(૨૦) ૫. બ્રાહ્મણવગ્ગો

૧. સોણસુત્તવણ્ણના

૧૯૧. પઞ્ચમસ્સ પઠમે બ્રાહ્મણધમ્માતિ બ્રાહ્મણસભાવા. સુનખેસૂતિ કુક્કુરેસુ. નેવ કિણન્તિ ન વિક્કિણન્તીતિ ન ગણ્હન્તા કિણન્તિ, ન દદન્તા વિક્કિણન્તિ. સમ્પિયેનેવ સંવાસં સંબન્ધાય સમ્પવત્તેન્તીતિ પિયો પિયં ઉપસઙ્કમિત્વા પવેણિયા બન્ધનત્થં સંવાસં પવત્તયન્તિ. ઉદરાવદેહકન્તિ ઉદરં અવદિહિત્વા ઉપચિનિત્વા પૂરેત્વા. અવસેસં આદાય પક્કમન્તીતિ યં ભુઞ્જિતું ન સક્કોન્તિ, તં ભણ્ડિકં કત્વા ગહેત્વા ગચ્છન્તિ. ઇમસ્મિં સુત્તે વટ્ટમેવ કથિતં.

૨. દોણબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના

૧૯૨. દુતિયે ત્વમ્પિ નોતિ ત્વમ્પિ નુ. પવત્તારોતિ પવત્તયિતારો. યેસન્તિ યેસં સન્તકં. મન્તપદન્તિ વેદસઙ્ખાતં મન્તમેવ. ગીતન્તિ અટ્ઠકાદીહિ દસહિ પોરાણકબ્રાહ્મણેહિ સરસમ્પત્તિવસેન સજ્ઝાયિતં. પવુત્તન્તિ અઞ્ઞેસં વુત્તં, વાચિતન્તિ અત્થો. સમીહિતન્તિ સમુપબ્યૂળ્હં રાસિકતં, પિણ્ડં કત્વા ઠપિતન્તિ અત્થો. તદનુગાયન્તીતિ એતરહિ બ્રાહ્મણા તં તેહિ પુબ્બેહિ ગીતં અનુગાયન્તિ અનુસજ્ઝાયન્તિ. તદનુભાસન્તીતિ તં અનુભાસન્તિ. ઇદં પુરિમસ્સેવ વેવચનં. ભાસિતમનુભાસન્તીતિ તેહિ ભાસિતં અનુભાસન્તિ. સજ્ઝાયિતમનુસજ્ઝાયન્તીતિ તેહિ સજ્ઝાયિતં અનુસજ્ઝાયન્તિ. વાચિતમનુવાચેન્તીતિ તેહિ અઞ્ઞેસં વાચિતં અનુવાચેન્તિ. સેય્યથિદન્તિ તે કતમેતિ અત્થો. અટ્ઠકોતિઆદીનિ તેસં નામાનિ. તે કિર દિબ્બેન ચક્ખુના ઓલોકેત્વા પરૂપઘાતં અકત્વા કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ ભગવતો પાવચનેન સહ સંસન્દેત્વા મન્તે ગન્થેસું. અપરાપરે પન બ્રાહ્મણા પાણાતિપાતાદીનિ પક્ખિપિત્વા તયો વેદે ભિન્દિત્વા બુદ્ધવચનેન સદ્ધિં વિરુદ્ધે અકંસુ. ત્યાસ્સુ’મેતિ એત્થ અસ્સૂતિ નિપાતમત્તં, તે બ્રાહ્મણા ઇમે પઞ્ચ બ્રાહ્મણે પઞ્ઞાપેન્તીતિ અત્થો.

મન્તે અધીયમાનોતિ વેદે સજ્ઝાયન્તો ગણ્હન્તો. આચરિયધનન્તિ આચરિયદક્ખિણં આચરિયભાગં. ન ઇસ્સત્થેનાતિ ન યોધાજીવકમ્મેન ઉપ્પાદેતિ. ન રાજપોરિસેનાતિ ન રાજુપટ્ઠાકભાવેન. કેવલં ભિક્ખાચરિયાયાતિ સુદ્ધાય ભિક્ખાચરિયાય એવ. કપાલં અનતિમઞ્ઞમાનોતિ તં ભિક્ખાભાજનં અનતિમઞ્ઞમાનો. સો હિ પુણ્ણપત્તં આદાય સીસં ન્હાતો કુલદ્વારેસુ ઠત્વા ‘‘અહં અટ્ઠચત્તાલીસ વસ્સાનિ કોમારબ્રહ્મચરિયં ચરિં, મન્તાપિ મે ગહિતા, આચરિયસ્સ આચરિયધનં દસ્સામિ, ધનં મે દેથા’’તિ યાચતિ. તં સુત્વા મનુસ્સા યથાસત્તિ યથાબલં અટ્ઠપિ સોળસપિ સતમ્પિ સહસ્સમ્પિ દેન્તિ. એવં સકલગામં ચરિત્વા લદ્ધધનં આચરિયસ્સ નિય્યાદેતિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. એવં ખો દોણ બ્રાહ્મણો બ્રહ્મસમો હોતીતિ એવં બ્રહ્મવિહારેહિ સમન્નાગતત્તા બ્રાહ્મણો બ્રહ્મસમો નામ હોતિ.

