૨. અધિકરણવગ્ગવણ્ણના

૧૧. દુતિયસ્સ પઠમે બલાનીતિ કેનટ્ઠેન બલાનિ. અકમ્પિયટ્ઠેન બલાનિ નામ, તથા દુરભિભવનટ્ઠેન અનજ્ઝોમદ્દનટ્ઠેન ચ. પટિસઙ્ખાનબલન્તિ પચ્ચવેક્ખણબલં. ભાવનાબલન્તિ બ્રૂહનબલં વડ્ઢનબલં. સુદ્ધં અત્તાનન્તિ ઇદં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. તત્રાતિ તેસુ દ્વીસુ બલેસુ. યમિદન્તિ યં ઇદં. સેખાનમેતં બલન્તિ સત્તન્નં સેખાનં ઞાણબલમેતં. સેખઞ્હિ સો, ભિક્ખવે, બલં આગમ્માતિ સત્તન્નં સેખાનં ઞાણબલં આરબ્ભ સન્ધાય પટિચ્ચ. પજહતીતિ મગ્ગેન પજહતિ. પહાયાતિ ઇમિના પન ફલં કથિતં. યં પાપન્તિ યં પાપકં લામકં. યસ્મા પનેતાનિ દ્વેપિ વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ, તસ્મા એત્થ એતદગ્ગં નાગતન્તિ વેદિતબ્બં.

૧૨. દુતિયે સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતીતિઆદીસુ અયં હેટ્ઠા અનાગતાનં પદાનં વસેન અત્થવણ્ણના – વિવેકનિસ્સિતન્તિ વિવેકં નિસ્સિતં. વિવેકોતિ વિવિત્તતા. સ્વાયં તદઙ્ગવિવેકો વિક્ખમ્ભન-સમુચ્છેદ-પટિપ્પસ્સદ્ધિ-નિસ્સરણવિવેકોતિ પઞ્ચવિધો. તસ્મિં પઞ્ચવિધે વિવેકે. વિવેકનિસ્સિતન્તિ તદઙ્ગવિવેકનિસ્સિતં, સમુચ્છેદવિવેકનિસ્સિતં, નિસ્સરણવિવેકનિસ્સિતઞ્ચ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતીતિ અયમત્થો વેદિતબ્બો. તથા હિ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગભાવનાનુયુત્તો યોગી વિપસ્સનાક્ખણે કિચ્ચતો તદઙ્ગવિવેકનિસ્સિતં, અજ્ઝાસયતો નિસ્સરણવિવેકનિસ્સિતં, મગ્ગકાલે પન કિચ્ચતો સમુચ્છેદવિવેકનિસ્સિતં, આરમ્મણતો નિસ્સરણવિવેકનિસ્સિતં સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ. પઞ્ચવિધવિવેકનિસ્સિતમ્પીતિ એકે. તે હિ ન કેવલં બલવવિપસ્સનામગ્ગફલક્ખણેસુયેવ બોજ્ઝઙ્ગે ઉદ્ધરન્તિ, વિપસ્સનાપાદકકસિણજ્ઝાનઆનાપાનાસુભબ્રહ્મવિહારજ્ઝાનેસુપિ ઉદ્ધરન્તિ, ન ચ પટિસિદ્ધા અટ્ઠકથાચરિયેહિ. તસ્મા તેસં મતેન એતેસં ઝાનાનં પવત્તિક્ખણે કિચ્ચતો એવ વિક્ખમ્ભનવિવેકનિસ્સિતં. યથા ચ ‘‘વિપસ્સનાક્ખણે અજ્ઝાસયતો નિસ્સરણવિવેકનિસ્સિત’’ન્તિ વુત્તં, એવં ‘‘પટિપ્પસ્સદ્ધિવિવેકનિસ્સિતમ્પિ ભાવેતી’’તિ વત્તું વટ્ટતિ. એસ નયો વિરાગનિસ્સિતન્તિઆદીસુ. વિવેકત્થા એવ હિ વિરાગાદયો.

કેવલં હેત્થ વોસ્સગ્ગો દુવિધો પરિચ્ચાગવોસ્સગ્ગો ચ પક્ખન્દનવોસ્સગ્ગો ચાતિ. તત્થ પરિચ્ચાગવોસ્સગ્ગોતિ વિપસ્સનાક્ખણે ચ તદઙ્ગવસેન, મગ્ગક્ખણે ચ સમુચ્છેદવસેન કિલેસપ્પહાનં. પક્ખન્દનવોસ્સગ્ગોતિ વિપસ્સનાક્ખણે તન્નિન્નભાવેન, મગ્ગક્ખણે પન આરમ્મણકરણેન નિબ્બાનપક્ખન્દનં. તદુભયમ્પિ ઇમસ્મિં લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકે અત્થવણ્ણનાનયે વટ્ટતિ. તથા હિ અયં સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો યથાવુત્તેન પકારેન કિલેસે પરિચ્ચજતિ, નિબ્બાનઞ્ચ પક્ખન્દતિ. વોસ્સગ્ગપરિણામિન્તિ ઇમિના પન સકલેન વચનેન વોસ્સગ્ગત્થં પરિણમન્તં પરિણતઞ્ચ, પરિપચ્ચન્તં પરિપક્કઞ્ચાતિ ઇદં વુત્તં હોતિ. અયઞ્હિ બોજ્ઝઙ્ગભાવનાનુયુત્તો ભિક્ખુ યથા સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો કિલેસપરિચ્ચાગવોસ્સગ્ગત્થં નિબ્બાનપક્ખન્દનવોસ્સગ્ગત્થઞ્ચ પરિપચ્ચતિ, યથા ચ પરિપક્કો હોતિ, તથા નં ભાવેતીતિ. એસ નયો સેસબોજ્ઝઙ્ગેસુ.

