૪. સમચિત્તવગ્ગવણ્ણના

૩૩. ચતુત્થસ્સ પઠમે અસપ્પુરિસભૂમીતિ અસપ્પુરિસાનં પતિટ્ઠાનટ્ઠાનં. સપ્પુરિસભૂમિયમ્પિ એસેવ નયો. અકતઞ્ઞૂતિ કતં ન જાનાતિ. અકતવેદીતિ કતં પાકટં કત્વા ન જાનાતિ. ઉપઞ્ઞાતન્તિ વણ્ણિતં થોમિતં પસત્થં. યદિદન્તિ યા અયં. અકતઞ્ઞુતા અકતવેદિતાતિ પરેન કતસ્સ ઉપકારસ્સ અજાનનઞ્ચેવ પાકટં કત્વા અજાનનઞ્ચ. કેવલાતિ સકલા. સુક્કપક્ખેપિ વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો.

૩૪. દુતિયે માતુ ચ પિતુ ચાતિ જનકમાતુ ચ જનકપિતુ ચ. એકેન, ભિક્ખવે, અંસેન માતરં પરિહરેય્યાતિ એકસ્મિં અંસકૂટે ઠપેત્વા માતરં પટિજગ્ગેય્ય. એકેન અંસેન પિતરં પરિહરેય્યાતિ એકસ્મિં અંસકૂટે ઠપેત્વા પિતરં પટિજગ્ગેય્ય. વસ્સસતાયુકો વસ્સસતજીવીતિ વસ્સસતાયુકકાલે જાતો સકલં વસ્સસતં જીવન્તો. ઇદં વુત્તં હોતિ – સચે પુત્તો નામ ‘‘માતાપિતૂનં પટિકરિસ્સામી’’તિ ઉટ્ઠાય સમુટ્ઠાય દક્ખિણે અંસકૂટે માતરં, વામે પિતરં ઠપેત્વા વસ્સસતાયુકો સકલમ્પિ વસ્સસતં જીવમાનો પરિહરેય્ય. સો ચ નેસં ઉચ્છાદનપરિમદ્દનન્હાપનસમ્બાહનેનાતિ સો ચ પુત્તો નેસં માતાપિતૂનં અંસકૂટેસુ ઠિતાનંયેવ દુગ્ગન્ધપટિવિનોદનત્થં સુગન્ધકરણેન ઉચ્છાદનેન, પરિસ્સમવિનોદનત્થં હત્થપરિમદ્દનેન, સીતુણ્હકાલે ચ ઉણ્હોદકસીતોદકન્હાપનેન, હત્થપાદાદીનં આકડ્ઢનપરિકડ્ઢનસઙ્ખાતેન સમ્બાહનેન ઉપટ્ઠાનં કરેય્ય. તે ચ તત્થેવાતિ તે ચ માતાપિતરો તત્થેવ તસ્સ અંસકૂટેસુ નિસિન્નાવ મુત્તકરીસં ચજેય્યું. નત્વેવ ,ભિક્ખવેતિ, ભિક્ખવે, એવમ્પિ નત્વેવ માતાપિતૂનં કતં વા હોતિ પટિકતં વા.

ઇસ્સરાધિપચ્ચે રજ્જેતિ ચક્કવત્તિરજ્જં સન્ધાયેવમાહ. આપાદકાતિ વડ્ઢકા અનુપાલકા. પુત્તા હિ માતાપિતૂહિ વડ્ઢિતા ચેવ અનુપાલિતા ચ. પોસકાતિ હત્થપાદે વડ્ઢેત્વા હદયલોહિતં પાયેત્વા પોસકા. પુત્તા હિ માતાપિતૂહિ પુટ્ઠા ભતા અન્નપાનાદીહિ પટિજગ્ગિતા. ઇમસ્સ લોકસ્સ દસ્સેતારોતિ સચે હિ માતાપિતરો જાતદિવસેયેવ પુત્તં પાદે ગહેત્વા અરઞ્ઞે વા નદિયં વા પપાતે વા ખિપેય્યું, ઇમસ્મિં લોકે ઇટ્ઠાનિટ્ઠારમ્મણં ન પસ્સેય્ય. એવં અકત્વા આપાદિતત્તા પોસિતત્તા એસ ઇમસ્મિં લોકે ઇટ્ઠાનિટ્ઠારમ્મણં માતાપિતરો નિસ્સાય પસ્સતીતિ ત્યાસ્સ ઇમસ્સ લોકસ્સ દસ્સેતારો નામ હોન્તિ. સમાદપેતીતિ ગણ્હાપેતિ. ઇમસ્મિં સુત્તે સદ્ધાસીલચાગપઞ્ઞા લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકા કથિતા. ધમ્મસેનાપતિસારિપુત્તત્થેરસદિસોવ ભિક્ખુ તેસુ પતિટ્ઠાપેતિ નામાતિ વેદિતબ્બો.

૩૫. તતિયે તેનુપસઙ્કમીતિ સો હિ બ્રાહ્મણો ‘‘સમણો કિર ગોતમો કથિતં વિસ્સજ્જેતિ, પુચ્છાયસ્સ વિરજ્ઝનં નામ નત્થિ. અહમસ્સ વિરજ્ઝનપઞ્હં અભિસઙ્ખરિસ્સામી’’તિ પણીતભોજનં ભુઞ્જિત્વા ગબ્ભદ્વારં પિદહિત્વા નિસિન્નો ચિન્તેતું આરભિ. અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘ઇમસ્મિં ઠાને ઉચ્ચાસદ્દમહાસદ્દો વત્તતિ, ચિત્તં ન એકગ્ગં હોતિ, ભૂમિઘરં કારેસ્સામી’’તિ ભૂમિઘરં કારેત્વા તત્થ પવિસિત્વા – ‘‘એવં પુટ્ઠો એવં કથેસ્સતિ, એવં પુટ્ઠો એવં કથેસ્સતી’’તિ એકં ગણ્હિત્વા એકં વિસ્સજ્જેન્તો સકલદિવસં કિઞ્ચિ પસ્સિતું નાસક્ખિ. તસ્સ ઇમિનાવ નીહારેન ચત્તારો માસા વીતિવત્તા. સો ચતુન્નં માસાનં અચ્ચયેન ઉભતોકોટિકં પઞ્હં નામ અદ્દસ. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘અહં સમણં ગોતમં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘કિંવાદી ભવ’ન્તિ પુચ્છિસ્સામિ. સચે ‘કિરિયવાદિમ્હી’તિ વક્ખતિ, ‘સબ્બાકુસલાનં નામ તુમ્હે કિરિયં વદેથા’તિ નં નિગ્ગણ્હિસ્સામિ. સચે ‘અકિરિયવાદિમ્હી’તિ વક્ખતિ, ‘કુસલધમ્માનં નામ તુમ્હે અકિરિયં વદેથા’તિ નં નિગ્ગણ્હિસ્સામિ. ઇદઞ્હિ ઉભતોકોટિકં પઞ્હં પુટ્ઠો નેવ ઉગ્ગિલિતું સક્ખિસ્સતિ ન નિગ્ગિલિતું. એવં મમ જયો ભવિસ્સતિ, સમણસ્સ ગોતમસ્સ પરાજયો’’તિ ઉટ્ઠાય અપ્ફોટેત્વા ભૂમિઘરા નિક્ખમ્મ ‘‘એવરૂપં પઞ્હં પુચ્છન્તેન ન એકકેન ગન્તું વટ્ટતી’’તિ નગરે ઘોસનં કારેત્વા સકલનાગરેહિ પરિવુતો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ. કિંવાદીતિ કિંલદ્ધિકો. કિમક્ખાયીતિ કિં નામ સાવકાનં પટિપદં અક્ખાયીતિ પુચ્છિ. અથસ્સ ભગવા ચતૂહિ માસેહિ પઞ્હં અભિસઙ્ખરિત્વા ‘‘દિટ્ઠો મે સમણસ્સ ગોતમસ્સ પરાજયપઞ્હો’’તિ માનં પગ્ગય્હ આગતભાવં ઞત્વા એકપદેનેવ તં પઞ્હં ભિન્દન્તો કિરિયવાદી ચાહં, બ્રાહ્મણાતિઆદિમાહ. અથ બ્રાહ્મણો અત્તનો માનં અપનેત્વા ભગવન્તં આયાચન્તો યથાકથં પનાતિઆદિમાહ. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

૩૬. ચતુત્થે દક્ખિણેય્યાતિ દક્ખિણા વુચ્ચતિ દાનં, તસ્સ પટિગ્ગહણયુત્તા કતિ પુગ્ગલાતિ પુચ્છતિ. સેખોતિ ઇમિના સત્ત સેક્ખે દસ્સેતિ. એત્થ ચ સીલવન્તપુથુજ્જનોપિ સોતાપન્નેનેવ સઙ્ગહિતો. આહુનેય્યા યજમાનાનં હોન્તીતિ દાનં દદન્તાનં આહુનસ્સ અરહા દાનપટિગ્ગાહકા નામ હોન્તીતિ અત્થો. ખેત્તન્તિ વત્થુ પતિટ્ઠા, પુઞ્ઞસ્સ વિરુહનટ્ઠાનન્તિ અત્થો.