નેવ કયેન ન વિક્કયેનાતિ નેવ અત્તના કયં કત્વા ગણ્હાતિ, ન પરેન વિક્કયં કત્વા દિન્નં. ઉદકૂપસ્સટ્ઠન્તિ ઉદકેન ઉપસ્સટ્ઠં પરિચ્ચત્તં. સો હિ યસ્મિં કુલે વયપ્પત્તા દારિકા અત્થિ, ગન્ત્વા તસ્સ દ્વારે તિટ્ઠતિ. ‘‘કસ્મા ઠિતોસી’’તિ વુત્તે ‘‘અહં અટ્ઠચત્તાલીસ વસ્સાનિ કોમારબ્રહ્મચરિયં ચરિં, તં સબ્બં તુમ્હાકં દેમિ, તુમ્હે મય્હં દારિકં દેથા’’તિ વદતિ. તે દારિકં આનેત્વા તસ્સ હત્થે ઉદકં પાતેત્વા દેન્તિ. સો તં ઉદકૂપસ્સટ્ઠં ભરિયં ગણ્હિત્વા ગચ્છતિ. અતિમીળ્હજોતિ અતિમીળ્હે મહાગૂથરાસિમ્હિ જાતો. તસ્સ સાતિ તસ્સ એસા. ન દવત્થાતિ ન કીળનત્થા. ન રતત્થાતિ ન કામરતિઅત્થા. મેથુનં ઉપ્પાદેત્વાતિ ધીતરં વા પુત્તં વા ઉપ્પાદેત્વા ‘‘ઇદાનિ પવેણિ ઘટીયિસ્સતી’’તિ નિક્ખમિત્વા પબ્બજતિ. સુગતિં સગ્ગં લોકન્તિ બ્રહ્મલોકમેવ સન્ધાયેતં વુત્તં. દેવસમો હોતીતિ દિબ્બવિહારેહિ સમન્નાગતત્તા દેવસમો નામ હોતિ.

તમેવ પુત્તસ્સાદં નિકામયમાનોતિ ય્વાસ્સ ધીતરં વા પુત્તં વા જાતં દિસ્વા પુત્તપેમં પુત્તસ્સાદો ઉપ્પજ્જતિ, તં પત્થયમાનો ઇચ્છમાનો. કુટુમ્બં અજ્ઝાવસતીતિ કુટુમ્બં સણ્ઠપેત્વા કુટુમ્બમજ્ઝે વસતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

૩. સઙ્ગારવસુત્તવણ્ણના

૧૯૩. તતિયે પગેવાતિ પઠમઞ્ઞેવ. કામરાગપરિયુટ્ઠિતેનાતિ કામરાગગ્ગહિતેન. કામરાગપરેતેનાતિ કામરાગાનુગતેન. નિસ્સરણન્તિ તિવિધં કામરાગસ્સ નિસ્સરણં વિક્ખમ્ભનનિસ્સરણં, તદઙ્ગનિસ્સરણં, સમુચ્છેદનિસ્સરણન્તિ. તત્થ અસુભે પઠમજ્ઝાનં વિક્ખમ્ભનનિસ્સરણં નામ, વિપસ્સના તદઙ્ગનિસ્સરણં નામ, અરહત્તમગ્ગો સમુચ્છેદનિસ્સરણં નામ. તં તિવિધમ્પિ નપ્પજાનાતીતિ અત્થો. અત્તત્થમ્પીતિઆદીસુ અરહત્તસઙ્ખાતો અત્તનો અત્થો અત્તત્થો નામ, પચ્ચયદાયકાનં અત્થો પરત્થો નામ, સ્વેવ દુવિધો ઉભયત્થો નામ. ઇમિના નયેન સબ્બવારેસુ અત્થો વેદિતબ્બો.

અયં પન વિસેસો – બ્યાપાદસ્સ નિસ્સરણન્તિઆદીસુ હિ દ્વેવ નિસ્સરણાનિ વિક્ખમ્ભનનિસ્સરણઞ્ચ સમુચ્છેદનિસ્સરણઞ્ચ. તત્થ બ્યાપાદસ્સ તાવ મેત્તાય પઠમજ્ઝાનં વિક્ખમ્ભનનિસ્સરણં નામ, અનાગામિમગ્ગો સમુચ્છેદનિસ્સરણં, થિનમિદ્ધસ્સ આલોકસઞ્ઞા વિક્ખમ્ભનનિસ્સરણં, અરહત્તમગ્ગો સમુચ્છેદનિસ્સરણં. ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચસ્સ યો કોચિ સમથો વિક્ખમ્ભનનિસ્સરણં, ઉદ્ધચ્ચસ્સ પનેત્થ અરહત્તમગ્ગો, કુક્કુચ્ચસ્સ અનાગામિમગ્ગો સમુચ્છેદનિસ્સરણં. વિચિકિચ્છાય ધમ્મવવત્થાનં વિક્ખમ્ભનનિસ્સરણં, પઠમમગ્ગો સમુચ્છેદનિસ્સરણં.