ઇધ પન નિબ્બાનંયેવ સબ્બસઙ્ખતેહિ વિવિત્તત્તા વિવેકો, સબ્બેસં વિરાગભાવતો વિરાગો, નિરોધભાવતો નિરોધોતિ વુત્તં. મગ્ગો એવ ચ વોસ્સગ્ગપરિણામી, તસ્મા સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકં આરમ્મણં કત્વા પવત્તિયા વિવેકનિસ્સિતં, તથા વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં. તઞ્ચ ખો અરિયમગ્ગક્ખણુપ્પત્તિયા કિલેસાનં સમુચ્છેદતો પરિચ્ચાગભાવેન ચ નિબ્બાનપક્ખન્દનભાવેન ચ પરિણતં પરિપક્કન્તિ અયમેવ અત્થો દટ્ઠબ્બો. એસ નયો સેસબોજ્ઝઙ્ગેસુ. ઇતિ ઇમે સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકા કથિતા. ઇમેસુપિ દ્વીસુ બલેસુ એતદગ્ગભાવો વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

૧૩. તતિયે વિવિચ્ચેવ કામેહીતિઆદીનં ચતુન્નં ઝાનાનં પાળિઅત્થો ચ ભાવનાનયો ચ સબ્બો સબ્બાકારેન વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૬૯-૭૦) વિત્થારિતોયેવ. ઇમાનિ પન ચત્તારિ ઝાનાનિ એકો ભિક્ખુ ચિત્તેકગ્ગત્થાય ભાવેતિ, એકો વિપસ્સનાપાદકત્થાય, એકો અભિઞ્ઞાપાદકત્થાય, એકો નિરોધપાદકત્થાય, એકો ભવવિસેસત્થાય. ઇધ પન તાનિપિ વિપસ્સનાપાદકાનિ અધિપ્પેતાનિ. અયં હિ ભિક્ખુ ઇમાનિ ઝાનાનિ સમાપજ્જિત્વા સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય સઙ્ખારે સમ્મસિત્વા હેતુપચ્ચયપરિગ્ગહં કત્વા સપ્પચ્ચયં નામરૂપઞ્ચ વવત્થપેત્વા ઇન્દ્રિયબલબોજ્ઝઙ્ગાનિ સમોધાનેત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ. એવમેતાનિ ઝાનાનિ લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકાનેવ કથિતાનિ. ઇમસ્મિમ્પિ બલદ્વયે એતદગ્ગભાવો વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

૧૪. ચતુત્થે સંખિત્તેન ચ વિત્થારેન ચાતિ સંખિત્તધમ્મદેસના વિત્થારધમ્મદેસના ચાતિ દ્વેયેવ ધમ્મદેસનાતિ દસ્સેતિ. તત્થ માતિકં ઉદ્દિસિત્વા કથિતા દેસના સંખિત્તદેસના નામ. તમેવ માતિકં વિત્થારતો વિભજિત્વા કથિતા વિત્થારદેસના નામ. માતિકં વા ઠપેત્વાપિ અટ્ઠપેત્વાપિ વિત્થારતો વિભજિત્વા કથિતા વિત્થારદેસના નામ. તાસુ સંખિત્તદેસના નામ મહાપઞ્ઞસ્સ પુગ્ગલસ્સ વસેન કથિતા, વિત્થારદેસના નામ મન્દપઞ્ઞસ્સ. મહાપઞ્ઞસ્સ હિ વિત્થારદેસના અતિપપઞ્ચો વિય હોતિ. મન્દપઞ્ઞસ્સ સઙ્ખેપદેસના સસકસ્સ ઉપ્પતનં વિય હોતિ, નેવ અન્તં ન કોટિં પાપુણિતું સક્કોતિ. સઙ્ખેપદેસના ચ ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુસ્સ વસેન કથિતા, વિત્થારદેસના ઇતરેસં તિણ્ણં વસેન. સકલમ્પિ હિ તેપિટકં સઙ્ખેપદેસના વિત્થારદેસનાતિ એત્થેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ.

