૧. કમ્મકારણવગ્ગો

૧. વજ્જસુત્તવણ્ણના

૧. દુકનિપાતસ્સ પઠમે વજ્જાનીતિ દોસા અપરાધા. દિટ્ઠધમ્મિકન્તિ દિટ્ઠેવ ધમ્મે ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે ઉપ્પન્નફલં. સમ્પરાયિકન્તિ સમ્પરાયે અનાગતે અત્તભાવે ઉપ્પન્નફલં. આગુચારિન્તિ પાપકારિં અપરાધકારકં. રાજાનો ગહેત્વા વિવિધા કમ્મકારણા કારેન્તેતિ ચોરં ગહેત્વા વિવિધા કમ્મકારણા રાજપુરિસા કરોન્તિ, રાજાનો પન તા કારેન્તિ નામ. તં ચોરં એવં કમ્મકારણા કારિયમાનં એસ પસ્સતિ. તેન વુત્તં – ‘‘પસ્સતિ ચોરં આગુચારિં રાજાનો ગહેત્વા વિવિધા કમ્મકારણા કારેન્તે’’તિ. અદ્ધદણ્ડકેહીતિ મુગ્ગરેહિ, પહારસાધનત્થં વા ચતુહત્થદણ્ડં દ્વેધા છેત્વા ગહિતદણ્ડકેહિ. બિલઙ્ગથાલિકન્તિ કઞ્જિયઉક્ખલિકકમ્મકારણં. તં કરોન્તા સીસકટાહં ઉપ્પાટેત્વા તત્તં અયોગુળં સણ્ડાસેન ગહેત્વા તત્થ પક્ખિપન્તિ, તેન મત્થલુઙ્ગં પક્કુથિત્વા ઉત્તરતિ. સઙ્ખમુણ્ડિકન્તિ સઙ્ખમુણ્ડકમ્મકારણં. તં કરોન્તા ઉત્તરોટ્ઠઉભતોકણ્ણચૂળિકગલવાટકપરિચ્છેદેન ચમ્મં છિન્દિત્વા સબ્બકેસે એકતો ગણ્ઠિં કત્વા દણ્ડકેન વેઠેત્વા ઉપ્પાટેન્તિ, સહ કેસેહિ ચમ્મં ઉટ્ઠહતિ. તતો સીસકટાહં થૂલસક્ખરાહિ ઘંસિત્વા ધોવન્તા સઙ્ખવણ્ણં કરોન્તિ. રાહુમુખન્તિ રાહુમુખકમ્મકારણં. તં કરોન્તા સઙ્કુના મુખં વિવરિત્વા અન્તોમુખે દીપં જાલેન્તિ, કણ્ણચૂળિકાહિ વા પટ્ઠાય મુખં નિખાદનેન ખનન્તિ, લોહિતં પગ્ઘરિત્વા મુખં પૂરેતિ.

જોતિમાલિકન્તિ સકલસરીરં તેલપિલોતિકાય વેઠેત્વા આલિમ્પેન્તિ. હત્થપજ્જોતિકન્તિ હત્થે તેલપિલોતિકાય વેઠેત્વા દીપં વિય પજ્જાલેન્તિ. એરકવત્તિકન્તિ એરકવત્તકમ્મકારણં. તં કરોન્તા હેટ્ઠાગીવતો પટ્ઠાય ચમ્મવટ્ટે કન્તિત્વા ગોપ્ફકે ઠપેન્તિ, અથ નં યોત્તેહિ બન્ધિત્વા કડ્ઢન્તિ. સો અત્તનો ચમ્મવટ્ટે અક્કમિત્વા અક્કમિત્વા પતતિ. ચીરકવાસિકન્તિ ચીરકવાસિકકમ્મકારણં. તં કરોન્તા તથેવ ચમ્મવટ્ટે કન્તિત્વા કટિયં ઠપેન્તિ, કટિતો પટ્ઠાય કન્તિત્વા ગોપ્ફકેસુ ઠપેન્તિ, ઉપરિમેહિ હેટ્ઠિમસરીરં ચીરકનિવાસનનિવત્થં વિય હોતિ. એણેય્યકન્તિ એણેય્યકકમ્મકારણં. તં કરોન્તા ઉભોસુ કપ્પરેસુ ચ ઉભોસુ જાણુકેસુ ચ અયવલયાનિ દત્વા અયસૂલાનિ કોટ્ટેન્તિ. સો ચતૂહિ અયસૂલેહિ ભૂમિયં પતિટ્ઠહતિ. અથ નં પરિવારેત્વા અગ્ગિં કરોન્તિ. ‘‘એણેય્યકો જોતિપરિગ્ગહો યથા’’તિ આગતટ્ઠાનેપિ ઇદમેવ વુત્તં. તં કાલેન કાલં સૂલાનિ અપનેત્વા ચતૂહિ અટ્ઠિકોટીહિયેવ ઠપેન્તિ. એવરૂપા કમ્મકારણા નામ નત્થિ.