યા પનેત્થ સેય્યથાપિ, બ્રાહ્મણ, ઉદપત્તો સંસટ્ઠો લાખાય વાતિઆદિકા ઉપમા વુત્તા, તાસુ ઉદપત્તોતિ ઉદકભરિતા પાતિ. સંસટ્ઠોતિ વણ્ણભેદકરણવસેન સંસટ્ઠો. ઉક્કુધિતોતિ કુધિતો. ઉસ્સદકજાતોતિ ઉસુમકજાતો. સેવાલપણકપરિયોનદ્ધોતિ તિલબીજકાદિભેદેન સેવાલેન વા નીલમણ્ડૂકપિટ્ઠિવણ્ણેન વા ઉદકપિટ્ઠિં છાદેત્વા નિબ્બત્તેન પણકેન પરિયોનદ્ધો. વાતેરિતોતિ વાતેન એરિતો કમ્પિતો. આવિલોતિ અપ્પસન્નો. લુળિતોતિ અસન્નિસિન્નો. કલલીભૂતોતિ કદ્દમીભૂતો. અન્ધકારે નિક્ખિત્તોતિ કોટ્ઠકન્તરાદિભેદે અનાલોકટ્ઠાને ઠપિતો. ઇમસ્મિં સુત્તે ભગવા તીહિ ભવેહિ દેસનં નિવટ્ટેત્વા અરહત્તનિકૂટેન નિટ્ઠપેસિ, બ્રાહ્મણો પન સરણમત્તે પતિટ્ઠિતોતિ.

૪. કારણપાલીસુત્તવણ્ણના

૧૯૪. ચતુત્થે કારણપાલીતિ પાલોતિ તસ્સ નામં, રાજકુલાનં પન કમ્મન્તે કારેતીતિ કારણપાલી નામ જાતો. કમ્મન્તં કારેતીતિ પાતોવ ઉટ્ઠાય દ્વારટ્ટાલકપાકારે અકતે કારેતિ, જિણ્ણે પટિજગ્ગાપેતિ. પિઙ્ગિયાનિં બ્રાહ્મણન્તિ એવંનામકં અનાગામિફલે પતિટ્ઠિતં અરિયસાવકં બ્રાહ્મણં. સો કિર પાતોવ ઉટ્ઠાય ગન્ધમાલાદીનિ ગાહાપેત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા ગન્ધમાલાદીહિ પૂજેત્વા નગરં આગચ્છતિ, ઇદં બ્રાહ્મણસ્સ દેવસિકં વત્તન્તિ. તં સો એવં વત્તં કત્વા આગચ્છન્તં અદ્દસ. એતદવોચાતિ ‘‘અયં બ્રાહ્મણો પઞ્ઞવા ઞાણુત્તરો, કહં નુ ખો પાતોવ ગન્ત્વા આગચ્છતી’’તિ ચિન્તેત્વા અનુક્કમેન સન્તિકં આગતં સઞ્જાનિત્વા ‘‘હન્દ કુતો નૂ’’તિઆદિવચનં અવોચ.

તત્થ દિવા દિવસ્સાતિ દિવસસ્સાપિ દિવા, મજ્ઝન્હિકકાલેતિ અત્થો. પણ્ડિતો મઞ્ઞેતિ ભવં પિઙ્ગિયાની સમણં ગોતમં પણ્ડિતોતિ મઞ્ઞતિ, ઉદાહુ નોતિ અયમેત્થ અત્થો. કો ચાહં, ભોતિ, ભો, સમણસ્સ ગોતમસ્સ પઞ્ઞાવેય્યત્તિયજાનને અહં કો નામ? કો ચ સમણસ્સ ગોતમસ્સ પઞ્ઞાવેય્યત્તિયં જાનિસ્સામીતિ કુતો ચાહં સમણસ્સ ગોતમસ્સ પઞ્ઞાવેય્યત્તિયં જાનિસ્સામિ, કેન નામ કારણેન જાનિસ્સામીતિ એવં સબ્બથાપિ અત્તનો અજાનનભાવં દીપેતિ. સોપિ નૂનસ્સ તાદિસોવાતિ યો સમણસ્સ ગોતમસ્સ પઞ્ઞાવેય્યત્તિયં જાનેય્ય, સોપિ નૂન દસ પારમિયો પૂરેત્વા સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો તાદિસો બુદ્ધોયેવ ભવેય્ય. સિનેરું વા હિ પથવિં વા આકાસં વા પમેતુકામેન તપ્પમાણો દણ્ડો વા રજ્જુ વા લદ્ધું વટ્ટતિ, સમણસ્સ ગોતમસ્સ પઞ્ઞં જાનન્તેનપિ તસ્સ ઞાણસદિસમેવ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં લદ્ધું વટ્ટતીતિ દીપેતિ. આદરવસેન પનેત્થ આમેડિતં કતં. ઉળારાયાતિ ઉત્તમાય સેટ્ઠાય. કો ચાહં, ભોતિ, ભો, અહં સમણસ્સ ગોતમસ્સ પસંસને કો નામ. કો ચ સમણં ગોતમં પસંસિસ્સામીતિ કેન કારણેન પસંસિસ્સામિ.