૧૫. પઞ્ચમે યસ્મિં, ભિક્ખવે, અધિકરણેતિ વિવાદાધિકરણં, અનુવાદાધિકરણં, આપત્તાધિકરણં, કિચ્ચાધિકરણન્તિ ઇમેસં ચતુન્નં અધિકરણાનં યસ્મિં અધિકરણે. આપન્નો ચ ભિક્ખૂતિ આપત્તિં આપન્નો ભિક્ખુ ચ. તસ્મેતન્તિ તસ્મિં એતં. દીઘત્તાયાતિ દીઘં અદ્ધાનં તિટ્ઠનત્થાય. ખરત્તાયાતિ દાસ-કોણ્ડ-ચણ્ડાલ-વેનાતિ એવં ખરવાચાપવત્તનત્થાય. વાળત્તાયાતિ પાણિ લેડ્ડુદણ્ડાદીહિ પહરણવસેન કક્ખળભાવત્થાય. ભિક્ખૂ ચ ન ફાસું વિહરિસ્સન્તીતિ અઞ્ઞમઞ્ઞં વિવાદાપન્ને ભિક્ખુસઙ્ઘે યેપિ ઉદ્દેસં વા પરિપુચ્છં વા ગહેતુકામા પધાનં વા અનુયુઞ્જિતુકામા, તે ફાસું ન વિહરિસ્સન્તિ. ભિક્ખુસઙ્ઘસ્મિં હિ ઉપોસથપવારણાય ઠિતાય ઉદ્દેસાદીહિ અત્થિકા ઉદ્દેસાદીનિ ગહેતું ન સક્કોન્તિ, વિપસ્સકાનં ચિત્તુપ્પાદો ન એકગ્ગો હોતિ, તતો વિસેસં નિબ્બત્તેતું ન સક્કોન્તિ. એવં ભિક્ખૂ ચ ન ફાસું વિહરિસ્સન્તિ. ન દીઘત્તાયાતિઆદીસુ વુત્તપટિપક્ખનયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

ઇધાતિ ઇમસ્મિં સાસને. ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતીતિ એવં પચ્ચવેક્ખતિ. અકુસલં આપન્નોતિ એત્થ અકુસલન્તિ આપત્તિ અધિપ્પેતા, આપત્તિં આપન્નોતિ અત્થો. કઞ્ચિદેવ દેસન્તિ ન સબ્બમેવ આપત્તિં, આપત્તિયા પન કઞ્ચિદેવ દેસં અઞ્ઞતરં આપત્તિન્તિ અત્થો. કાયેનાતિ કરજકાયેન. અનત્તમનોતિ અતુટ્ઠચિત્તો. અનત્તમનવાચન્તિ અતુટ્ઠવાચં. મમેવાતિ મંયેવ. તત્થાતિ તસ્મિં અધિકરણે. અચ્ચયો અચ્ચગમાતિ અપરાધો અતિક્કમિત્વા મદ્દિત્વા ગતો, અહમેવેત્થ અપરાધિકો. સુઙ્કદાયકંવ ભણ્ડસ્મિન્તિ યથા સુઙ્કટ્ઠાનં પરિહરિત્વા નીતે ભણ્ડસ્મિં સુઙ્કદાયકં અપરાધો અભિભવતિ, સો ચ તત્થ અપરાધિકો હોતિ, ન રાજાનો ન રાજપુરિસાતિ અત્થો.

ઇદં વુત્તં હોતિ – યો હિ રઞ્ઞા ઠપિતં સુઙ્કટ્ઠાનં પરિહરિત્વા ભણ્ડં હરતિ, તં સહ ભણ્ડસકટેન આનેત્વા રઞ્ઞો દસ્સેન્તિ. તત્થ નેવ સુઙ્કટ્ઠાનસ્સ દોસો અત્થિ, ન રઞ્ઞો ન રાજપુરિસાનં, પરિહરિત્વા ગતસ્સેવ પન દોસો, એવમેવં યં સો ભિક્ખુ આપત્તિં આપન્નો, તત્થ નેવ આપત્તિયા દોસો, ન ચોદકસ્સ. તીહિ પન કારણેહિ તસ્સેવ ભિક્ખુનો દોસો. તસ્સ હિ આપત્તિં આપન્નભાવેનપિ દોસો, ચોદકે અનત્તમનતાયપિ દોસો, અનત્તમનસ્સ સતો પરેસં આરોચનેનપિ દોસો. ચોદકસ્સ પન યં સો તં આપત્તિં આપજ્જન્તં અદ્દસ, તત્થ દોસો નત્થિ. અનત્તમનતાય ચોદનાય પન દોસો. તમ્પિ અમનસિકરિત્વા અયં ભિક્ખુ અત્તનોવ દોસં પચ્ચવેક્ખન્તો ‘‘ઇતિ મમેવ તત્થ અચ્ચયો અચ્ચગમા સુઙ્કદાયકંવ ભણ્ડસ્મિ’’ન્તિ એવં પટિસઞ્ચિક્ખતીતિ અત્થો. દુતિયવારે ચોદકસ્સ અનત્તમનતા ચ અનત્તમનતાય ચોદિતભાવો ચાતિ દ્વે દોસા, તેસં વસેન ‘‘અચ્ચયો અચ્ચગમા’’તિ એત્થ યોજના કાતબ્બા. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