બળિસમંસિકન્તિ ઉભતોમુખેહિ બળિસેહિ પહરિત્વા ચમ્મમંસન્હારૂનિ ઉપ્પાટેન્તિ. કહાપણિકન્તિ સકલસરીરં તિણ્હાહિ વાસીહિ કોટિતો પટ્ઠાય કહાપણમત્તં, કહાપણમત્તં પાતેન્તા કોટ્ટેન્તિ. ખારાપતચ્છિકન્તિ સરીરં તત્થ તત્થ આવુધેહિ પહરિત્વા કોચ્છેહિ ખારં ઘંસન્તિ, ચમ્મમંસન્હારૂનિ પગ્ઘરિત્વા અટ્ઠિકસઙ્ખલિકાવ તિટ્ઠતિ. પલિઘપરિવત્તિકન્તિ એકેન પસ્સેન નિપજ્જાપેત્વા કણ્ણચ્છિદ્દેન અયસૂલં કોટ્ટેત્વા પથવિયા એકાબદ્ધં કરોન્તિ. અથ નં પાદે ગહેત્વા આવિઞ્છન્તિ. પલાલપીઠકન્તિ છેકો કારણિકો છવિચમ્મં અચ્છિન્દિત્વા નિસદપોતેહિ અટ્ઠીનિ ભિન્દિત્વા કેસેસુ ગહેત્વા ઉક્ખિપતિ, મંસરાસિયેવ હોતિ. અથ નં કેસેહેવ પરિયોનન્ધિત્વા ગણ્હન્તિ, પલાલવટ્ટિં વિય કત્વા પુન વેઠેન્તિ. સુનખેહિપીતિ કતિપયાનિ દિવસાનિ આહારં અદત્વા છાતકસુનખેહિ ખાદાપેન્તિ. તે મુહુત્તેન અટ્ઠિકસઙ્ખલિકમેવ કરોન્તિ. સૂલે ઉત્તાસેન્તેતિ સૂલે આરોપેન્તે.

ન પરેસં પાભતં વિલુમ્પન્તો ચરતીતિ પરેસં સન્તકં ભણ્ડં પરમ્મુખં આભતં અન્તમસો અન્તરવીથિયં પતિતં સહસ્સભણ્ડિકમ્પિ દિસ્વા ‘‘ઇમિના જીવિસ્સામી’’તિ વિલુમ્પન્તો ન વિચરતિ, કો ઇમિના અત્થોતિ પિટ્ઠિપાદેન વા પવટ્ટેત્વા ગચ્છતિ.

