબ્બં ચૂળચ્છરાસઙ્ઘાતસુત્તસ્સ (અ. નિ. ૧.૫૧ આદયો) અત્થુપ્પત્તિયં કથિતમેવ. ઇદઞ્ચ પન સુત્તં કથેત્વા સત્થા ચૂળચ્છરાસઙ્ઘાતસુત્તં કથેસિ. નવમં ઉત્તાનત્થમેવ.

૧૦. અરકસુત્તવણ્ણના

૭૪. દસમે પરિત્તન્તિ અપ્પં થોકં. તઞ્હિ સરસપરિત્તતાયપિ ખણપરિત્તતાયપિ ઠિતિપરિત્તતાયપિ પરિત્તમેવ. લહું ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝનતો લહુકં. મન્તાયં બોદ્ધબ્બન્તિ મન્તાય બોદ્ધબ્બં, પઞ્ઞાય જાનિતબ્બન્તિ અત્થો. પબ્બતેય્યાતિ પબ્બતસમ્ભવા. હારહારિનીતિ રુક્ખનળવેળુઆદીનિ હરિતબ્બાનિ હરિતું સમત્થા. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

મહાવગ્ગો સત્તમો.