૧૬. છટ્ઠે અઞ્ઞતરોતિ એકો અપાકટનામો બ્રાહ્મણો. યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમીતિ યેનાતિ ભુમ્મત્થે કરણવચનં. તસ્મા યત્થ ભગવા, તત્થ ઉપસઙ્કમીતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. યેન વા કારણેન ભગવા દેવમનુસ્સેહિ ઉપસઙ્કમિતબ્બો, તેન કારણેન ઉપસઙ્કમીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. કેન ચ કારણેન ભગવા ઉપસઙ્કમિતબ્બો? નાનપ્પકારગુણવિસેસાધિગમાધિપ્પાયેન, સાદુફલૂપભોગાધિપ્પાયેન દિજગણેહિ નિચ્ચફલિતમહારુક્ખો વિય. ઉપસઙ્કમીતિ ગતોતિ વુત્તં હોતિ. ઉપસઙ્કમિત્વાતિ ઉપસઙ્કમનપરિયોસાનદીપનં. અથ વા એવં ગતો તતો આસન્નતરં ઠાનં ભગવતો સમીપસઙ્ખાતં ગન્ત્વાતિપિ વુત્તં હોતિ.

ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદીતિ યથા ચ ખમનીયાદીનિ પુચ્છન્તો ભગવા તેન, એવં સોપિ ભગવતા સદ્ધિં સમપ્પવત્તમોદો અહોસિ, સીતોદકં વિય ઉણ્હોદકેન સમ્મોદિતં એકીભાવં અગમાસિ. યાય ચ ‘‘કચ્ચિ, ભો ગોતમ, ખમનીયં, કચ્ચિ યાપનીયં, કચ્ચિ ભોતો ગોતમસ્સ ચ સાવકાનઞ્ચ અપ્પાબાધં અપ્પાતઙ્કં લહુટ્ઠાનં બલં ફાસુવિહારો’’તિઆદિકાય કથાય સમ્મોદિ, તં પીતિપામોજ્જસઙ્ખાતસ્સ સમ્મોદસ્સ જનનતો સમ્મોદિતું યુત્તભાવતો ચ સમ્મોદનીયં, અત્થબ્યઞ્જનમધુરતાય સુચિરમ્પિ કાલં સારેતું નિરન્તરં પવત્તેતું અરહરૂપતો સરિતબ્બભાવતો ચ સારણીયં. સુય્યમાનસુખતો વા સમ્મોદનીયં, અનુસ્સરિયમાનસુખતો સારણીયં, તથા બ્યઞ્જનપરિસુદ્ધતાય સમ્મોદનીયં, અત્થપરિસુદ્ધતાય સારણીયન્તિ એવં અનેકેહિ પરિયાયેહિ સમ્મોદનીયં સારણીયં કથં વીતિસારેત્વા પરિયોસાપેત્વા નિટ્ઠપેત્વા યેનત્થેન આગતો, તં પુચ્છિતુકામો એકમન્તં નિસીદિ.

એકમન્તન્તિ ભાવનપુંસકનિદ્દેસો ‘‘વિસમં ચન્દિમસૂરિયા પરિવત્તન્તી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૭૦) વિય. તસ્મા યથા નિસિન્નો એકમન્તં નિસિન્નો હોતિ, તથા નિસીદીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ભુમ્મત્થે વા એતં ઉપયોગવચનં. નિસીદીતિ ઉપાવિસિ. પણ્ડિતા હિ પુરિસા ગરુટ્ઠાનીયં ઉપસઙ્કમિત્વા આસનકુસલતાય એકમન્તં નિસીદન્તિ. અયઞ્ચ નેસં અઞ્ઞતરો, તસ્મા એકમન્તં નિસીદિ.

કથં નિસિન્નો પન એકમન્તં નિસિન્નો હોતીતિ? છ નિસજ્જદોસે વજ્જેત્વા. સેય્યથિદં – અતિદૂરં, અચ્ચાસન્નં, ઉપરિવાતં, ઉન્નતપ્પદેસં, અતિસમ્મુખં અતિપચ્છાતિ. અતિદૂરે નિસિન્નો હિ સચે કથેતુકામો હોતિ, ઉચ્ચાસદ્દેન કથેતબ્બં હોતિ. અચ્ચાસન્ને નિસિન્નો સઙ્ઘટ્ટનં કરોતિ. ઉપરિવાતે નિસિન્નો સરીરગન્ધેન બાધતિ. ઉન્નતપ્પદેસે નિસિન્નો અગારવં પકાસેતિ. અતિસમ્મુખા નિસિન્નો સચે દટ્ઠુકામો હોતિ, ચક્ખુના ચક્ખું આહચ્ચ દટ્ઠબ્બં હોતિ. અતિપચ્છા નિસિન્નો સચે દટ્ઠુકામો હોતિ, ગીવં પસારેત્વા દટ્ઠબ્બં હોતિ. તસ્મા અયમ્પિ એતે છ નિસજ્જદોસે વજ્જેત્વા નિસીદિ. તેન વુત્તં ‘‘એકમન્તં નિસીદી’’તિ.