૩૭. પઞ્ચમે પુબ્બારામેતિ સાવત્થિતો પુરત્થિમદિસાભાગે આરામે. મિગારમાતુપાસાદેતિ વિસાખાય ઉપાસિકાય પાસાદે. સા હિ મિગારસેટ્ઠિના માતુટ્ઠાને ઠપિતત્તાપિ, સબ્બજેટ્ઠકસ્સ પુત્તસ્સ અય્યકસેટ્ઠિનોવ સમાનનામકત્તાપિ મિગારમાતાતિ વુચ્ચતિ. તાય કારિતો સહસ્સગબ્ભો પાસાદો મિગારમાતુપાસાદો નામ. થેરો તસ્મિં વિહરતિ. તત્ર ખો આયસ્મા સારિપુત્તોતિ તસ્મિં પાસાદે વિહરન્તો ધમ્મસેનાપતિસારિપુત્તત્થેરો.

ભિક્ખૂ આમન્તેસીતિ કસ્મિં કાલે આમન્તેસિ? કાનિચિ હિ સુત્તાનિ પુરેભત્તે ભાસિતાનિ અત્થિ, કાનિચિ પચ્છાભત્તે, કાનિચિ પુરિમયામે, કાનિચિ મજ્ઝિમયામે, કાનિચિ પચ્છિમયામે. ઇદં પન સમચિત્તપટિપદાસુત્તં પચ્છાભત્તે ભાસિતં. તસ્મા સાયન્હસમયે આમન્તેસિ.

ન કેવલં ચેતં થેરેનેવ ભાસિતં, તથાગતેનાપિ ભાસિતં. કત્થ નિસીદિત્વાતિ? વિસાખાય રતનપાસાદે નિસીદિત્વા. તથાગતો હિ પઠમબોધિયં વીસતિ વસ્સાનિ અનિબદ્ધવાસો હુત્વા યત્થ યત્થ ફાસુકં હોતિ, તત્થ તત્થેવ ગન્ત્વા વસિ. પઠમં અન્તોવસ્સઞ્હિ ઇસિપતને ધમ્મચક્કં પવત્તેત્વા અટ્ઠારસ મહાબ્રહ્મકોટિયો અમતપાનં પાયેત્વા બારાણસિં ઉપનિસ્સાય ઇસિપતને વસિ. દુતિયં અન્તોવસ્સં રાજગહં ઉપનિસ્સાય વેળુવને, તતિયચતુત્થાનિપિ તત્થેવ, પઞ્ચમં અન્તોવસ્સં વેસાલિં ઉપનિસ્સાય મહાવને કૂટાગારસાલાયં, છટ્ઠં અન્તોવસ્સં મકુલપબ્બતે, સત્તમં તાવતિંસભવને, અટ્ઠમં ભગ્ગે સુસુમારગિરં નિસ્સાય ભેસકળાવને, નવમં કોસમ્બિયં, દસમં પાલિલેય્યકે વનસણ્ડે, એકાદસમં નાલાયં બ્રાહ્મણગામે, દ્વાદસમં વેરઞ્જાયં, તેરસમં ચાલિયપબ્બતે, ચુદ્દસમં જેતવને, પઞ્ચદસમં કપિલવત્થુસ્મિં, સોળસમં આળવકં દમેત્વા ચતુરાસીતિપાણસહસ્સાનિ અમતપાનં પાયેત્વા આળવિયં, સત્તરસમં રાજગહેયેવ, અટ્ઠારસમં ચાલિયપબ્બતેયેવ, તથા એકૂનવીસતિમં, વીસતિમં પન અન્તોવસ્સં રાજગહંયેવ ઉપનિસ્સાય વસિ. એવં વીસતિ વસ્સાનિ અનિબદ્ધવાસો હુત્વા યત્થ યત્થ ફાસુકં હોતિ, તત્થ તત્થેવ વસિ.

તતો પટ્ઠાય પન દ્વે સેનાસનાનિ ધુવપરિભોગાનિ અકાસિ. કતરાનિ દ્વે? જેતવનઞ્ચ પુબ્બારામઞ્ચ. કસ્મા? દ્વિન્નં કુલાનં ગુણમહન્તતાય. અનાથપિણ્ડિકસ્સ હિ વિસાખાય ચ ગુણં સન્ધાય ગુણં પટિચ્ચ સત્થા તાનિ સેનાસનાનિ ધુવપરિભોગેન પરિભુઞ્જિ. ઉતુવસ્સં ચારિકં ચરિત્વાપિ હિ અન્તોવસ્સે દ્વીસુયેવ સેનાસનેસુ વસતિ. એવં વસન્તો પન જેતવને રત્તિં વસિત્વા પુનદિવસે ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો દક્ખિણદ્વારેન સાવત્થિં પિણ્ડાય પવિસિત્વા પાચીનદ્વારેન નિક્ખમિત્વા પુબ્બારામે દિવાવિહારં કરોતિ. પુબ્બારામે રત્તિં વસિત્વા પુનદિવસે પાચીનદ્વારેન સાવત્થિં પિણ્ડાય પવિસિત્વા દક્ખિણદ્વારેન નિક્ખમિત્વા જેતવને દિવાવિહારં કરોતિ. તસ્મિં પન દિવસે સમ્માસમ્બુદ્ધો જેતવનેયેવ વસિ. યત્થ કત્થચિ વસન્તસ્સ ચસ્સ પઞ્ચવિધકિચ્ચં અવિજહિતમેવ હોતિ. તં હેટ્ઠા વિત્થારિતમેવ. તેસુ કિચ્ચેસુ પચ્છિમયામકિચ્ચકાલે ભગવા લોકં ઓલોકેન્તો સાવત્થિવાસીનઞ્ચ સમન્તા ચ સાવત્થિયા ગાવુતઅડ્ઢયોજનયોજનપરમે ઠાને અપરિમાણાનં સત્તાનં અભિસમયભાવં અદ્દસ.

તતો ‘‘કસ્મિં નુ ખો કાલે અભિસમયો ભવિસ્સતી’’તિ ઓલોકેન્તો ‘‘સાયન્હસમયે’’તિ દિસ્વા ‘‘મયિ નુ ખો કથેન્તે અભિસમયો ભવિસ્સતિ, સાવકે કથેન્તે ભવિસ્સતી’’તિ ‘‘સારિપુત્તત્થેરે કથેન્તે ભવિસ્સતી’’તિ અદ્દસ. તતો ‘‘કત્થ નિસીદિત્વા કથેન્તે ભવિસ્સતી’’તિ ઓલોકેન્તો ‘‘વિસાખાય રતનપાસાદે નિસીદિત્વા’’તિ દિસ્વા ‘‘બુદ્ધાનં નામ તયો સાવકસન્નિપાતા હોન્તિ, અગ્ગસાવકાનં એકો. તેસુ અજ્જ ધમ્મસેનાપતિસારિપુત્તત્થેરસ્સ સાવકસન્નિપાતો ભવિસ્સતી’’તિ અદ્દસ. દિસ્વા પાતોવ સરીરપટિજગ્ગનં કત્વા નિવત્થનિવાસનો સુગતચીવરં પારુપિત્વા સેલમયપત્તં આદાય ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો દક્ખિણદ્વારેન નગરં પવિસિત્વા પિણ્ડાય ચરન્તો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ સુલભપિણ્ડપાતં કત્વા વાતપ્પહતા વિય નાવા પટિનિવત્તિત્વા દક્ખિણદ્વારેન નિક્ખમિત્વા બહિદ્વારે અટ્ઠાસિ. તતો અસીતિ મહાસાવકા ભિક્ખુનિપરિસા ઉપાસકપરિસા ઉપાસિકાપરિસાતિ ચતસ્સો પરિસા સત્થારં પરિવારયિંસુ.

સત્થા સારિપુત્તત્થેરં આમન્તેસિ – ‘‘સારિપુત્ત, તયા પુબ્બારામં ગન્તું વટ્ટતિ, તવ ચ પરિસં ગહેત્વા ગચ્છાહી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ થેરો અત્તનો પરિવારેહિ પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ પરિવુતો પુબ્બારામં અગમાસિ. એતેનેવ નિયામેન અસીતિ મહાસાવકે પુબ્બારામમેવ પેસેત્વા સયં એકેન આનન્દત્થેરેનેવ સદ્ધિં જેતવનં અગમાસિ. આનન્દત્થેરોપિ વિહારે સત્થુ વત્તં કત્વા વન્દિત્વા ‘‘પુબ્બારામં ગચ્છામિ, ભન્તે’’તિ આહ. એવં કરોહિ આનન્દાતિ. સત્થારં વન્દિત્વા તત્થેવ અગમાસિ. સત્થા એકકોવ જેતવને ઓહીનો.