પાપકોતિ લામકો. દુક્ખોતિ અનિટ્ઠો. કિઞ્ચ તન્તિ કિં નામ તં કારણં ભવેય્ય. યાહન્તિ યેન અહં. કાયદુચ્ચરિતન્તિ પાણાતિપાતાદિ તિવિધં અકુસલં કાયકમ્મં. કાયસુચરિતન્તિ તસ્સ પટિપક્ખભૂતં તિવિધં કુસલકમ્મં. વચીદુચ્ચરિતન્તિ મુસાવાદાદિ ચતુબ્બિધં અકુસલં વચીકમ્મં. વચીસુચરિતન્તિ તસ્સ પટિપક્ખભૂતં ચતુબ્બિધં કુસલકમ્મં. મનોદુચ્ચરિતન્તિ અભિજ્ઝાદિ તિવિધં અકુસલકમ્મં. મનોસુચરિતન્તિ તસ્સ પટિપક્ખભૂતં તિવિધં કુસલકમ્મં. સુદ્ધં અત્તાનં પરિહરતીતિ એત્થ દુવિધા સુદ્ધિ – પરિયાયતો ચ નિપ્પરિયાયતો ચ. સરણગમનેન હિ પરિયાયેન સુદ્ધં અત્તાનં પરિહરતિ નામ. તથા પઞ્ચહિ સીલેહિ, દસહિ સીલેહિ – ચતુપારિસુદ્ધિસીલેન, પઠમજ્ઝાનેન…પે… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનેન, સોતાપત્તિમગ્ગેન, સોતાપત્તિફલેન…પે… અરહત્તમગ્ગેન પરિયાયેન સુદ્ધં અત્તાનં પરિહરતિ નામ. અરહત્તફલે પતિટ્ઠિતો પન ખીણાસવો છિન્નમૂલકે પઞ્ચક્ખન્ધે ન્હાપેન્તોપિ ખાદાપેન્તોપિ ભુઞ્જાપેન્તોપિ નિસીદાપેન્તોપિ નિપજ્જાપેન્તોપિ નિપ્પરિયાયેનેવ સુદ્ધં નિમ્મલં અત્તાનં પરિહરતિ પટિજગ્ગતીતિ વેદિતબ્બો.

તસ્માતિ યસ્મા ઇમાનિ દ્વે વજ્જાનેવ, નો ન વજ્જાનિ, તસ્મા. વજ્જભીરુનોતિ વજ્જભીરુકા. વજ્જભયદસ્સાવિનોતિ વજ્જાનિ ભયતો દસ્સનસીલા. એતં પાટિકઙ્ખન્તિ એતં ઇચ્છિતબ્બં, એતં અવસ્સંભાવીતિ અત્થો. યન્તિ નિપાતમત્તં, કારણવચનં વા યેન કારણેન પરિમુચ્ચિસ્સતિ સબ્બવજ્જેહિ. કેન પન કારણેન પરિમુચ્ચિસ્સતીતિ? ચતુત્થમગ્ગેન ચેવ ચતુત્થફલેન ચ. મગ્ગેન હિ પરિમુચ્ચતિ નામ, ફલં પત્તો પરિમુત્તો નામ હોતીતિ. કિં પન ખીણાસવસ્સ અકુસલં ન વિપચ્ચતીતિ? વિપચ્ચતિ, તં પન ખીણાસવભાવતો પુબ્બે કતં. તઞ્ચ ખો ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે, સમ્પરાયે પનસ્સ કમ્મફલં નામ નત્થીતિ. પઠમં.

૨. પધાનસુત્તવણ્ણના

૨. દુતિયે પધાનાનીતિ વીરિયાનિ. વીરિયઞ્હિ પદહિતબ્બતો પધાનભાવકરણતો વા પધાનન્તિ વુચ્ચતિ. દુરભિસમ્ભવાનીતિ દુસ્સહાનિ દુપ્પૂરિયાનિ, દુક્કરાનીતિ અત્થો. અગારં અજ્ઝાવસતન્તિ અગારે વસન્તાનં. ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાનુપ્પદાનત્થં પધાનન્તિ એતેસં ચીવરાદીનં ચતુન્નં પચ્ચયાનં અનુપ્પદાનત્થાય પધાનં નામ દુરભિસમ્ભવન્તિ દસ્સેતિ. ચતુરતનિકમ્પિ હિ પિલોતિકં, પસતતણ્ડુલમત્તં વા ભત્તં, ચતુરતનિકં વા પણ્ણસાલં, તેલસપ્પિનવનીતાદીસુ વા અપ્પમત્તકમ્પિ ભેસજ્જં પરેસં દેથાતિ વત્તુમ્પિ નીહરિત્વા દાતુમ્પિ દુક્કરં ઉભતોબ્યૂળ્હસઙ્ગામપ્પવેસનસદિસં. તેનાહ ભગવા –