એતદવોચાતિ દુવિધા હિ પુચ્છા – અગારિકપુચ્છા, અનગારિકપુચ્છા ચ. તત્થ ‘‘કિં, ભન્તે, કુસલં, કિં અકુસલ’’ન્તિ (મ. નિ. ૩.૨૯૬) ઇમિના નયેન અગારિકપુચ્છા આગતા. ‘‘ઇમે નુ ખો, ભન્તે, પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા’’તિ (મ. નિ. ૩.૮૬) ઇમિના નયેન અનગારિકપુચ્છા. અયં પન અત્તનો અનુરૂપં અગારિકપુચ્છં પુચ્છન્તો એતં ‘‘કો નુ ખો, ભો ગોતમ, હેતુ કો પચ્ચયો’’તિઆદિવચનં અવોચ. તત્થ હેતુ પચ્ચયોતિ ઉભયમ્પેતં કારણવેવચનમેવ. અધમ્મચરિયાવિસમચરિયાહેતૂતિ અધમ્મચરિયાસઙ્ખાતાય વિસમચરિયાય હેતુ, તંકારણા તપ્પચ્ચયાતિ અત્થો. તત્રાયં પદત્થો – અધમ્મસ્સ ચરિયા અધમ્મચરિયા, અધમ્મકારણન્તિ અત્થો. વિસમં ચરિયા, વિસમસ્સ વા કમ્મસ્સ ચરિયાતિ વિસમચરિયા. અધમ્મચરિયા ચ સા વિસમચરિયા ચાતિ અધમ્મચરિયાવિસમચરિયા. એતેનુપાયેન સુક્કપક્ખેપિ અત્થો વેદિતબ્બો. અત્થતો પનેત્થ અધમ્મચરિયાવિસમચરિયા નામ દસ અકુસલકમ્મપથા, ધમ્મચરિયાસમચરિયા નામ દસ કુસલકમ્મપથાતિ વેદિતબ્બા.

અભિક્કન્તં, ભો ગોતમાતિ એત્થ અયં અભિક્કન્તસદ્દો ખયસુન્દરાભિરૂપઅબ્ભનુમોદનેસુ દિસ્સતિ. ‘‘અભિક્કન્તા, ભન્તે, રત્તિ, નિક્ખન્તો પઠમો યામો, ચિરનિસિન્નો ભિક્ખુસઙ્ઘો’’તિઆદીસુ (ઉદા. ૪૫; ચૂળવ. ૩૮૩; અ. નિ. ૮.૨૦) હિ ખયે દિસ્સતિ. ‘‘અયં ઇમેસં ચતુન્નં પુગ્ગલાનં અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચા’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૧૦૦) સુન્દરે.

‘‘કો મે વન્દતિ પાદાનિ, ઇદ્ધિયા યસસા જલં;

અભિક્કન્તેન વણ્ણેન, સબ્બા ઓભાસયં દિસા’’તિ. –

આદીસુ (વિ. વ. ૮૫૭) અભિરૂપે. ‘‘અભિક્કન્તં, ભન્તે’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૫૦; પારા. ૧૫) અબ્ભનુમોદને. ઇધાપિ અબ્ભનુમોદનેયેવ. યસ્મા ચ અબ્ભનુમોદને, તસ્મા સાધુ સાધુ, ભો ગોતમાતિ વુત્તં હોતીતિ વેદિતબ્બં.

‘‘ભયે કોધે પસંસાયં, તુરિતે કોતૂહલચ્છરે;

હાસે સોકે પસાદે ચ, કરે આમેડિતં બુધો’’તિ. –

ઇમિના ચ લક્ખણેન ઇધ પસાદવસેન પસંસાવસેન ચાયં દ્વિક્ખત્તું વુત્તોતિ વેદિતબ્બો. અથ વા અભિક્કન્તન્તિ અભિક્કન્તં અતિઇટ્ઠં અતિમનાપં, અતિસુન્દરન્તિ વુત્તં હોતિ.

તત્થ એકેન અભિક્કન્તસદ્દેન દેસનં થોમેતિ, એકેન અત્તનો પસાદં. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ, યદિદં ભોતો ગોતમસ્સ ધમ્મદેસના, અભિક્કન્તં યદિદં ભોતો ગોતમસ્સ ધમ્મદેસનં આગમ્મ મમ પસાદોતિ. ભગવતોયેવ વા વચનં દ્વે દ્વે અત્થે સન્ધાય થોમેતિ – ભોતો ગોતમસ્સ વચનં અભિક્કન્તં દોસનાસનતો, અભિક્કન્તં ગુણાધિગમનતો, તથા સદ્ધાજનનતો, પઞ્ઞાજનનતો, સાત્થતો, સબ્યઞ્જનતો, ઉત્તાનપદતો, ગમ્ભીરત્થતો, કણ્ણસુખતો, હદયઙ્ગમતો, અનત્તુક્કંસનતો, અપરવમ્ભનતો, કરુણાસીતલતો, પઞ્ઞાવદાતતો, આપાથરમણીયતો, વિમદ્દક્ખમતો, સુય્યમાનસુખતો, વીમંસિયમાનહિતતોતિ એવમાદીહિ યોજેતબ્બં.