પસત્થપ્પસત્થોતિ સબ્બગુણાનં ઉપરિ ચરેહિ સબ્બલોકપસત્થેહિ અત્તનો ગુણેહેવ પસત્થો, ન તસ્સ અઞ્ઞેહિ પસંસનકિચ્ચં અત્થિ. યથા હિ ચમ્પકપુપ્ફં વા નીલુપ્પલં વા પદુમં વા લોહિતચન્દનં વા અત્તનો વણ્ણગન્ધસિરિયાવ પાસાદિકઞ્ચેવ સુગન્ધઞ્ચ, ન તસ્સ આગન્તુકેહિ વણ્ણગન્ધેહિ થોમનકિચ્ચં અત્થિ. યથા ચ મણિરતનં વા ચન્દમણ્ડલં વા અત્તનો આલોકેનેવ ઓભાસતિ, ન તસ્સ અઞ્ઞેન ઓભાસનકિચ્ચં અત્થિ, એવં સમણો ગોતમો સબ્બલોકપસત્થેહિ અત્તનો ગુણેહેવ પસત્થો થોમિતો, સબ્બલોકસ્સ સેટ્ઠતં પાપિતો. ન તસ્સ અઞ્ઞેન પસંસનકિચ્ચં અત્થિ.

પસત્થેહિ વા પસત્થોતિપિ પસત્થપ્પસત્થો. કે પન પસત્થા નામ? રાજા પસેનદિ કોસલો કાસિકોસલવાસિકેહિ પસત્થો, બિમ્બિસારો અઙ્ગમગધવાસીહિ, વેસાલિકા લિચ્છવી વજ્જિતટ્ઠવાસીહિ પસત્થા, પાવેય્યકા મલ્લા કોસિનારકા મલ્લા અઞ્ઞેપિ તે તે ખત્તિયા તેહિ તેહિ જાનપદેહિ પસત્થા, ચઙ્કિઆદયો બ્રાહ્મણા બ્રાહ્મણગણેહિ, અનાથપિણ્ડિકાદયો ઉપાસકા ઉપાસકગણેહિ, વિસાખાઆદિકા ઉપાસિકા અનેકસતાહિ ઉપાસિકાહિ, સકુલુદાયિઆદયો પરિબ્બાજકા અનેકેહિ પરિબ્બાજકસતેહિ, ઉપ્પલવણ્ણત્થેરિઆદિકા મહાસાવિકા અનેકેહિ ભિક્ખુનિસતેહિ, સારિપુત્તત્થેરાદયો મહાથેરા અનેકસતેહિ ભિક્ખૂહિ, સક્કાદયો દેવા અનેકસહસ્સેહિ દેવેહિ, મહાબ્રહ્માદયો બ્રહ્માનો અનેકસહસ્સેહિ બ્રહ્મેહિ પસત્થા. તે સબ્બેપિ દસબલં થોમેન્તિ વણ્ણેન્તિ પસંસન્તીતિ ભગવા ‘‘પસત્થપ્પસત્થો’’તિ વુચ્ચતિ. અત્થવસન્તિ અત્થાનિસંસં.

અથસ્સ સો અત્તનો પસાદકારણં આચિક્ખન્તો સેય્યથાપિ, ભો, પુરિસોતિઆદિમાહ. તત્થ અગ્ગરસપરિતિત્તોતિ ભોજનરસેસુ પાયાસો સ્નેહરસેસુ ગોસપ્પિ, કસાવરસેસુ ખુદ્દકમધુ અનેળકં, મધુરરસેસુ સક્કરાતિ એવમાદયો અગ્ગરસા નામ. તેસુ યેન કેનચિ પરિતિત્તો આકણ્ઠપ્પમાણં ભુઞ્જિત્વા ઠિતો. અઞ્ઞેસં હીનાનન્તિ અગ્ગરસેહિ અઞ્ઞેસં હીનરસાનં. સુત્તસોતિ સુત્તતો, સુત્તભાવેનાતિ અત્થો. સેસુપિ એસેવ નયો. તતો તતોતિ સુત્તાદીસુ તતો તતો. અઞ્ઞેસં પુથુસમણબ્રાહ્મણાપ્પવાદાનન્તિ યે અઞ્ઞેસં પુથૂનં સમણબ્રાહ્મણાનં લદ્ધિસઙ્ખાતપ્પવાદા, તેસં. ન પિહેતીતિ ન પત્થેતિ, તે કથિયમાને સોતુમ્પિ ન ઇચ્છતિ. જિઘચ્છાદુબ્બલ્યપરેતોતિ જિઘચ્છાય ચેવ દુબ્બલભાવેન ચ અનુગતો. મધુપિણ્ડિકન્તિ સાલિપિટ્ઠં ભજ્જિત્વા ચતુમધુરેન યોજેત્વા કતં બદ્ધસત્તુપિણ્ડિકં, મધુરપૂવમેવ વા. અધિગચ્છેય્યાતિ લભેય્ય. અસેચનકન્તિ મધુરભાવકરણત્થાય અઞ્ઞેન રસેન અનાસિત્તકં ઓજવન્તં પણીતરસં.

હરિચન્દનસ્સાતિ સુવણ્ણવણ્ણચન્દનસ્સ. લોહિતચન્દનસ્સાતિ રત્તવણ્ણચન્દનસ્સ. સુરભિગન્ધન્તિ સુગન્ધં. દરથાદયો વટ્ટદરથા, વટ્ટકિલમથા, વટ્ટપરિળાહા એવ. ઉદાનં ઉદાનેસીતિ ઉદાહારં ઉદાહરિ. યથા હિ યં તેલં માનં ગહેતું ન સક્કોતિ, વિસ્સન્દિત્વા ગચ્છતિ, તં અવસેકોતિ વુચ્ચતિ. યઞ્ચ જલં તળાકં ગહેતું ન સક્કોતિ, અજ્ઝોત્થરિત્વા ગચ્છતિ, તં ઓઘોતિ વુચ્ચતિ. એવમેવં યં પીતિવચનં હદયં ગહેતું ન સક્કોતિ, અધિકં હુત્વા અન્તો અસણ્ઠહિત્વા બહિ નિક્ખમતિ, તં ઉદાનન્તિ વુચ્ચતિ. એવરૂપં પીતિમયવચનં નિચ્છારેસીતિ અત્થો.