‘‘દાનઞ્ચ યુદ્ધઞ્ચ સમાનમાહુ,

અપ્પાપિ સન્તા બહુકે જિનન્તિ;

અપ્પમ્પિ ચે સદ્દહાનો દદાતિ,

તેનેવ સો હોતિ સુખી પરત્થા’’તિ. (જા. ૧.૮.૭૨; સં. નિ. ૧.૩૩);

અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતાનન્તિ ગેહતો નિક્ખમિત્વા અગારસ્સ ઘરાવાસસ્સ હિતાવહેહિ કસિગોરક્ખાદીહિ વિરહિતં અનગારિયં પબ્બજ્જં ઉપગતાનં. સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગત્થાય પધાનન્તિ સબ્બેસં ખન્ધૂપધિકિલેસૂપધિઅભિસઙ્ખારૂપધિસઙ્ખાતાનં ઉપધીનં પટિનિસ્સગ્ગસઙ્ખાતસ્સ નિબ્બાનસ્સ અત્થાય વિપસ્સનાય ચેવ મગ્ગેન ચ સહજાતવીરિયં. તસ્માતિ યસ્મા ઇમાનિ દ્વે પધાનાનિ દુરભિસમ્ભવાનિ, તસ્મા. દુતિયં.

૩. તપનીયસુત્તવણ્ણના

૩. તતિયે તપનીયાતિ ઇધ ચેવ સમ્પરાયે ચ તપન્તીતિ તપનીયા. તપ્પતીતિ ચિત્તસન્તાપેન તપ્પતિ અનુસોચતિ કાયદુચ્ચરિતં કત્વા નન્દયક્ખો વિય નન્દમાણવો વિય નન્દગોઘાતકો વિય દેવદત્તો વિય દ્વેભાતિકા વિય ચ. તે કિર ગાવં વધિત્વા મંસં દ્વે કોટ્ઠાસે અકંસુ. તતો કનિટ્ઠો જેટ્ઠકં આહ – ‘‘મય્હં દારકા બહૂ, ઇમાનિ મે અન્તાનિ દેહી’’તિ. અથ નં સો ‘‘સબ્બં મંસં દ્વેધા વિભત્તં, પુન કિં મગ્ગસી’’તિ પહરિત્વા જીવિતક્ખયં પાપેસિ. નિવત્તિત્વા ચ નં ઓલોકેન્તો મતં દિસ્વા ‘‘ભારિયં મે કમ્મં કત’’ન્તિ ચિત્તં ઉપ્પાદેસિ. અથસ્સ બલવસોકો ઉપ્પજ્જિ. સો ઠિતટ્ઠાનેપિ નિસિન્નટ્ઠાનેપિ તદેવ કમ્મં આવજ્જેતિ, ચિત્તસ્સાદં ન લભતિ. અસિતપીતખાયિતસાયિતમ્પિસ્સ સરીરે ઓજં ન ફરતિ, અટ્ઠિચમ્મમત્તમેવ અહોસિ. અથ નં એકો થેરો દિસ્વા – ‘‘ઉપાસક, ત્વં પહૂતઅન્નપાનો, અટ્ઠિચમ્મમત્તમેવ તે અવસિટ્ઠં, અત્થિ નુ ખો તે કિઞ્ચિ તપનીયકમ્મ’’ન્તિ? સો ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ સબ્બં આરોચેસિ. અથ નં થેરો ‘‘ભારિયં તે ઉપાસક કમ્મં કતં, અનપરાધટ્ઠાને અપરદ્ધ’’ન્તિ આહ. સો તેનેવ કમ્મેન કાલં કત્વા નિરયે નિબ્બત્તો. વચીદુચ્ચરિતેન સુપ્પબુદ્ધસક્કકોકાલિકચિઞ્ચમાણવિકાદયો વિય તપ્પતિ. સેસમેત્થ ચતુત્થે ચ ઉત્તાનત્થમેવ. તતિયં.