તતો પરમ્પિ ચતૂહિ ઉપમાહિ દેસનંયેવ થોમેતિ. તત્થ નિક્કુજ્જિતન્તિ અધોમુખઠપિતં, હેટ્ઠામુખજાતં વા. ઉક્કુજ્જેય્યાતિ ઉપરિમુખં કરેય્ય. પટિચ્છન્નન્તિ તિણપણ્ણાદિછાદિતં. વિવરેય્યાતિ ઉગ્ઘાટેય્ય. મૂળ્હસ્સાતિ દિસામૂળ્હસ્સ. મગ્ગં આચિક્ખેય્યાતિ હત્થે ગહેત્વા ‘‘એસ મગ્ગો’’તિ વદેય્ય. અન્ધકારેતિ કાળપક્ખચાતુદ્દસીઅડ્ઢરત્તઘનવનસણ્ડમેઘપટલેહિ ચતુરઙ્ગે તમે. અયં તાવ અનુત્તાનપદત્થો.

અયં પન અધિપ્પાયયોજના – યથા કોચિ નિક્કુજ્જિતં ઉક્કુજ્જેય્ય, એવં સદ્ધમ્મવિમુખં અસદ્ધમ્મે પતિતં મં અસદ્ધમ્મા વુટ્ઠાપેન્તેન, યથા પટિચ્છન્નં વિવરેય્ય, એવં કસ્સપસ્સ ભગવતો સાસનન્તરધાનતો પભુતિ મિચ્છાદિટ્ઠિગહનપટિચ્છન્નં સાસનં વિવરન્તેન, યથા મૂળ્હસ્સ મગ્ગં આચિક્ખેય્ય, એવં કુમ્મગ્ગમિચ્છામગ્ગપ્પટિપન્નસ્સ મે સગ્ગમોક્ખમગ્ગં આવિકરોન્તેન, યથા અન્ધકારે તેલપજ્જોતં ધારેય્ય, એવં મોહન્ધકારે નિમુગ્ગસ્સ મે બુદ્ધાદિરતનરૂપાનિ અપસ્સતો તપ્પટિચ્છાદકમોહન્ધકારવિદ્ધંસકદેસનાપજ્જોતધારણેન મય્હં ભોતા ગોતમેન એતેહિ પરિયાયેહિ પકાસિતત્તા અનેકપરિયાયેન ધમ્મો પકાસિતોતિ.

એવં દેસનં થોમેત્વા ઇમાય દેસનાય રતનત્તયે પસન્નચિત્તો પસન્નાકારં કરોન્તો એસાહન્તિઆદિમાહ. તત્થ એસાહન્તિ એસો અહં. ભવન્તં ગોતમં સરણં ગચ્છામીતિ ભવં મે ગોતમો સરણં પરાયણં અઘસ્સ તાતા હિતસ્સ ચ વિધાતાતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન ભવન્તં ગોતમં ગચ્છામિ ભજામિ સેવામિ પયિરુપાસામિ, એવં વા જાનામિ બુજ્ઝામીતિ. યેસઞ્હિ ધાતૂનં ગતિ અત્થો, બુદ્ધિપિ તેસં અત્થો. તસ્મા ગચ્છામીતિ ઇમસ્સ જાનામિ બુજ્ઝામીતિ અયમત્થો વુત્તો. ધમ્મઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચાતિ એત્થ પન અધિગતમગ્ગે સચ્છિકતનિરોધે યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જમાને ચ ચતૂસુ અપાયેસુ અપતમાને ધારેતીતિ ધમ્મો. સો અત્થતો અરિયમગ્ગો ચેવ નિબ્બાનઞ્ચ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, ધમ્મા સઙ્ખતા, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો તેસં અગ્ગમક્ખાયતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૩૪) વિત્થારો. ન કેવલઞ્ચ અરિયમગ્ગો ચેવ નિબ્બાનઞ્ચ, અપિચ ખો અરિયફલેહિ સદ્ધિં પરિયત્તિધમ્મોપિ. વુત્તઞ્હેતં છત્તમાણવકવિમાને –

‘‘રાગવિરાગમનેજમસોકં, ધમ્મમસઙ્ખતમપ્પટિકૂલં;

મધુરમિમં પગુણં સુવિભત્તં, ધમ્મમિમં સરણત્થમુપેહી’’તિ. (વિ. વ. ૮૮૭);

એત્થ રાગવિરોગોતિ મગ્ગો કથિતો. અનોજમસોકન્તિ ફલં. ધમ્મમસઙ્ખતન્તિ નિબ્બાનં. અપ્પટિકૂલં મધુરમિમં પગુણં સુવિભત્તન્તિ પિટકત્તયેન વિભત્તા સબ્બધમ્મક્ખન્ધાતિ. દિટ્ઠિસીલસઙ્ઘાતેન સંહતોતિ સઙ્ઘો. સો અત્થતો અટ્ઠઅરિયપુગ્ગલસમૂહો. વુત્તઞ્હેતં તસ્મિયેવ વિમાને –

‘‘યત્થ ચ દિન્નમહપ્ફલમાહુ, ચતૂસુ સુચીસુ પુરિસયુગેસુ;

અટ્ઠ ચ પુગ્ગલધમ્મદસા તે, સઙ્ઘમિમં સરણત્થમુપેહી’’તિ. (વિ. વ. ૮૮૮);

ભિક્ખૂનં સઙ્ઘો ભિક્ખુસઙ્ઘો. એત્તાવતા બ્રાહ્મણો તીણિ સરણગમનાનિ પટિવેદેસિ.