૫. પિઙ્ગિયાનીસુત્તવણ્ણના

૧૯૫. પઞ્ચમે નીલાતિ ઇદં સબ્બસઙ્ગાહિકં. નીલવણ્ણાતિઆદિ તસ્સેવ વિભાગદસ્સનં. તત્થ ન તેસં પકતિવણ્ણો નીલો, નીલવિલેપનવિલિત્તત્તા પનેતં વુત્તં. નીલવત્થાતિ પટદુકૂલકોસેય્યાદીનિપિ તેસં નીલાનેવ હોન્તિ. નીલાલઙ્કારાતિ નીલમણીહિ નીલપુપ્ફેહિ અલઙ્કતા, તેસં હત્થાલઙ્કાર-અસ્સાલઙ્કાર-રથાલઙ્કાર-સાણિવિતાનકઞ્ચુકાપિ સબ્બે નીલાયેવ હોન્તિ. ઇમિના નયેન સબ્બપદેસુ અત્થો વેદિતબ્બો.

પદુમં યથાતિ યથા સતપત્તં રત્તપદુમં. કોકનદન્તિ તસ્સેવ વેવચનં. પાતોતિ પગેવ સુરિયુગ્ગમનકાલે. સિયાતિ ભવેય્ય. અવીતગન્ધન્તિ અવિગતગન્ધં. અઙ્ગીરસન્તિ ભગવતો અઙ્ગમઙ્ગેહિ રસ્મિયો નિચ્છરન્તિ, તસ્મા અઙ્ગીરસોતિ વુચ્ચતિ. તપન્તમાદિચ્ચમિવન્તલિક્ખેતિ દ્વિસહસ્સદીપપરિવારેસુ ચતૂસુ મહાદીપેસુ આલોકકરણવસેન અન્તલિક્ખે તપન્તં આદિચ્ચં વિય વિરોચમાનં. અઙ્ગીરસં પસ્સાતિ અત્તાનમેવ વા મહાજનં વા સન્ધાય એવં વદતિ.

૬. મહાસુપિનસુત્તવણ્ણના

૧૯૬. છટ્ઠે મહાસુપિનાતિ મહન્તેહિ પુરિસેહિ પસ્સિતબ્બતો મહન્તાનઞ્ચ અત્થાનં નિમિત્તભાવતો મહાસુપિના. પાતુરહેસુન્તિ પાકટા અહેસું. તત્થ સુપિનં પસ્સન્તો ચતૂહિ કારણેહિ પસ્સતિ ધાતુક્ખોભતો વા અનુભૂતપુબ્બતો વા દેવતોપસંહારતો વા પુબ્બનિમિત્તતો વાતિ.

તત્થ પિત્તાદીનં ખોભકરણપચ્ચયપ્પયોગેન ખુભિતધાતુકો ધાતુક્ખોભતો સુપિનં પસ્સતિ. પસ્સન્તો ચ નાનાવિધં સુપિનં પસ્સતિ પબ્બતા પતન્તો વિય, આકાસેન ગચ્છન્તો વિય, વાળમિગહત્થિચોરાદીહિ અનુબદ્ધો વિય ચ. અનુભૂતપુબ્બતો પસ્સન્તો પુબ્બે અનુભૂતપુબ્બં આરમ્મણં પસ્સતિ. દેવતોપસંહારતો પસ્સન્તસ્સ દેવતા અત્થકામતાય વા અનત્થકામતાય વા અત્થાય વા અનત્થાય વા નાનાવિધાનિ આરમ્મણાનિ ઉપસંહરન્તિ. સો તાસં દેવતાનં આનુભાવેન તાનિ આરમ્મણાનિ પસ્સતિ. પુબ્બનિમિત્તતો પસ્સન્તો પુઞ્ઞાપુઞ્ઞવસેન ઉપ્પજ્જિતુકામસ્સ અત્થસ્સ વા અનત્થસ્સ વા પુબ્બનિમિત્તભૂતં સુપિનં પસ્સતિ બોધિસત્તમાતા વિય પુત્તપટિલાભનિમિત્તં, કોસલરાજા વિય સોળસ સુપિને, અયમેવ ભગવા બોધિસત્તભૂતો ઇમે પઞ્ચ મહાસુપિને વિય ચાતિ.

તત્થ યં ધાતુક્ખોભતો અનુભૂતપુબ્બતો ચ સુપિને પસ્સતિ, ન તં સચ્ચં હોતિ. યં દેવતોપસંહારતો પસ્સતિ, તં સચ્ચં વા હોતિ અલિકં વા. કુદ્ધા હિ દેવતા ઉપાયેન વિનાસેતુકામા વિપરીતમ્પિ કત્વા દસ્સેન્તિ. યં પન પુબ્બનિમિત્તતો પસ્સતિ, તં એકન્તં સચ્ચમેવ હોતિ. એતેસં ચતુન્નં મૂલકારણાનં સંસગ્ગભેદતોપિ સુપિનભેદો હોતિયેવ.