તં દિવસઞ્હિ ચતસ્સો પરિસા થેરસ્સેવ ધમ્મકથં સોતુકામા અહેસું. કોસલમહારાજાપિ બલકાયેન પરિવુતો પુબ્બારામમેવ ગતો. તથા પઞ્ચસતઉપાસકપરિવારો અનાથપિણ્ડિકો. વિસાખા પન મહાઉપાસિકા દ્વીહિ જઙ્ઘસહસ્સેહિ પરિવુતો અગમાસિ. સત્તપણ્ણાસાય કુલસતસહસ્સાનં વસનટ્ઠાને સાવત્થિનગરે ગેહપાલકદારકે ઠપેત્વા સેસજનો ગન્ધચુણ્ણમાલાદીનિ ગહેત્વા પુબ્બારામમેવ અગમાસિ. ચતૂસુ દ્વારગામેસુ ગાવુતઅડ્ઢયોજનયોજનપરમટ્ઠાને સબ્બેયેવ મનુસ્સા ગન્ધચુણ્ણમાલાદિહત્થા પુબ્બારામમેવ અગમંસુ. સકલવિહારો મિસ્સકપુપ્ફેહિ અભિકિણ્ણો વિય અહોસિ.

ધમ્મસેનાપતિસારિપુત્તત્થેરોપિ ખો વિહારં ગન્ત્વા વિહારપરિવેણે અઙ્ગણટ્ઠાને અટ્ઠાસિ. ભિક્ખૂ થેરસ્સ આસનં પઞ્ઞાપયિંસુ. થેરો તત્થ નિસીદિત્વા ઉપટ્ઠાકત્થેરેન વત્તે કતે ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ઓવાદં કત્વા ગન્ધકુટિં પવિસિત્વા સમાપત્તિં અપ્પેત્વા નિસીદિ. સો પરિચ્છિન્નકાલવસેન સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય અચિરવતિં ગન્ત્વા રજોજલ્લં પવાહેત્વા પટિપ્પસ્સદ્ધદરથો ઓતિણ્ણતિત્થેનેવ ઉત્તરિત્વા નિવત્થનિવાસનો સઙ્ઘાટિં પારુપિત્વા અટ્ઠાસિ. ભિક્ખુસઙ્ઘોપિ સમ્મુખસમ્મુખટ્ઠાનેન ઓતરિત્વા સરીરે રજોજલ્લં પવાહેત્વા પચ્ચુત્તરિત્વા થેરં પરિવારયિંસુ. અન્તોવિહારેપિ થેરસ્સ ધમ્માસનં પઞ્ઞાપયિંસુ. ચતસ્સોપિ પરિસા અત્તનો અત્તનો ઓકાસં ઞત્વા મગ્ગં ઠપેત્વા નિસીદિંસુ. સારિપુત્તત્થેરોપિ પઞ્ચભિક્ખુસતપરિવારો ધમ્મસભં આગન્ત્વા સીહમત્થકપ્પતિટ્ઠિતે સમુસ્સિતસેતચ્છત્તે રતનપલ્લઙ્કે ચિત્તબીજનિં ગહેત્વા પુરત્થાભિમુખો નિસીદિ. નિસીદિત્વા પરિસં ઓલોકેત્વા – ‘‘મહતી વતાયં પરિસા, ઇમિસ્સા ન અપ્પમત્તિકા પરિત્તકધમ્મદેસના અનુચ્છવિકા, કતરધમ્મદેસના નુ ખો અનુચ્છવિકા ભવિસ્સતી’’તિ તીણિ પિટકાનિ આવજ્જમાનો ઇમં સંયોજનપરિયાય ધમ્મદેસનં અદ્દસ.

એવં દેસનં સલ્લક્ખેત્વા તં દેસેતુકામો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ આવુસો, ભિક્ખવેતિ. આવુસોતિ હિ અવત્વા, ભિક્ખવેતિ વચનં બુદ્ધાલાપો નામ હોતિ, અયં પનાયસ્મા ‘‘દસબલેન સમાનં આલપનં ન કરિસ્સામી’’તિ સત્થુ ગારવવસેન સાવકાલાપં કરોન્તો, ‘‘આવુસો ભિક્ખવે’’તિ આહ. એતદવોચાતિ એતં ‘‘અજ્ઝત્તસંયોજનઞ્ચ, આવુસો, પુગ્ગલં દેસેસ્સામિ બહિદ્ધાસંયોજનઞ્ચા’’તિ ધમ્મદેસનાપદં અવોચ.

તસ્મિં પન રતનપાસાદે અધિવત્થો એકો સોતાપન્નો દેવપુત્તો અત્થિ, સો બુદ્ધેહિ વા સાવકેહિ વા દેસનાય આરદ્ધમત્તાયયેવ જાનાતિ – ‘‘અયં દેસના ઉત્તાનિકા ભવિસ્સતિ, અયં ગમ્ભીરા. અયં ઝાનનિસ્સિતા ભવિસ્સતિ, અયં વિપસ્સનાનિસ્સિતા. અયં મગ્ગનિસ્સિતા અયં ફલનિસ્સિતા, અયં નિબ્બાનનિસ્સિતા’’તિ. સો તસ્મિમ્પિ દિવસે થેરેન દેસનાય આરદ્ધમત્તાય એવં અઞ્ઞાસિ – ‘‘યેન નીહારેન મય્હં અય્યેન ધમ્મસેનાપતિના સારિપુત્તત્થેરેન દેસના આરદ્ધા, અયં દેસના વિપસ્સનાગાળ્હા ભવિસ્સતિ, છહિ મુખેહિ વિપસ્સનં કથેસ્સતિ. દેસનાપરિયોસાને કોટિસતસહસ્સદેવતા અરહત્તં પાપુણિસ્સન્તિ, સોતાપન્નાદીનં પન દેવમનુસ્સાનં પરિચ્છેદો ન ભવિસ્સતિ. દેસનાય અનુચ્છવિકં કત્વા મય્હં અય્યસ્સ સાધુકારં દસ્સામી’’તિ દેવાનુભાવેન મહન્તં સદ્દં કત્વા – ‘‘સાધુ સાધુ અય્યા’’તિ આહ.

દેવરાજેન સાધુકારે દિન્ને પરિવારકપાસાદસહસ્સે અધિવત્થા દેવતા સબ્બાવ સાધુકારં અદંસુ. તાસં સાધુકારસદ્દેન સબ્બા પુબ્બારામે વસનદેવતા, તાસં સદ્દેન ગાવુતમત્તે દેવતા, તતો અડ્ઢયોજને યોજનેતિ એતેનુપાયેન એકચક્કવાળે, દ્વીસુ ચક્કવાળેસુ, તીસુ ચક્કવાળેસૂતિ દસસહસ્સચક્કવાળેસુ દેવતા સાધુકારમદંસુ. તાસં સાધુકારસદ્દેન પથવિટ્ઠકનાગા ચ આકાસટ્ઠકદેવતા ચ. તતો અબ્ભવલાહકા, ઉણ્હવલાહકા, સીતવલાહકા, વસ્સવલાહકા, ચાતુમહારાજિકા ચત્તારો મહારાજાનો, તાવતિંસા દેવતા, સક્કો દેવરાજા, યામા દેવતા, સુયામો દેવરાજા, તુસિતા દેવતા, સન્તુસિતો દેવરાજા, નિમ્માનરતી દેવતા, સુનિમ્મિતો દેવરાજા, વસવત્તી દેવતા, વસવત્તી દેવરાજા, બ્રહ્મપારિસજ્જા, બ્રહ્મપુરોહિતા, મહાબ્રહ્માનો, પરિત્તાભા, અપ્પમાણાભા, આભસ્સરા, પરિત્તસુભા, અપ્પમાણસુભા, સુભકિણ્હા, વેહપ્ફલા, અવિહા, અતપ્પા, સુદસ્સા, સુદસ્સી, અકનિટ્ઠા દેવતાતિ અસઞ્ઞે ચ અરૂપાવચરસત્તે ચ ઠપેત્વા સોતાયતનપવત્તિટ્ઠાને સબ્બા દેવતા સાધુકારમદંસુ.