ઇદાનિ તેસુ સરણગમનેસુ કોસલ્લત્થં સરણં, સરણગમનં, યો ચ સરણં ગચ્છતિ, સરણગમનપ્પભેદો, સરણગમનફલં, સંકિલેસો, ભેદોતિ અયં વિધિ વેદિતબ્બો.

સેય્યથિદં – પદત્થતો તાવ હિંસતીતિ સરણં, સરણગતાનં તેનેવ સરણગમનેન ભયં સન્તાસં દુક્ખં દુગ્ગતિપરિકિલેસં હનતિ વિનાસેતીતિ અત્થો, રતનત્તયસ્સેવેતં અધિવચનં. અથ વા હિતે પવત્તનેન અહિતા ચ નિવત્તનેન સત્તાનં ભયં હિંસતીતિ બુદ્ધો, ભવકન્તારા ઉત્તારણેન લોકસ્સ અસ્સાસદાનેન ચ ધમ્મો, અપ્પકાનમ્પિ કારાનં વિપુલફલપટિલાભકરણેન સઙ્ઘો. તસ્મા ઇમિનાપિ પરિયાયેન રતનત્તયં સરણં. તપ્પસાદતગ્ગરુતાહિ વિહતકિલેસો તપ્પરાયણતાકારપ્પવત્તો ચિત્તુપ્પાદો સરણગમનં. તંસમઙ્ગીસત્તો સરણં ગચ્છતિ, વુત્તપ્પકારેન ચિત્તુપ્પાદેન ‘‘એતાનિ મે તીણિ રતનાનિ સરણં, એતાનિ પરાયણ’’ન્તિ એવં ઉપેતીતિ અત્થો. એવં તાવ સરણં સરણગમનં યો ચ સરણં ગચ્છતિ ઇદં તયં વેદિતબ્બં.

સરણગમનપ્પભેદે પન દુવિધં સરણગમનં લોકુત્તરં લોકિયઞ્ચાતિ. તત્થ લોકુત્તરં દિટ્ઠસચ્ચાનં મગ્ગક્ખણે સરણગમનુપક્કિલેસસમુચ્છેદેન આરમ્મણતો નિબ્બાનારમ્મણં હુત્વા કિચ્ચતો સકલેપિ રતનત્તયે ઇજ્ઝતિ. લોકિયં પુથુજ્જનાનં સરણગમનુપક્કિલેસવિક્ખમ્ભનેન આરમ્મણતો બુદ્ધાદિગુણારમ્મણં હુત્વા ઇજ્ઝતિ. તં અત્થતો બુદ્ધાદીસુ વત્થૂસુ સદ્ધાપટિલાભો, સદ્ધામૂલિકા ચ સમ્માદિટ્ઠિ દસસુ પુઞ્ઞકિરિયાવત્થૂસુ દિટ્ઠિજુકમ્મન્તિ વુચ્ચતિ.

તયિદં ચતુધા પવત્તતિ અત્તસન્નિય્યાતનેન તપ્પરાયણતાય સિસ્સભાવૂપગમનેન પણિપાતેનાતિ. તત્થ અત્તસન્નિય્યાતનં નામ ‘‘અજ્જ આદિં કત્વા અહં અત્તાનં બુદ્ધસ્સ નિય્યાતેમિ, ધમ્મસ્સ, સઙ્ઘસ્સા’’તિ એવં બુદ્ધાદીનં અત્તપરિચ્ચજનં. તપ્પરાયણતા નામ ‘‘અજ્જ આદિં કત્વા અહં બુદ્ધપરાયણો, ધમ્મપરાયણો, સઙ્ઘપરાયણો ઇતિ મં ધારેથા’’તિ એવં તપ્પરાયણભાવો. સિસ્સભાવૂપગમનં નામ ‘‘અજ્જ આદિં કત્વા અહં બુદ્ધસ્સ અન્તેવાસિકો, ધમ્મસ્સ, સઙ્ઘસ્સ ઇતિ મં ધારેથા’’તિ એવં સિસ્સભાવૂપગમો. પણિપાતો નામ ‘‘અજ્જ આદિં કત્વા અહં અભિવાદન-પચ્ચુટ્ઠાન-અઞ્જલિકમ્મ-સામીચિકમ્મં બુદ્ધાદીનંયેવ તિણ્ણં વત્થૂનં કરોમિ ઇતિ મં ધારેથા’’તિ એવં બુદ્ધાદીસુ પરમનિપચ્ચકારો. ઇમેસઞ્હિ ચતુન્નમ્પિ આકારાનં અઞ્ઞતરમ્પિ કરોન્તેન ગહિતંયેવ હોતિ સરણગમનં.