તં પનેતં ચતુબ્બિધમ્પિ સુપિનં સેખપુથુજ્જનાવ પસ્સન્તિ અપ્પહીનવિપલ્લાસત્તા, અસેખા ન પસ્સન્તિ પહીનવિપલ્લાસત્તા. કિં પનેતં પસ્સન્તો સુત્તો પસ્સતિ પટિબુદ્ધો, ઉદાહુ નેવ સુત્તો ન પટિબુદ્ધોતિ? કિઞ્ચેત્થ યદિ તાવ સુત્તો પસ્સતિ, અભિધમ્મવિરોધો આપજ્જતિ. ભવઙ્ગચિત્તેન હિ સુપતિ, તં રૂપનિમિત્તાદિઆરમ્મણં રાગાદિસમ્પયુત્તં વા ન હોતિ. સુપિનં પસ્સન્તસ્સ ચ ઈદિસાનિ ચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. અથ પટિબુદ્ધો પસ્સતિ, વિનયવિરોધો આપજ્જતિ. યઞ્હિ પટિબુદ્ધો પસ્સતિ, તં સબ્બોહારિકચિત્તેન પસ્સતિ. સબ્બોહારિકચિત્તેન ચ કતે વીતિક્કમે અનાપત્તિ નામ નત્થિ. સુપિનં પસ્સન્તેન પન કતેપિ વીતિક્કમે એકન્તં અનાપત્તિ એવ. અથ નેવ સુત્તો ન પટિબુદ્ધો પસ્સતિ, ન નામ પસ્સતિ. એવઞ્ચ સતિ સુપિનસ્સ અભાવો ચ આપજ્જતિ? ન અભાવો. કસ્મા? યસ્મા કપિમિદ્ધપરેતો પસ્સતિ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘કપિમિદ્ધપરેતો ખો, મહારાજ, સુપિનં પસ્સતી’’તિ.

કપિમિદ્ધપરેતોતિ મક્કટનિદ્દાય યુત્તો. યથા હિ મક્કટસ્સ નિદ્દા લહુપરિવત્તા હોતિ, એવં યા નિદ્દા પુનપ્પુનં કુસલાદિચિત્તવોકિણ્ણત્તા લહુપરિવત્તા, યસ્સા પવત્તિયં પુનપ્પુનં ભવઙ્ગતો ઉત્તરણં હોતિ, તાય યુત્તો સુપિનં પસ્સતિ. તેનાયં સુપિનો કુસલોપિ હોતિ અકુસલોપિ અબ્યાકતોપિ. તત્થ સુપિનન્તે ચેતિયવન્દનધમ્મસ્સવનધમ્મદેસનાદીનિ કરોન્તસ્સ કુસલો, પાણાતિપાતાદીનિ કરોન્તસ્સ અકુસલો, દ્વીહિ અન્તેહિ મુત્તો આવજ્જનતદારમ્મણક્ખણે અબ્યાકતોતિ વેદિતબ્બો. સ્વાયં દુબ્બલવત્થુકત્તા ચેતનાય પટિસન્ધિં આકડ્ઢિતું અસમત્થો. પવત્તે પન અઞ્ઞેહિ કુસલાકુસલેહિ ઉપત્થમ્ભિતો વિપાકં દેતિ. કિઞ્ચાપિ વિપાકં દેતિ, અથ ખો અવિસયે ઉપ્પન્નત્તા અબ્બોહારિકાવ સુપિનન્તચેતના. સો પનેસ સુપિનો કાલવસેનપિ દિવા તાવ દિટ્ઠો ન સમેતિ, તથા પઠમયામે મજ્ઝિમયામે પચ્છિમયામે ચ. બલવપચ્ચૂસે પન અસિતપીતખાયિતે સમ્મા પરિણામં ગતે કાયસ્મિં ઓજાય પતિટ્ઠિતાય અરુણે ઉગ્ગચ્છમાનેવ દિટ્ઠો સુપિનો સમેતિ. ઇટ્ઠનિમિત્તં સુપિનં પસ્સન્તો ઇટ્ઠં પટિલભતિ, અનિટ્ઠનિમિત્તં પસ્સન્તો અનિટ્ઠં.

ઇમે પન પઞ્ચ મહાસુપિને નેવ લોકિયમહાજનો પસ્સતિ, ન મહારાજાનો, ન ચક્કવત્તિરાજાનો, ન અગ્ગસાવકા, ન પચ્ચેકબુદ્ધા, ન સમ્માસમ્બુદ્ધા, એકો સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તોયેવ પસ્સતિ. અમ્હાકં પન બોધિસત્તો કદા ઇમે સુપિને પસ્સીતિ? ‘‘સ્વે બુદ્ધો ભવિસ્સામી’’તિ ચાતુદ્દસિયં પક્ખસ્સ રત્તિવિભાયનકાલે પસ્સિ. તેરસિયન્તિપિ વદન્તિયેવ. સો ઇમે સુપિને દિસ્વા ઉટ્ઠાય પલ્લઙ્કં આભુઞ્જિત્વા નિસિન્નો ચિન્તેસિ – ‘‘સચે મયા કપિલવત્થુનગરે ઇમે સુપિના દિટ્ઠા અસ્સુ, પિતુ મહારાજસ્સ કથેય્યં. સચે પન મે માતા જીવેય્ય, તસ્સા કથેય્યં. ઇમસ્મિં ખો પન ઠાને ઇમેસં પટિગ્ગાહકો નામ નત્થિ, અહમેવ પટિગણ્હિસ્સામી’’તિ. તતો ‘‘ઇદં ઇમસ્સ પુબ્બનિમિત્તં ઇદં ઇમસ્સા’’તિ સયમેવ સુપિને પટિગ્ગણ્હિત્વા ઉરુવેલગામે સુજાતાય દિન્નં પાયાસં પરિભુઞ્જિત્વા બોધિમણ્ડં આરુય્હ બોધિં પત્વા અનુક્કમેન જેતવને વિહરન્તો અત્તનો મકુલબુદ્ધકાલે દિટ્ઠે પઞ્ચ મહાસુપિને વિત્થારેતું ભિક્ખૂ આમન્તેત્વા ઇમં દેસનં આરભિ.