૫. ઉપઞ્ઞાતસુત્તવણ્ણના

૫. પઞ્ચમે દ્વિન્નાહન્તિ દ્વિન્નં અહં. ઉપઞ્ઞાસિન્તિ ઉપગન્ત્વા ગુણં અઞ્ઞાસિં, જાનિં પટિવિજ્ઝિન્તિ અત્થો. ઇદાનિ તે ધમ્મે દસ્સેન્તો યા ચ અસન્તુટ્ઠિતાતિઆદિમાહ. ઇમઞ્હિ ધમ્મદ્વયં નિસ્સાય સત્થા સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો, તસ્મા તસ્સાનુભાવં દસ્સેન્તો એવમાહ. તત્થ અસન્તુટ્ઠિતા કુસલેસુ ધમ્મેસૂતિ ઇમિના ઇમં દીપેતિ – ‘‘અહં ઝાનમત્તકેન વા ઓભાસનિમિત્તમત્તકેન વા અસન્તુટ્ઠો હુત્વા અરહત્તમગ્ગમેવ ઉપ્પાદેસિં. યાવ સો ન ઉપ્પજ્જિ, ન તાવાહં સન્તુટ્ઠો અહોસિં. પધાનસ્મિં ચ અનુક્કણ્ઠિતો હુત્વા અનોસક્કનાય ઠત્વાયેવ પધાનકિરિયં અકાસિ’’ન્તિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો યા ચ અપ્પટિવાનિતાતિઆદિમાહ. તત્થ અપ્પટિવાનિતાતિ અપ્પટિક્કમના અનોસક્કના. અપ્પટિવાની સુદાહં, ભિક્ખવે, પદહામીતિ એત્થ સુદન્તિ નિપાતમત્તં. અહં, ભિક્ખવે, અનોસક્કનાયં ઠિતો બોધિસત્તકાલે સબ્બઞ્ઞુતં પત્થેન્તો પધાનમકાસિન્તિ અયમેત્થ અત્થો.

ઇદાનિ યથા તેન તં પધાનં કતં, તં દસ્સેન્તો કામં તચો ચાતિઆદિમાહ. તત્થ પત્તબ્બન્તિ ઇમિના પત્તબ્બં ગુણજાતં દસ્સેતિ. પુરિસથામેનાતિઆદિના પુરિસસ્સ ઞાણથામો ઞાણવીરિયં ઞાણપરક્કમો ચ કથિતો. સણ્ઠાનન્તિ ઠપના અપ્પવત્તના ઓસક્કના, પટિપ્પસ્સદ્ધીતિ અત્થો. એત્તાવતા તેન ચતુરઙ્ગસમન્નાગતં વીરિયાધિટ્ઠાનં નામ કથિતં. એત્થ હિ કામં તચો ચાતિ એકં અઙ્ગં, ન્હારુ ચાતિ એકં, અટ્ઠિ ચાતિ એકં, મંસલોહિતન્તિ એકં, ઇમાનિ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ. પુરિસથામેનાતિઆદીનિ અધિમત્તવીરિયાધિવચનાનિ. ઇતિ પુરિમેહિ ચતૂહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન હુત્વા એવં અધિટ્ઠિતં વીરિયં ચતુરઙ્ગસમન્નાગતં વીરિયાધિટ્ઠાનં નામાતિ વેદિતબ્બં. એત્તાવતા તેન બોધિપલ્લઙ્કે અત્તનો આગમનીયપટિપદા કથિતા.

ઇદાનિ તાય પટિપદાય પટિલદ્ધગુણં કથેતું તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ અપ્પમાદાધિગતાતિ સતિઅવિપ્પવાસસઙ્ખાતેન અપ્પમાદેન અધિગતા, ન સુત્તપ્પમત્તેન લદ્ધા. સમ્બોધીતિ ચતુમગ્ગઞાણઞ્ચેવ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણઞ્ચ. ન હિ સક્કા એતં સુત્તપ્પમત્તેન અધિગન્તુન્તિ. તેનાહ – ‘‘અપ્પમાદાધિગતા સમ્બોધી’’તિ. અનુત્તરો યોગક્ખેમોતિ ન કેવલં બોધિયેવ, અરહત્તફલનિબ્બાનસઙ્ખાતો અનુત્તરો યોગક્ખેમોપિ અપ્પમાદાધિગતોવ.