તતો ખીણાસવમહાબ્રહ્માનો – ‘‘મહા વતાયં સાધુકારસદ્દો, પથવિતલતો પટ્ઠાય યાવ અકનિટ્ઠલોકં આગતો, કિમત્થં નુ ખો એસો’’તિ આવજ્જેન્તો ‘‘ધમ્મસેનાપતિસારિપુત્તત્થેરો પુબ્બારામે વિસાખાય રતનપાસાદે નિસીદિત્વા સંયોજનપરિયાયધમ્મદેસનમારભિ, અમ્હેહિપિ તત્થ કાયસક્ખીહિ ભવિતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા તત્થ અગમંસુ. પુબ્બારામો દેવતાહિ પરિપુણ્ણો, સમન્તા પુબ્બારામસ્સ ગાવુતં અડ્ઢયોજનં, યોજનન્તિ સકલચક્કવાળં હેટ્ઠા પથવિતલેન તિરિયં ચક્કવાળપરિયન્તેન પરિચ્છિન્નં દસહિ ચક્કવાળસહસ્સેહિ સન્નિપતિતાહિ દેવતાહિ નિરન્તરમહોસિ, આરગ્ગનિતુદનમત્તે ઠાને ઉપરિમકોટિયા સટ્ઠિ દેવતા સુખુમત્તભાવે માપેત્વા અટ્ઠંસુ.

અથાયસ્મા સારિપુત્તો ‘‘મહન્તં વતિદં હલાહલં, કિં નુ ખો એત’’ન્તિ આવજ્જેન્તો દસસહસ્સચક્કવાળે ઠિતાનં દેવતાનં એકચક્કવાળે સન્નિપતિતભાવં અદ્દસ. અથ યસ્મા બુદ્ધાનં અધિટ્ઠાનકિચ્ચં નત્થિ, પરિસપરિમાણેનેવ પસ્સન્તિ ચેવ સદ્દઞ્ચ સાવેન્તિ. સાવકાનં પન અધિટ્ઠાનં વટ્ટતિ. તસ્મા થેરો સમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય મહગ્ગતચિત્તેન અધિટ્ઠાસિ – ‘‘ચક્કવાળપરિયન્તા પરિસા સબ્બાપિ મં પસ્સતુ, ધમ્મઞ્ચ મે દેસેન્તસ્સ સદ્દં સુણાતૂ’’તિ. અધિટ્ઠિતકાલતો પટ્ઠાય દક્ખિણજાણુપસ્સે ચ ચક્કવાળમુખવટ્ટિયઞ્ચ નિસીદિત્વા ‘‘ધમ્મસેનાપતિસારિપુત્તત્થેરો નામ કીદિસો દીઘો રસ્સો સામો ઓદાતો’’તિ વત્તબ્બકારણં નાહોસિ, સબ્બેસમ્પિ સબ્બદિસાસુ નિસિન્નાનં અભિમુખેયેવ પઞ્ઞાયિત્થ, નભમજ્ઝે ઠિતચન્દો વિય અહોસિ. ધમ્મં દેસેન્તસ્સાપિસ્સ દક્ખિણજાણુપસ્સે ચ ચક્કવાળમુખવટ્ટિયઞ્ચ નિસિન્ના સબ્બે એકકંસેનેવ સદ્દં સુણિંસુ.

એવં અધિટ્ઠહિત્વા થેરો અજ્ઝત્તસંયોજનઞ્ચ, આવુસોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં આરભિ. તત્થ અજ્ઝત્તન્તિ કામભવો. બહિદ્ધાતિ રૂપારૂપભવો. કિઞ્ચાપિ હિ સત્તા કામભવે અપ્પં કાલં વસન્તિ કપ્પસ્સ ચતુત્થમેવ કોટ્ઠાસં, ઇતરેસુ તીસુ કોટ્ઠાસેસુ કામભવો સુઞ્ઞો હોતિ તુચ્છો, રૂપભવે બહું કાલં વસન્તિ, તથાપિ તેસં યસ્મા કામભવે ચુતિપટિસન્ધિયો બહુકા હોન્તિ, અપ્પકા રૂપારૂપભવેસુ. યત્થ ચ ચુતિપટિસન્ધિયો બહુકા, તત્થ આલયોપિ પત્થનાપિ અભિલાસોપિ બહુ હોતિ. યત્થ અપ્પા, તત્થ અપ્પો. તસ્મા કામભવો અજ્ઝત્તં નામ જાતં, રૂપારૂપભવા બહિદ્ધા નામ. ઇતિ અજ્ઝત્તસઙ્ખાતે કામભવે છન્દરાગો અજ્ઝત્તસંયોજનં નામ, બહિદ્ધાસઙ્ખાતેસુ રૂપારૂપભવેસુ છન્દરાગો બહિદ્ધાસંયોજનં નામ. ઓરમ્ભાગિયાનિ વા પઞ્ચ સંયોજનાનિ અજ્ઝત્તસંયોજનં નામ, ઉદ્ધમ્ભાગિયાનિ પઞ્ચ બહિદ્ધાસંયોજનં નામ. તત્રાયં વચનત્થો – ઓરં વુચ્ચતિ કામધાતુ, તત્થ ઉપપત્તિનિપ્ફાદનતો તં ઓરં ભજન્તીતિ ઓરમ્ભાગિયાનિ. ઉદ્ધં વુચ્ચતિ રૂપારૂપધાતુ, તત્થ ઉપપત્તિનિપ્ફાદનતો તં ઉદ્ધં ભજન્તીતિ ઉદ્ધમ્ભાગિયાનિ.

એવં વુત્તપ્પભેદેન અજ્ઝત્તસંયોજનેન સંયુત્તો પુગ્ગલો અજ્ઝત્તસંયોજનો, બહિદ્ધાસંયોજનેન સંયુત્તો પુગ્ગલો બહિદ્ધાસંયોજનો. ઉભયમ્પિ ચેતં ન લોકિયસ્સ વટ્ટનિસ્સિતમહાજનસ્સ નામં. યેસં પન ભવો દ્વેધા પરિચ્છિન્નો, તેસં સોતાપન્નસકદાગામિઅનાગામીનં અરિયસાવકાનં એતં નામં. યથા હિ મહાઅરઞ્ઞે ખદિરવનસાલવનાદીનિ થમ્ભો તુલાસઙ્ઘાટોતિ નામં ન લભન્તિ, ખદિરવનં સાલવનન્તિ નામમેવ લભન્તિ. યદા પન તતો રુક્ખા તિણ્હાય કુઠારિયા છિન્દિત્વા થમ્ભાદિસણ્ઠાનેન તચ્છિતા હોન્તિ, તદા થમ્ભો તુલાસઙ્ઘાટોતિ નામં લભન્તિ. એવમેવં અપરિચ્છિન્નભવો બહલકિલેસો પુથુજ્જનો એતં નામં ન લભતિ, ભવં પરિચ્છિન્દિત્વા કિલેસે તનુકે કત્વા ઠિતા સોતાપન્નાદયોવ લભન્તિ.

ઇમસ્સ ચ પનત્થસ્સ વિભાવનત્થં ઇદં વચ્છકસાલોપમં વેદિતબ્બં. વચ્છકસાલં હિ કત્વા અન્તો ખાણુકે કોટ્ટેત્વા વચ્છકે યોત્તેહિ બન્ધિત્વા તેસુ ઉપનિબન્ધન્તિ, યોત્તેસુ અપ્પહોન્તેસુ કણ્ણેસુપિ ગહેત્વા તત્થ વચ્છકે પવેસેન્તિ, અન્તોસાલાય ઓકાસે અપ્પહોન્તે બહિ ખાણુકે કોટ્ટેત્વાપિ એવમેવ કરોન્તિ. તત્થ કોચિ અન્તોબદ્ધો વચ્છકો બહિનિપન્નો હોતિ, કોચિ બહિબદ્ધો અન્તોનિપન્નો, કોચિ અન્તોબદ્ધો અન્તોવ નિપન્નો, કોચિ બહિબદ્ધો બહિયેવ નિપન્નો. કોચિ અન્તોપિ અબદ્ધોવ ચરતિ, બહિપિ અબદ્ધોવ. તત્થ અન્તોબદ્ધસ્સ બહિનિપન્નસ્સ બન્ધનં દીઘં હોતિ. સો હિ ઉણ્હાદિપીળિતો નિક્ખમિત્વા બહિ વચ્છકાનં અબ્ભન્તરે નિપજ્જતિ. બહિબદ્ધે અન્તોનિપન્નેપિ એસેવ નયો. યો પન અન્તોબદ્ધો અન્તોનિપન્નો, તસ્સ બન્ધનં રસ્સં હોતિ. બહિબદ્ધે બહિનિપન્નેપિ એસેવ નયો. ઉભોપિ હિ તે દિવસમ્પિ ખાણુકં અનુપરિગન્ત્વા તત્થેવ સયન્તિ. યો પન અન્તો અબદ્ધો તત્થેવ વચ્છકાનં અન્તરે વિચરતિ. અયં સીલવા વચ્છકો કણ્ણે ગહેત્વા વચ્છકાનં અન્તરે વિસ્સટ્ઠો દિવસમ્પિ અઞ્ઞત્થ અગન્ત્વા તત્થેવ ચરતિ. બહિ અબદ્ધે તત્થેવ વિચરન્તેપિ એસેવ નયો.