તત્થ મહાપથવીતિ ચક્કવાળગબ્ભં પૂરેત્વા ઠિતા મહાપથવી. મહાસયનં અહોસીતિ સિરિસયનં અહોસિ. ઓહિતોતિ ઠપિતો. સો પન ન ઉદકસ્મિંયેવ ઠપિતો અહોસિ, અથ ખો પાચીનસમુદ્દસ્સ ઉપરૂપરિભાગેન ગન્ત્વા પાચીનચક્કવાળમત્થકે ઠપિતો અહોસીતિ વેદિતબ્બો. પચ્છિમે સમુદ્દે દક્ખિણે સમુદ્દેતિ એતેસુપિ એસેવ નયો. તિરિયા નામ તિણજાતીતિ દબ્બતિણં વુચ્ચતિ. નાભિયા ઉગ્ગન્ત્વા નભં આહચ્ચ ઠિતા અહોસીતિ નઙ્ગલમત્તેન રત્તદણ્ડેન નાભિતો ઉગ્ગન્ત્વા પસ્સન્તસ્સ પસ્સન્તસ્સેવ વિદત્થિમત્તં રતનમત્તં બ્યામમત્તં યટ્ઠિમત્તં ગાવુતમત્તં અડ્ઢયોજનમત્તં યોજનમત્તન્તિ એવં ઉગ્ગન્ત્વા ઉગ્ગન્ત્વા અનેકયોજનસહસ્સં નભં આહચ્ચ ઠિતા અહોસિ. પાદેહિ ઉસ્સક્કિત્વાતિ અગ્ગનખતો પટ્ઠાય પાદેહિ અભિરુહિત્વા. નાનાવણ્ણાતિ એકો નીલવણ્ણો, એકો પીતવણ્ણો, એકો લોહિતવણ્ણો, એકો પણ્ડુપલાસવણ્ણોતિ એવં નાનાવણ્ણા. સેતાતિ પણ્ડરા પરિસુદ્ધા. મહતો મીળ્હપબ્બતસ્સાતિ તિયોજનુબ્બેધસ્સ ગૂથપબ્બતસ્સ. ઉપરૂપરિ ચઙ્કમતીતિ મત્થકમત્થકે ચઙ્કમતિ. દીઘાયુકબુદ્ધા પન તિયોજનિકે મીળ્હપબ્બતે અનુપવિસિત્વા નિસિન્ના વિય હોન્તિ.

એવં એત્તકેન ઠાનેન પુબ્બનિમિત્તાનિ દસ્સેત્વા ઇદાનિ સહ પુબ્બનિમિત્તેહિ પટિલાભં દસ્સેતું યમ્પિ, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ સબ્બગુણદાયકત્તા બુદ્ધાનં અરહત્તમગ્ગો અનુત્તરા સમ્માસમ્બોધિ નામ. તસ્મા યં સો ચક્કવાળમહાપથવિં સિરિસયનભૂતં અદ્દસ, તં બુદ્ધભાવસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. યં હિમવન્તપબ્બતરાજાનં બિમ્બોહનં અદ્દસ, તં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણબિમ્બોહનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. યં ચત્તારો હત્થપાદે ચક્કવાળમત્થકે ઠિતે અદ્દસ, તં ધમ્મચક્કસ્સ અપ્પટિવત્તિયભાવે પુબ્બનિમિત્તં. યં અત્તાનં ઉત્તાનકં નિપન્નં અદ્દસ, તં તીસુ ભવેસુ અવકુજ્જાનં સત્તાનં ઉત્તાનમુખભાવસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. યં અક્ખીનિ ઉમ્મીલેત્વા પસ્સન્તો વિય અહોસિ, તં દિબ્બચક્ખુપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. યં યાવ ભવગ્ગા એકાલોકં અહોસિ, તં અનાવરણઞાણસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. સેસં પાળિવસેનેવ વેદિતબ્બન્તિ.