ઇદાનિ અત્તના પટિલદ્ધગુણેસુ ભિક્ખુસઙ્ઘં સમાદપેન્તો તુમ્હે ચેપિ ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ યસ્સત્થાયાતિ યસ્સ અત્થાય, યં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિતુકામા હુત્વાતિ અત્થો. તદનુત્તરન્તિ તં અનુત્તરં. બ્રહ્મચરિયપરિયોસાનન્તિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ પરિયોસાનભૂતં અરિયફલં. અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વાતિ અભિઞ્ઞાય ઉત્તમપઞ્ઞાય પચ્ચક્ખં કત્વા. ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સથાતિ પટિલભિત્વા પાપુણિત્વા વિહરિસ્સથ. તસ્માતિ યસ્મા અપ્પટિવાનપધાનં નામેતં બહૂપકારં ઉત્તમત્થસાધકં, તસ્મા. પઞ્ચમં.

૬. સંયોજનસુત્તવણ્ણના

૬. છટ્ઠે સંયોજનિયેસુ ધમ્મેસૂતિ દસન્નં સંયોજનાનં પચ્ચયભૂતેસુ તેભૂમકધમ્મેસુ. અસ્સાદાનુપસ્સિતાતિ અસ્સાદતો પસ્સિતા પસ્સનભાવોતિ અત્થો. નિબ્બિદાનુપસ્સિતાતિ નિબ્બિદાવસેન ઉક્કણ્ઠનવસેન પસ્સનભાવો. જાતિયાતિ ખન્ધનિબ્બત્તિતો. જરાયાતિ ખન્ધપરિપાકતો. મરણેનાતિ ખન્ધભેદતો. સોકેહીતિ અન્તોનિજ્ઝાયનલક્ખણેહિ સોકેહિ. પરિદેવેહીતિ તન્નિસ્સિતલાલપ્પિતલક્ખણેહિ પરિદેવેહિ. દુક્ખેહીતિ કાયપટિપીળનદુક્ખેહિ. દોમનસ્સેહીતિ મનોવિઘાતદોમનસ્સેહિ. ઉપાયાસેહીતિ અધિમત્તાયાસલક્ખણઉપાયાસેહિ. દુક્ખસ્માતિ સકલવટ્ટદુક્ખતો. પજહતીતિ મગ્ગેન પજહતિ. પહાયાતિ એત્થ પન ફલક્ખણો કથિતો. ઇમસ્મિં સુત્તે વટ્ટવિવટ્ટં કથિતં. છટ્ઠં.

૭. કણ્હસુત્તવણ્ણના

૭. સત્તમે કણ્હાતિ ન કાળવણ્ણતાય કણ્હા, કણ્હતાય પન ઉપનેન્તીતિ નિપ્ફત્તિકાળતાય કણ્હા. સરસેનાપિ વા સબ્બાકુસલધમ્મા કણ્હા એવ. ન હિ તેસં ઉપ્પત્તિયા ચિત્તં પભસ્સરં હોતિ. અહિરિકન્તિ અહિરિકભાવો. અનોત્તપ્પન્તિ અનોત્તાપિભાવો. સત્તમં.

૮. સુક્કસુત્તવણ્ણના

૮. અટ્ઠમે સુક્કાતિ ન વણ્ણસુક્કતાય સુક્કા, સુક્કતાય પન ઉપનેન્તીતિ નિપ્ફત્તિસુક્કતાય સુક્કા. સરસેનાપિ વા સબ્બકુસલધમ્મા સુક્કા એવ. તેસં હિ ઉપ્પત્તિયા ચિત્તં પભસ્સરં હોતિ. હિરી ચ ઓત્તપ્પઞ્ચાતિ એત્થ પાપતો જિગુચ્છનલક્ખણા હિરી, ભાયનલક્ખણં ઓત્તપ્પં. યં પનેત્થ વિત્થારતો વત્તબ્બં સિયા, તં વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તમેવ. અટ્ઠમં.