તત્થ વચ્છકસાલા વિય તયો ભવા વેદિતબ્બા. વચ્છકસાલાયં ખાણુકા વિય અવિજ્જાખાણુકો. વચ્છકબન્ધનયોત્તં વિય દસ સંયોજનાનિ. વચ્છકા વિય તીસુ ભવેસુ નિબ્બત્તસત્તા. અન્તોબદ્ધો બહિસયિતવચ્છકો વિય રૂપારૂપભવેસુ સોતાપન્નસકદાગામિનો. તે હિ કિઞ્ચાપિ તત્થેવ વસન્તિ, સંયોજનં પન તેસં કામાવચરૂપનિબદ્ધમેવ. કેનટ્ઠેન? અપ્પહીનટ્ઠેન. રૂપારૂપભવેસુ પુથુજ્જનોપિ એતેહેવ સઙ્ગહિતો. સોપિ હિ કિઞ્ચાપિ તત્થ વસતિ, સંયોજનં પનસ્સ કામાવચરૂપનિબદ્ધમેવ. બહિબદ્ધો અન્તોસયિતવચ્છકો વિય કામાવચરે અનાગામી. સો હિ કિઞ્ચાપિ કામાવચરે વસતિ, સંયોજનં પનસ્સ રૂપારૂપભવૂપનિબદ્ધમેવ. અન્તોબદ્ધો અન્તોનિપન્નો વિય કામાવચરે સોતાપન્નસકદાગામિનો. તે હિ સયમ્પિ કામાવચરે વસન્તિ, સંયોજનમ્પિ તેસં કામાવચરૂપનિબદ્ધમેવ. બહિબદ્ધો બહિનિપન્નો વિય રૂપારૂપભવેસુ અનાગામી. સો હિ સયમ્પિ તત્થ વસતિ, સંયોજનમ્પિસ્સ રૂપારૂપભવૂપનિબદ્ધમેવ. અન્તોઅબદ્ધો અન્તોવિચરણવચ્છકો વિય કામાવચરે ખીણાસવો. બહિઅબદ્ધો બહિવિચરણવચ્છકો વિય રૂપારૂપભવે ખીણાસવો. સંયોજનેસુ પન સક્કાયદિટ્ઠિ વિચિકિચ્છા સીલબ્બતપરામાસોતિ ઇમાનિ તીણિ ગચ્છન્તં નિવારેન્તિ, ગતં પટિઆનેન્તિ. કામચ્છન્દો બ્યાપાદોતિ ઇમાનિ પન દ્વે સંયોજનાનિ સમાપત્તિયા વા અવિક્ખમ્ભેત્વા મગ્ગેન વા અસમુચ્છિન્દિત્વા રૂપારૂપભવે નિબ્બત્તિતું ન સક્કોતિ.

કતમો ચાવુસોતિ ઇદં થેરો યથા નામ પુરિસો દ્વે રતનપેળા પસ્સે ઠપેત્વા સમ્પત્તપરિસાય દ્વે હત્થે પૂરેત્વા સત્તવિધં રતનં ભાજેત્વા દદેય્ય, એવં પઠમં રતનપેળં દત્વા દુતિયમ્પિ તથેવ દદેય્ય. એવમેવં ‘‘અજ્ઝત્તસંયોજનઞ્ચ, આવુસો, પુગ્ગલં દેસેસ્સામિ બહિદ્ધાસંયોજનઞ્ચા’’તિ ઇમાનિ દ્વે પદાનિ માતિકાવસેન ઠપેત્વા ઇદાનિ અટ્ઠવિધાય પરિસાય ભાજેત્વા દસ્સેતું વિત્થારકથં આરભિ.

તત્થ ઇધાતિ ઇમસ્મિં સાસને. સીલવા હોતીતિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલેહિ સીલસમ્પન્નો હોતિ. ઇતિ થેરો એત્તાવતા ચ કિર ચતુપારિસુદ્ધિસીલં ઉદ્દિસિત્વા ‘‘પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો’’તિ ઇમિના તત્થ જેટ્ઠકસીલં વિત્થારેત્વા દસ્સેસીતિ દીપવિહારવાસી સુમ્મત્થેરો આહ. અન્તેવાસિકો પનસ્સ તિપિટકચૂળનાગત્થેરો આહ – ‘‘ઉભયત્થાપિ પાતિમોક્ખસંવરોવ વુત્તો. પાતિમોક્ખસંવરોયેવ હિ સીલં, ઇતરાનિ પન તીણિ સીલન્તિ વુત્તટ્ઠાનં નામ અત્થી’’તિ અનનુજાનન્તો ઉત્તરિ આહ – ઇન્દ્રિયસંવરો નામ છદ્વારરક્ખામત્તકમેવ, આજીવપારિસુદ્ધિ ધમ્મેન સમેન પચ્ચયુપ્પત્તિમત્તકં, પચ્ચયસન્નિસ્સિતં પટિલદ્ધપચ્ચયે ‘‘ઇદમત્થ’’ન્તિ પચ્ચવેક્ખિત્વા પરિભુઞ્જનમત્તકં, નિપ્પરિયાયેન પન પાતિમોક્ખસંવરોવ સીલં. યસ્સ સો ભિન્નો, અયં છિન્નસીસો વિય પુરિસો હત્થપાદે સેસાનિ રક્ખિસ્સતીતિ ન વત્તબ્બો. યસ્સ પન સો અરોગો, અયં અચ્છિન્નસીસો વિય પુરિસો જીવિતં સેસાનિ પુન પાકતિકાનિ કત્વા રક્ખિતું સક્કોતિ. તસ્મા સીલવાતિ ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરં ઉદ્દિસિત્વા તં વિત્થારેન્તો ‘‘પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો’’તિઆદિમાહાતિ.

તત્થ પાતિમોક્ખસંવરસંવુતોતિ પાતિમોક્ખસંવરેન સમન્નાગતો. આચારગોચરસમ્પન્નોતિ આચારેન ચ ગોચરેન ચ સમ્પન્નો. અણુમત્તેસૂતિ અપ્પમત્તકેસુ. વજ્જેસૂતિ અકુસલધમ્મેસુ. ભયદસ્સાવીતિ ભયદસ્સી. સમાદાયાતિ સમ્મા આદિયિત્વા. સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસૂતિ તં તં સિક્ખાપદં સમાદિયિત્વા સિક્ખતિ. અપિચ સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસૂતિ યંકિઞ્ચિ સિક્ખાપદેસુ સિક્ખાકોટ્ઠાસેસુ સિક્ખિતબ્બં કાયિકં વા વાચસિકં વા, તં સબ્બં સમ્મા આદાય સિક્ખતિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારતો પન સબ્બાનેતાનિ પાતિમોક્ખસંવરાદીનિ પદાનિ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૪ આદયો) વુત્તાનિ, ચતુપારિસુદ્ધિસીલઞ્ચ સબ્બાકારેન વિભજિત્વા દસ્સિતં. અઞ્ઞતરં દેવનિકાયન્તિ છસુ કામાવચરદેવઘટાસુ અઞ્ઞતરં દેવઘટં. આગામી હોતીતિ હેટ્ઠા આગામી હોતિ. આગન્તા ઇત્થત્તન્તિ ઇત્થત્તં માનુસકપઞ્ચક્ખન્ધભાવમેવ આગન્તા હોતિ. તત્રૂપપત્તિકો વા ઉપરૂપપત્તિકો વા ન હોતિ, પુન હેટ્ઠાગામીયેવ હોતીતિ દસ્સેતિ. ઇમિના અઙ્ગેન સુક્ખવિપસ્સકસ્સ ધાતુકમ્મટ્ઠાનિકભિક્ખુનો હેટ્ઠિમં મગ્ગદ્વયઞ્ચેવ ફલદ્વયઞ્ચ કથિતં.

અઞ્ઞતરં સન્તં ચેતોવિમુત્તિન્તિ અટ્ઠસુ સમાપત્તીસુ અઞ્ઞતરં ચતુત્થજ્ઝાનસમાપત્તિં. સા હિ પચ્ચનીકકિલેસાનં સન્તત્તા સન્તા, તેહેવ ચ કિલેસેહિ ચેતસો વિમુત્તત્તા ચેતોવિમુત્તીતિ વુચ્ચતિ. અઞ્ઞતરં દેવનિકાયન્તિ પઞ્ચસુ સુદ્ધાવાસદેવનિકાયેસુ અઞ્ઞતરં. અનાગન્તા ઇત્થત્તન્તિ પુન ઇમં પઞ્ચક્ખન્ધભાવં અનાગન્તા, હેટ્ઠૂપપત્તિકો ન હોતિ, ઉપરૂપપત્તિકો વા હોતિ તત્થેવ વા પરિનિબ્બાયીતિ દસ્સેતિ. ઇમિના અઙ્ગેન સમાધિકમ્મિકસ્સ ભિક્ખુનો તયો મગ્ગા તીણિ ચ ફલાનિ કથિતાનિ.