૭. વસ્સસુત્તવણ્ણના

૧૯૭. સત્તમે નેમિત્તાતિ નિમિત્તપાઠકા. તેજોધાતુ પકુપ્પતીતિ મહાઅગ્ગિક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જતિ. પાણિના ઉદકં સમ્પટિચ્છિત્વાતિ ઉપ્પન્નં ઉતુસમુટ્ઠાનં ઉદકં તિયોજનસતેન હત્થેન પટિગ્ગહેત્વા. પમત્તા હોન્તીતિ અત્તનો કીળાય પમત્તા હોન્તિ વિપ્પવુટ્ઠસતિનો. તેસઞ્હિ સકાય રતિયા ‘‘રમામા’’તિ ચિત્તે ઉપ્પન્ને અકાલેપિ દેવો વસ્સતિ, તદભાવે ન વસ્સતિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં – ‘‘ન કાલવસ્સ’’ન્તિ. અટ્ઠમનવમાનિ ઉત્તાનત્થાનેવ.

૧૦. નિસ્સારણીયસુત્તવણ્ણના

૨૦૦. દસમે નિસ્સારણીયાતિ નિસ્સટા વિસઞ્ઞુત્તા. ધાતુયોતિ અત્તસુઞ્ઞસભાવા. કામં મનસિકરોતોતિ કામં મનસિકરોન્તસ્સ, અસુભજ્ઝાનતો વુટ્ઠાય અગદં ગહેત્વા વિસં વીમંસન્તો વિય વીમંસનત્થં કામાભિમુખં ચિત્તં પેસેન્તસ્સાતિ અત્થો. ન પક્ખન્દતીતિ નપ્પવિસતિ. નપ્પસીદતીતિ પસાદં નાપજ્જતિ. ન સન્તિટ્ઠતીતિ નપ્પતિટ્ઠહતિ. ન વિમુચ્ચતીતિ ન અધિમુચ્ચતિ. યથા પન કુક્કુટપત્તં વા ન્હારુદદ્દુલં વા અગ્ગિમ્હિ પક્ખિત્તં પટિલીયતિ પતિકુટતિ પતિવટ્ટતિ ન સંપસારીયતિ, એવં પટિલીયતિ ન સંપસારીયતિ. નેક્ખમ્મં ખો પનાતિ ઇધ નેક્ખમ્મં નામ અસુભેસુ પઠમજ્ઝાનં, તદસ્સ મનસિકરોતો ચિત્તં પક્ખન્દતિ. તસ્સ તં ચિત્તન્તિ તસ્સ તં અસુભજ્ઝાનચિત્તં. સુગતન્તિ ગોચરે ગતત્તા સુટ્ઠુ ગતં. સુભાવિતન્તિ અહાનભાગિયત્તા સુટ્ઠુ ભાવિતં. સુવુટ્ઠિતન્તિ કામતો વુટ્ઠિતં. સુવિમુત્તન્તિ કામેહિ સુટ્ઠુ વિમુત્તં. કામપચ્ચયા આસવા નામ કામહેતુકા ચત્તારો આસવા. વિઘાતાતિ દુક્ખા. પરિળાહાતિ કામરાગપરિળાહા. ન સો તં વેદનં વેદિયતીતિ સો તં કામવેદનં વિઘાતપરિળાહવેદનઞ્ચ ન વેદિયતિ. ઇદમક્ખાતં કામાનં નિસ્સરણન્તિ ઇદં અસુભજ્ઝાનં કામેહિ નિસ્સટત્તા કામાનં નિસ્સરણન્તિ અક્ખાતં. યો પન તં ઝાનં પાદકં કત્વા સઙ્ખારે સમ્મસન્તો તતિયમગ્ગં પત્વા અનાગામિફલેન નિબ્બાનં દિસ્વા ‘‘પુન કામા નામ નત્થી’’તિ જાનાતિ. તસ્સ ચિત્તં અચ્ચન્તનિસ્સરણમેવ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો.

અયં પન વિસેસો – દુતિયવારે મેત્તાઝાનાનિ બ્યાપાદસ્સ નિસ્સરણં નામ. તતિયવારે કરુણાઝાનાનિ વિહિંસાય નિસ્સરણં નામ. ચતુત્થવારે અરૂપજ્ઝાનાનિ રૂપાનં નિસ્સરણં નામ. અચ્ચન્તનિસ્સરણઞ્ચેત્થ અરહત્તફલં યોજેતબ્બં. પઞ્ચમવારે સક્કાયં મનસિકરોતોતિ સુદ્ધસઙ્ખારે પરિગ્ગણ્હિત્વા અરહત્તં પત્તસ્સ સુક્ખવિપસ્સકસ્સ ફલસમાપત્તિતો વુટ્ઠાય વીમંસનત્થં પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધાભિમુખં ચિત્તં પેસેન્તસ્સ. ઇદમક્ખાતં સક્કાયસ્સ નિસ્સરણન્તિ ઇદં અરહત્તમગ્ગેન ચ ફલેન ચ નિબ્બાનં દિસ્વા ઠિતસ્સ ભિક્ખુનો ‘‘પુન સક્કાયો નત્થી’’તિ ઉપ્પન્નં અરહત્તફલસમાપત્તિચિત્તં સક્કાયસ્સ નિસ્સરણન્તિ અક્ખાતં. ઇદાનિ એવં સક્કાયનિસ્સરણં નિરોધં પત્વા ઠિતસ્સ ખીણાસવસ્સ વણ્ણં કથેન્તો તસ્સ કામનન્દીપિ નાનુસેતીતિઆદિમાહ. તત્થ નાનુસેતીતિ ન નિબ્બત્તતિ. અનનુસયાતિ અનિબ્બત્તિયા. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

બ્રાહ્મણવગ્ગો પઞ્ચમો.