૯. ચરિયસુત્તવણ્ણના

૯. નવમે લોકં પાલેન્તીતિ લોકં સન્ધારેન્તિ ઠપેન્તિ રક્ખન્તિ. નયિધ પઞ્ઞાયેથ માતાતિ ઇમસ્મિં લોકે જનિકા માતા ‘‘અયં મે માતા’’તિ ગરુચિત્તીકારવસેન ન પઞ્ઞાયેથ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. સમ્ભેદન્તિ સઙ્કરં મરિયાદભેદં વા. યથા અજેળકાતિઆદીસુ એતે હિ સત્તા ‘‘અયં મે માતા’’તિ વા ‘‘માતુચ્છા’’તિ વા ગરુચિત્તીકારવસેન ન જાનન્તિ. યં વત્થું નિસ્સાય ઉપ્પન્ના, તત્થેવ વિપ્પટિપજ્જન્તિ. તસ્મા ઉપમં આહરન્તો ‘‘યથા અજેળકા’’તિઆદિમાહ. નવમં.

૧૦. વસ્સૂપનાયિકસુત્તવણ્ણના

૧૦. દસમં અટ્ઠુપ્પત્તિયં વુત્તં. કતરઅટ્ઠુપ્પત્તિયં? મનુસ્સાનં ઉજ્ઝાયને. ભગવતા હિ પઠમબોધિયં વીસતિ વસ્સાનિ વસ્સૂપનાયિકા અપ્પઞ્ઞત્તા અહોસિ. ભિક્ખૂ અનિબદ્ધવાસા વસ્સેપિ ઉતુવસ્સેપિ યથાસુખં વિચરિંસુ. તે દિસ્વા મનુસ્સા ‘‘કથઞ્હિ નામ સમણા સક્યપુત્તિયા હેમન્તમ્પિ ગિમ્હમ્પિ વસ્સમ્પિ ચારિકં ચરિસ્સન્તિ હરિતાનિ તિણાનિ સમ્મદ્દન્તા એકિન્દ્રિયં જીવં વિહેઠેન્તા બહૂ ખુદ્દકે પાણે સઙ્ઘાતં આપાદેન્તા. ઇમે હિ નામ અઞ્ઞતિત્થિયા દુરક્ખાતધમ્મા વસ્સાવાસં અલ્લીયિસ્સન્તિ સંકસાયિસ્સન્તિ, ઇમે નામ સકુણા રુક્ખગ્ગેસુ કુલાવકાનિ કત્વા વસ્સાવાસં અલ્લીયિસ્સન્તિ સંકસાયિસ્સન્તી’’તિઆદીનિ વત્વા ઉજ્ઝાયિંસુ. તમત્થં ભિક્ખૂ ભગવતો આરોચેસું. ભગવા તં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા ઇમં સુત્તં દેસેન્તો પઠમં તાવ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, વસ્સં ઉપગન્તુ’’ન્તિ (મહાવ. ૧૮૪) એત્તકમેવાહ. અથ ભિક્ખૂનં ‘‘કદા નુ ખો વસ્સં ઉપગન્તબ્બ’’ન્તિ ઉપ્પન્નં વિતક્કં સુત્વા ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, વસ્સાને વસ્સં ઉપગન્તુ’’ન્તિ આહ. અથ ખો ભિક્ખૂનં એતદહોસિ – ‘‘કતિ નુ ખો વસ્સૂપનાયિકા’’તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. તં સુત્વા સકલમ્પિ ઇદં સુત્તં દેસેન્તો દ્વેમા, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ વસ્સૂપનાયિકાતિ વસ્સૂપગમનાનિ. પુરિમિકાતિ અપરજ્જુગતાય આસાળ્હિયા ઉપગન્તબ્બા પુરિમકત્તિકપુણ્ણમિપરિયોસાના પઠમા તેમાસી. પચ્છિમિકાતિ માસગતાય આસાળ્હિયા ઉપગન્તબ્બા પચ્છિમકત્તિકપરિયોસાના પચ્છિમા તેમાસીતિ. દસમં.

કમ્મકારણવગ્ગો પઠમો.