કામાનંયેવ નિબ્બિદાયાતિ દુવિધાનમ્પિ કામાનં નિબ્બિન્દનત્થાય ઉક્કણ્ઠનત્થાય. વિરાગાયાતિ વિરજ્જનત્થાય. નિરોધાયાતિ અપ્પવત્તિકરણત્થાય. પટિપન્નો હોતીતિ પટિપત્તિં પટિપન્નો હોતિ. એત્તાવતા સોતાપન્નસ્સ ચ સકદાગામિનો ચ પઞ્ચકામગુણિકરાગક્ખયત્થાય અનાગામિમગ્ગવિપસ્સના કથિતા હોતિ. ભવાનંયેવાતિ તિણ્ણં ભવાનં. ઇમિના અનાગામિનો ભવરાગક્ખયત્થાય અરહત્તમગ્ગવિપસ્સના કથિતા હોતિ. તણ્હાક્ખયાય પટિપન્નો હોતીતિ ઇમિનાપિ સોતાપન્નસકદાગામીનંયેવ પઞ્ચકામગુણિકતણ્હાક્ખયકરણત્થં અનાગામિમગ્ગવિપસ્સના કથિતા. સો લોભક્ખયાયાતિ ઇમિનાપિ અનાગામિનો ભવલોભક્ખયત્થાય અરહત્તમગ્ગવિપસ્સનાવ કથિતા. અઞ્ઞતરં દેવનિકાયન્તિ સુદ્ધાવાસેસ્વેવ અઞ્ઞતરં દેવનિકાયં. અનાગન્તા ઇત્થત્તન્તિ ઇમં ખન્ધપઞ્ચકભાવં અનાગન્તા, હેટ્ઠૂપપત્તિકો ન હોતિ, ઉપરૂપપત્તિકો વા હોતિ, તત્થેવ વા પરિનિબ્બાયતિ.

ઇતિ પઠમેન અઙ્ગેન સુક્ખવિપસ્સકસ્સ ધાતુકમ્મટ્ઠાનિકભિક્ખુનો હેટ્ઠિમાનિ દ્વે મગ્ગફલાનિ કથિતાનિ, દુતિયેન સમાધિકમ્મિકસ્સ તીણિ મગ્ગફલાનિ, ‘‘સો કામાન’’ન્તિ ઇમિના સોતાપન્નસકદાગામીનં પઞ્ચકામગુણિકરાગક્ખયાય ઉપરિ અનાગામિમગ્ગવિપસ્સના, ‘‘સો ભવાનંયેવા’’તિ ઇમિના અનાગામિસ્સ ઉપરિ અરહત્તમગ્ગવિપસ્સના, ‘‘સો તણ્હાક્ખયાયા’’તિ ઇમિના સોતાપન્નસકદાગામીનં પઞ્ચકામગુણિકતણ્હાક્ખયાય ઉપરિ અનાગામિમગ્ગવિપસ્સના, ‘‘સો લોભક્ખયાયા’’તિ ઇમિના અનાગામિનો ભવલોભક્ખયાય ઉપરિ અરહત્તમગ્ગવિપસ્સના કથિતાતિ એવં છહિ મુખેહિ વિપસ્સનં કથેત્વા દેસનં યથાનુસન્ધિં પાપેસિ. દેસનાપરિયોસાને કોટિસતસહસ્સદેવતા અરહત્તં પાપુણિંસુ, સોતાપન્નાદીનં પરિચ્છેદોવ નાહોસિ. યથા ચ ઇમસ્મિં સમાગમે, એવં મહાસમયસુત્તે મઙ્ગલસુત્તે ચ ચૂળરાહુલોવાદસુત્તે ચ કોટિસતસહસ્સદેવતા અરહત્તં પાપુણિંસુ, સોતાપન્નાદીનં દેવમનુસ્સાનં પરિચ્છેદો નાહોસિ.

સમચિત્તા દેવતાતિ ચિત્તસ્સ સુખુમભાવસમતાય સમચિત્તા. સબ્બાપિ હિ તા અત્તનો અત્તભાવે સુખુમે ચિત્તસરિક્ખકે કત્વા માપેસું. તેન સમચિત્તા નામ જાતા. અપરેનપિ કારણેન સમચિત્તા – ‘‘થેરેન સમાપત્તિ તાવ કથિતા, સમાપત્તિથામો પન ન કથિતો. મયં દસબલં પક્કોસિત્વા સમાપત્તિયા થામં કથાપેસ્સામા’’તિ સબ્બાપિ એકચિત્તા અહેસુન્તિપિ સમચિત્તા. અપરમ્પિ કારણં – ‘‘થેરેન એકેન પરિયાયેન સમાપત્તિપિ સમાપત્તિથામોપિ કથિતો, કો નુ ખો ઇમં સમાગમં સમ્પત્તો, કો ન સમ્પત્તો’’તિ ઓલોકયમાના તથાગતસ્સ અસમ્પત્તભાવં દિસ્વા ‘‘મયં તથાગતં પક્કોસિત્વા પરિસં પરિપુણ્ણં કરિસ્સામા’’તિ સબ્બાપિ એકચિત્તા અહેસુન્તિપિ સમચિત્તા. અપરમ્પિ કારણં – અનાગતે કોચિદેવ ભિક્ખુ વા ભિક્ખુની વા દેવો વા મનુસ્સો વા ‘‘અયં દેસના સાવકભાસિતા’’તિ અગારવં કરેય્ય, સમ્માસમ્બુદ્ધં પક્કોસિત્વા ઇમં દેસનં સબ્બઞ્ઞુભાસિતં કરિસ્સામ. એવં અનાગતે ગરુભાવનીયા ભવિસ્સતીતિ સબ્બાવ એકચિત્તા અહેસુન્તિપિ સમચિત્તા. અપરમ્પિ કારણં – સબ્બાપિ હિ તા એકસમાપત્તિલાભિનિયો વા અહેસું એકારમ્મણલાભિનિયો વાતિ એવમ્પિ સમચિત્તા.

હટ્ઠાતિ તુટ્ઠપહટ્ઠા આમોદિતા પમોદિતા. સાધૂતિ આયાચનત્થે નિપાતો. અનુકમ્પં ઉપાદાયાતિ ન થેરસ્સ અનુકમ્પં કારુઞ્ઞં અનુદ્દયં પટિચ્ચ, ન ચ ઇમસ્મિં ઠાને થેરસ્સ અનુકમ્પિતબ્બકિચ્ચં અત્થિ. યસ્મિં હિ દિવસે થેરો સૂકરખતલેણદ્વારે ભાગિનેય્યસ્સ દીઘનખપરિબ્બાજકસ્સ વેદનાકમ્મટ્ઠાને (મ. નિ. ૨.૨૦૬) કથિયમાને તાલવણ્ટં ગહેત્વા સત્થારં બીજમાનો ઠિતો પરસ્સ વડ્ઢિતભોજનં ભુઞ્જિત્વા ખુદં વિનોદેન્તો વિય પરસ્સ સજ્જિતપસાધનં સીસે પટિમુઞ્ચન્તો વિય ચ સાવકપારમિઞાણસ્સ નિપ્પદેસતો મત્થકં પત્તો, તસ્મિંયેવ દિવસે ભગવતા અનુકમ્પિતો નામ. અવસેસાનં પન તં ઠાનં સમ્પત્તાનં દેવમનુસ્સાનં અનુકમ્પં ઉપાદાય ગચ્છતુ ભગવાતિ ભગવન્તં યાચિંસુ.

બલવા પુરિસોતિ દુબ્બલો હિ ખિપ્પં સમિઞ્જનપસારણં કાતું ન સક્કોતિ, બલવાવ સક્કોતિ. તેનેતં વુત્તં. સમ્મુખે પાતુરહોસીતિ સમ્મુખટ્ઠાને પુરતોયેવ પાકટો અહોસિ. ભગવા એતદવોચાતિ એતં ‘‘ઇધ સારિપુત્તા’’તિઆદિના નયેન અત્તનો આગમનકારણં અવોચ. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘સચે કોચિ બાલો અકતઞ્ઞૂ ભિક્ખુ વા ભિક્ખુની વા ઉપાસકો વા ઉપાસિકા વા એવં ચિન્તેય્ય – ‘સારિપુત્તત્થેરો મહન્તં પરિસં અલત્થ, સમ્માસમ્બુદ્ધો એત્તકં અધિવાસેતું અસક્કોન્તો ઉસૂયાય પરિસં ઉટ્ઠાપેતું આગતો’તિ. સો ઇમં મયિ મનોપદોસં કત્વા અપાયે નિબ્બત્તેય્યા’’તિ. અથત્તનો આગમનકારણં કથેન્તો એતં ‘‘ઇધ સારિપુત્તા’’તિઆદિવચનં અવોચ.

એવં અત્તનો આગમનકારણં કથેત્વા ઇદાનિ સમાપત્તિયા થામં કથેતું તા ખો પન, સારિપુત્ત, દેવતા દસપિ હુત્વાતિઆદિમાહ. તત્થ યસવસેન વા અત્થં આહરિતું વટ્ટતિ સમાપત્તિવસેન વા. યસવસેન તાવ મહેસક્ખા દેવતા દસ દસ એકટ્ઠાને અટ્ઠંસુ, તાહિ અપ્પેસક્ખતરા વીસતિ વીસતિ એકટ્ઠાને અટ્ઠંસુ, તાહિ અપ્પેસક્ખતરા…પે… સટ્ઠિ સટ્ઠિ એકટ્ઠાને અટ્ઠંસુ. સમાપત્તિવસેન પન યાહિ પણીતા સમાપત્તિ ભાવિતા, તા સટ્ઠિ સટ્ઠિ એકટ્ઠાને અટ્ઠંસુ. યાહિ તતો હીનતરા, તા પઞ્ઞાસ પઞ્ઞાસ…પે… યાહિ તતો હીનતરા સમાપત્તિ ભાવિતા…પે… તા દસ દસ એકટ્ઠાને અટ્ઠંસુ. યાહિ વા હીના ભાવિતા, તા દસ દસ એકટ્ઠાને અટ્ઠંસુ. યાહિ તતો પણીતતરા ભાવિતા, તા વીસતિ વીસતિ. યાહિ તતો પણીતતરા…પે… તા સટ્ઠિ સટ્ઠિ એકટ્ઠાને અટ્ઠંસુ.

આરગ્ગકોટિનિતુદનમત્તેતિ આરગ્ગકોટિયા પતનમત્તે ઓકાસે. ન ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં બ્યાબાધેન્તીતિ એવં સમ્બાધે ઠાને તિટ્ઠન્તિયોપિ અઞ્ઞમઞ્ઞં ન બ્યાબાધેન્તિ ન ઘટ્ટેન્તિ, અસમ્પીળા અસમ્બાધાવ અહેસું. ‘‘તવ હત્થો મં બાધતિ, તવ પાદો મં બાધતિ, ત્વં મં મદ્દન્તી ઠિતા’’તિ વત્તબ્બકારણં નાહોસિ. તત્થ નૂનાતિ તસ્મિં ભવે નૂન. તથાચિત્તં ભાવિતન્તિ તેનાકારેન ચિત્તં ભાવિતં. યેન તા દેવતાતિ યેન તથાભાવિતેન ચિત્તેન તા દેવતા દસપિ હુત્વા…પે… તિટ્ઠન્તિ, ન ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં બ્યાબાધેન્તીતિ. ઇધેવ ખોતિ સાસને વા મનુસ્સલોકે વા ભુમ્મં, ઇમસ્મિંયેવ સાસને ઇમસ્મિંયેવ મનુસ્સલોકેતિ અત્થો. તાસઞ્હિ દેવતાનં ઇમસ્મિંયેવ મનુસ્સલોકે ઇમસ્મિંયેવ ચ સાસને તં ચિત્તં ભાવિતં, યેન તા સન્તે રૂપભવે નિબ્બત્તા, તતો ચ પન આગન્ત્વા એવં સુખુમે અત્તભાવે માપેત્વા ઠિતા. તત્થ કિઞ્ચાપિ કસ્સપદસબલસ્સ સાસને તીણિ મગ્ગફલાનિ નિબ્બત્તેત્વા બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તદેવતાપિ અત્થિ, સબ્બબુદ્ધાનં પન એકાવ અનુસાસની એકં સાસનન્તિ કત્વા ‘‘ઇધેવ ખો, સારિપુત્તા’’તિ અઞ્ઞબુદ્ધાનં સાસનમ્પિ ઇમમેવ સાસનં કરોન્તો આહ. એત્તાવતા તથાગતેન સમાપત્તિયા થામો કથિતો.

ઇદાનિ સારિપુત્તત્થેરં આરબ્ભ તન્તિવસેન અનુસાસનિં કથેન્તો તસ્માતિહ, સારિપુત્તાતિ આહ. તત્થ તસ્માતિ યસ્મા તા દેવતા ઇધેવ સન્તં સમાપત્તિં નિબ્બત્તેત્વા સન્તે ભવે નિબ્બત્તા, તસ્મા. સન્તિન્દ્રિયાતિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં સન્તતાય નિબ્બુતતાય પણીતતાય સન્તિન્દ્રિયા. સન્તમાનસાતિ માનસસ્સ સન્તતાય નિબ્બુતતાય પણીતતાય સન્તમાનસા. સન્તંયેવ ઉપહારં ઉપહરિસ્સામાતિ કાયચિત્તૂપહારં સન્તં નિબ્બુતં પણીતંયેવ ઉપહરિસ્સામ. સબ્રહ્મચારીસૂતિ સમાનં એકુદ્દેસતાદિં બ્રહ્મં ચરન્તેસુ સહધમ્મિકેસુ. એવઞ્હિ વો, સારિપુત્ત, સિક્ખિતબ્બન્તિ ઇમિના એત્તકેન વારેન ભગવા દેસનં સબ્બઞ્ઞુભાસિતં અકાસિ. અનસ્સુન્તિ નટ્ઠા વિનટ્ઠા. યે ઇમં ધમ્મપરિયાયં નાસ્સોસુન્તિ યે અત્તનો પાપિકં તુચ્છં નિરત્થકં દિટ્ઠિં નિસ્સાય ઇમં એવરૂપં ધમ્મદેસનં સોતું ન લભિંસૂતિ યથાનુસન્ધિના દેસનં નિટ્ઠાપેસિ.

૩૮. છટ્ઠે વરણાયં વિહરતીતિ વરણા નામ એકં નગરં, તં ઉપનિસ્સાય વિહરતિ. કામરાગાભિનિવેસવિનિબન્ધપલિગેધપરિયુટ્ઠાનજ્ઝોસાનહેતૂતિ કામરાગાભિનિવેસહેતુ, કામરાગવિનિબન્ધહેતુ, કામરાગપલિગેધહેતુ, કામરાગપરિયુટ્ઠાનહેતુ, કામરાગઅજ્ઝોસાનહેતૂતિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – ય્વાયં પઞ્ચ કામગુણે નિસ્સાય ઉપ્પજ્જતિ કામરાગો, તસ્સાભિનિવેસાદિહેતુ. કામરાગેન અભિનિવિટ્ઠત્તા વિનિબદ્ધત્તા તસ્મિંયેવ ચ કામરાગે મહાપઙ્કે વિય પલિગેધત્તા અનુપવિટ્ઠત્તા તેનેવ ચ કામરાગેન પરિયુટ્ઠિતત્તા ગહિતત્તા કામરાગેનેવ ચ અજ્ઝોસિતત્તા ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠપેત્વા ગહિતત્તાતિ. દિટ્ઠિરાગાદિપદેસુપિ એસેવ નયો. દિટ્ઠિરાગોતિ પનેત્થ દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિયો નિસ્સાય ઉપ્પજ્જનકરાગો વેદિતબ્બો. પુરત્થિમેસુ જનપદેસૂતિ થેરસ્સ વસનટ્ઠાનતો સાવત્થિજનપદો પુરત્થિમદિસાભાગે હોતિ, થેરો ચ નિસીદન્તોપિ તતોમુખોવ નિસિન્નો, તસ્મા એવમાહ. ઉદાનં ઉદાનેસીતિ ઉદાહારં ઉદાહરિ. યથા હિ યં તેલં માનં ગહેતું ન સક્કોતિ, વિસ્સન્દિત્વા ગચ્છતિ, તં અવસેસકોતિ વુચ્ચતિ. યઞ્ચ જલં તળાકં ગહેતું ન સક્કોતિ, અજ્ઝોત્થરિત્વા ગચ્છતિ, તં ઓઘોતિ વુચ્ચતિ, એવમેવં યં પીતિવચનં હદયં ગહેતું ન સક્કોતિ, અધિકં હુત્વા અન્તો અસણ્ઠહિત્વા બહિ નિક્ખમતિ, તં ઉદાનન્તિ વુચ્ચતિ, એવરૂપં પીતિમયવચનં નિચ્છારેસીતિ અત્થો.

૩૯. સત્તમે ગુન્દાવનેતિ એવં નામકે વને. ઉપસઙ્કમીતિ ‘‘મહાકચ્ચાનત્થેરો કિર નામ અત્તનો પિતુમત્તમ્પિ અય્યકમત્તમ્પિ દિસ્વા નેવ અભિવાદેતિ ન પચ્ચુટ્ઠેતિ ન આસનેન નિમન્તેતી’’તિ સુત્વા ‘‘ન સક્કા એત્તકેન નિટ્ઠં ગન્તું, ઉપસઙ્કમિત્વા નં પરિગ્ગણ્હિસ્સામી’’તિ ભુત્તપાતરાસો યેનાયસ્મા મહાકચ્ચાનો તેનુપસઙ્કમિ. જિણ્ણેતિ જરાજિણ્ણે. વુદ્ધેતિ વયોવુદ્ધે. મહલ્લકેતિ જાતિમહલ્લકે. અદ્ધગતેતિ દીઘકાલદ્ધાનં અતિક્કન્તે. વયોઅનુપ્પત્તેતિ પચ્છિમવયં અનુપ્પત્તે. તયિદં, ભો કચ્ચાન, તથેવાતિ, ભો કચ્ચાન, યં તં અમ્હેહિ કેવલં સુતમેવ, તં ઇમિના દિટ્ઠેન સમેતિ. તસ્મા તં તથેવ, ન અઞ્ઞથા. ન હિ ભવં કચ્ચાનો બ્રાહ્મણેતિ ઇદં અત્તાનં સન્ધાય વદતિ. અયં કિરસ્સ અધિપ્પાયો – અમ્હે એવં મહલ્લકે દિસ્વા ભોતો કચ્ચાનસ્સ અભિવાદનમત્તમ્પિ પચ્ચુટ્ઠાનમત્તમ્પિ આસનેન નિમન્તનમત્તમ્પિ નત્થીતિ. ન સમ્પન્નમેવાતિ ન યુત્તમેવ ન અનુચ્છવિકમેવ.

થેરો બ્રાહ્મણસ્સ વચનં સુત્વા ‘‘અયં બ્રાહ્મણો નેવ વુદ્ધે જાનાતિ ન દહરે, આચિક્ખિસ્સામિસ્સ વુદ્ધે ચ દહરે ચા’’તિ દેસનં વડ્ઢેન્તો અત્થિ બ્રાહ્મણાતિઆદિમાહ. તત્થ જાનતાતિ સબ્બં નેય્યં જાનન્તેન. પસ્સતાતિ તદેવ હત્થે ઠપિતં આમલકં વિય પસ્સન્તેન. વુદ્ધભૂમીતિ યેન કારણેન વુદ્ધો નામ હોતિ, તં કારણં. દહરભૂમીતિ યેન કારણેન દહરો નામ હોતિ, તં કારણં. આસીતિકોતિ અસીતિવસ્સવયો. નાવુતિકોતિ નવુતિવસ્સવયો. કામે પરિભુઞ્જતીતિ વત્થુકામે કિલેસકામેતિ દુવિધેપિ કામે કમનવસેન પરિભુઞ્જતિ. કામમજ્ઝાવસતીતિ દુવિધેપિ કામે ઘરે ઘરસ્સામિકો વિય વસતિ અધિવસતિ. કામપરિયેસનાય ઉસ્સુકોતિ દુવિધાનમ્પિ કામાનં પરિયેસનત્થં ઉસ્સુક્કમાપન્નો. બાલો ન થેરોત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતીતિ સો ન થેરો બાલો મન્દોત્વેવ ગણનં ગચ્છતિ. વુત્તં હેતં –

‘‘ન તેન થેરો સો હોતિ, યેનસ્સ પલિતં સિરો;

પરિપક્કો વયો તસ્સ, મોઘજિણ્ણોતિ વુચ્ચતી’’તિ. (ધ. પ. ૨૬૦);

દહરોતિ તરુણો. યુવાતિ યોબ્બનેન સમન્નાગતો. સુસુકાળકેસોતિ સુટ્ઠુ કાળકેસો. ભદ્રેન યોબ્બનેન સમન્નાગતોતિ યેન યોબ્બનેન સમન્નાગતો યુવા, તં યોબ્બનં ભદ્રં લદ્ધકન્તિ દસ્સેતિ. પઠમેન વયસાતિ પઠમવયો નામ તેત્તિંસ વસ્સાનિ, તેન સમન્નાગતોતિ અત્થો. પણ્ડિતો થેરોત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતીતિ સો એવરૂપો પુગ્ગલો પણ્ડિતોતિ ચ થેરોતિ ચ ગણનં ગચ્છતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘યમ્હિ સચ્ચઞ્ચ ધમ્મો ચ, અહિંસા સંયમો દમો;

સ વે વન્તમલો ધીરો, થેરો ઇતિ પવુચ્ચતી’’તિ. (ધ. પ. ૨૬૧);

૪૦. અટ્ઠમે ચોરા બલવન્તો હોન્તીતિ પક્ખસમ્પન્ના, પરિવારસમ્પન્ના, ધનસમ્પન્ના, નિવાસટ્ઠાનસમ્પન્ના, વાહનસમ્પન્ના ચ હોન્તિ. રાજાનો તસ્મિં સમયે દુબ્બલા હોન્તીતિ તસ્મિં સમયે રાજાનો તાસં સમ્પત્તીનં અભાવેન દુબ્બલા હોન્તિ. અતિયાતુન્તિ બહિદ્ધા જનપદચારિકં ચરિત્વા ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે અન્તોનગરં પવિસિતું. નિય્યાતુન્તિ ‘‘ચોરા જનપદં વિલુમ્પન્તિ મદ્દન્તિ, તે નિસેધેસ્સામા’’તિ પઠમયામે વા મજ્ઝિમયામે વા પચ્છિમયામે વા નિક્ખમિતું ફાસુકં ન હોતિ. તતો ઉટ્ઠાય ચોરા મનુસ્સે પોથેત્વા અચ્છિન્દિત્વા ગચ્છન્તિ. પચ્ચન્તિમે વા જનપદે અનુસઞ્ઞાતુન્તિ ગામં વાસકરણત્થાય સેતું અત્થરણત્થાય પોક્ખરણિં ખણાપનત્થાય સાલાદીનં કરણત્થાય પચ્ચન્તિમે જનપદે અનુસઞ્ઞાતુમ્પિ ન સુખં હોતિ. બ્રાહ્મણગહપતિકાનન્તિ અન્તોનગરવાસીનં બ્રાહ્મણગહપતિકાનં. બાહિરાનિ વા કમ્મન્તાનીતિ બહિગામે આરામે ખેત્તકમ્મન્તાનિ. પાપભિક્ખૂ બલવન્તો હોન્તીતિ પક્ખુત્તરા યસુત્તરા પુઞ્ઞવન્તો બહુકેહિ ઉપટ્ઠાકેહિ ચ ઉપટ્ઠાકીહિ ચ સમન્નાગતા રાજરાજમહામત્તસન્નિસ્સિતા. પેસલા ભિક્ખૂ તસ્મિં સમયે દુબ્બલા હોન્તીતિ તસ્મિં સમયે પિયસીલા ભિક્ખૂ તાસં સમ્પત્તીનં અભાવેન દુબ્બલા હોન્તિ. તુણ્હીભૂતા તુણ્હીભૂતાવ સઙ્ઘમજ્ઝે સઙ્કસાયન્તીતિ નિસ્સદ્દા હુત્વા સઙ્ઘમજ્ઝે નિસિન્ના કિઞ્ચિ એકવચનમ્પિ મુખં ઉક્ખિપિત્વા કથેતું અસક્કોન્તા પજ્ઝાયન્તા વિય નિસીદન્તિ. તયિદન્તિ તદેતં કારણં. સુક્કપક્ખો વુત્તવિપલ્લાસેન વેદિતબ્બો.

૪૧. નવમે મિચ્છાપટિપત્તાધિકરણહેતૂતિ મિચ્છાપટિપત્તિયા કારણહેતુ પટિપજ્જનહેતૂતિ અત્થો. ઞાયં ધમ્મં કુસલન્તિ સહવિપસ્સનકં મગ્ગં. એવરૂપો હિ સહવિપસ્સનકં મગ્ગં આરાધેતું સમ્પાદેતું પૂરેતું ન સક્કોતિ. સુક્કપક્ખો વુત્તવિપલ્લાસેન વેદિતબ્બો. ઇમસ્મિં સુત્તે સહ વિપસ્સનાય મગ્ગો કથિતો.

૪૨. દસમે દુગ્ગહિતેહીતિ ઉપ્પટિપાટિયા ગહિતેહિ. બ્યઞ્જનપ્પતિરૂપકેહીતિ બ્યઞ્જનસો પતિરૂપકેહિ અક્ખરચિત્રતાય લદ્ધકેહિ. અત્થઞ્ચ ધમ્મઞ્ચ પટિબાહન્તીતિ સુગ્ગહિતસુત્તન્તાનં અત્થઞ્ચ પાળિઞ્ચ પટિબાહન્તિ, અત્તનો દુગ્ગહિતસુત્તન્તાનંયેવ અત્થઞ્ચ પાળિઞ્ચ ઉત્તરિતરં કત્વા દસ્સેન્તિ. સુક્કપક્ખો વુત્તવિપલ્લાસેન વેદિતબ્બો. ઇમસ્મિં સુત્તે સાસનસ્સ વુદ્ધિ ચ પરિહાનિ ચ કથિતાતિ.

સમચિત્તવગ્ગો ચતુત્થો.