અપિચ ‘‘ભગવતો અત્તાનં પરિચ્ચજામિ, ધમ્મસ્સ, સઙ્ઘસ્સ અત્તાનં પરિચ્ચજામિ, જીવિતં પરિચ્ચજામિ, પરિચ્ચત્તોયેવ મે અત્તા, પરિચ્ચત્તંયેવ મે જીવિતં, જીવિતપરિયન્તિકં બુદ્ધં સરણં ગચ્છામિ, બુદ્ધો મે સરણં લેણં તાણ’’ન્તિ એવમ્પિ અત્તસન્નિય્યાતનં વેદિતબ્બં. ‘‘સત્થારઞ્ચ વતાહં પસ્સેય્યં, ભગવન્તમેવ પસ્સેય્યં, સુગતઞ્ચ વતાહં પસ્સેય્યં, ભગવન્તમેવ પસ્સેય્યં, સમ્માસમ્બુદ્ધઞ્ચ વતાહં પસ્સેય્યં, ભગવન્તમેવ પસ્સેય્ય’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૧૫૪) એવમ્પિ મહાકસ્સપસ્સ સરણગમને વિય સિસ્સભાવૂપગમનં દટ્ઠબ્બં.

‘‘સો અહં વિચરિસ્સામિ, ગામા ગામં પુરા પુરં;

નમસ્સમાનો સમ્બુદ્ધં, ધમ્મસ્સ ચ સુધમ્મત’’ન્તિ. (સુ. નિ. ૧૯૪; સં. નિ. ૧.૨૪૬);

એવમ્પિ આળવકાદીનં સરણગમનં વિય તપ્પરાયણતા વેદિતબ્બા. ‘‘અથ ખો બ્રહ્માયુ બ્રાહ્મણો ઉટ્ઠાયાસના એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા ભગવતો પાદેસુ સિરસા નિપતિત્વા ભગવતો પાદાનિ મુખેન ચ પરિચુમ્બતિ, પાણીહિ ચ પરિસમ્બાહતિ, નામઞ્ચ સાવેતિ – ‘બ્રહ્માયુ અહં, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણો; બ્રહ્માયુ અહં, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણો’’’તિ (મ. નિ. ૨.૩૯૪) એવમ્પિ પણિપાતો વેદિતબ્બો.

સો પનેસ ઞાતિભયાચરિયદક્ખિણેય્યવસેન ચતુબ્બિધો હોતિ. તત્થ દક્ખિણેય્યપણિપાતેન સરણગમનં હોતિ, ન ઇતરેહિ. સેટ્ઠવસેનેવ હિ સરણં ગણ્હાતિ, સેટ્ઠવસેન ચ ભિજ્જતિ. તસ્મા યો સાકિયો વા કોલિયો વા ‘‘બુદ્ધો અમ્હાકં ઞાતકો’’તિ વન્દતિ, અગ્ગહિતમેવ હોતિ સરણં. યો વા ‘‘સમણો ગોતમો રાજપૂજિતો મહાનુભાવો અવન્દિયમાનો અનત્થમ્પિ કરેય્યા’’તિ ભયેન વન્દતિ, અગ્ગહિતમેવ હોતિ સરણં. યો વા બોધિસત્તકાલે ભગવતો સન્તિકે કિઞ્ચિ ઉગ્ગહિતં સરમાનો બુદ્ધકાલે વા –

‘‘એકેન ભોગે ભુઞ્જેય્ય, દ્વીહિ કમ્મં પયોજયે;

ચતુત્થઞ્ચ નિધાપેય્ય, આપદાસુ ભવિસ્સતી’’તિ. (દી. નિ. ૩.૨૬૫) –

એવરૂપં અનુસાસનિં ઉગ્ગહેત્વા ‘‘આચરિયો મે’’તિ વન્દતિ, અગ્ગહિતમેવ હોતિ સરણં. યો પન ‘‘અયં લોકે અગ્ગદક્ખિણેય્યો’’તિ વન્દતિ, તેનેવ ગહિતં હોતિ સરણં.

એવં ગહિતસરણસ્સ ચ ઉપાસકસ્સ વા ઉપાસિકાય વા અઞ્ઞતિત્થિયેસુ પબ્બજિતમ્પિ ઞાતિં ‘‘ઞાતકો મે અય’’ન્તિ વન્દતો સરણગમનં ન ભિજ્જતિ, પગેવ અપબ્બજિતં. તથા રાજાનં ભયવસેન વન્દતો. સો હિ રટ્ઠપૂજિતત્તા અવન્દિયમાનો અનત્થમ્પિ કરેય્યાતિ. તથા યં કિઞ્ચિ સિપ્પં સિક્ખાપકં તિત્થિયં ‘‘આચરિયો મે અય’’ન્તિ વન્દતોપિ ન ભિજ્જતીતિ એવં સરણગમનપ્પભેદો વેદિતબ્બો.

એત્થ ચ લોકુત્તરસ્સ સરણગમનસ્સ ચત્તારિ સામઞ્ઞફલાનિ વિપાકફલં, સબ્બદુક્ખક્ખયો આનિસંસફલં. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘યો ચ બુદ્ધઞ્ચ ધમ્મઞ્ચ, સઙ્ઘઞ્ચ સરણં ગતો;

ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ, સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતિ. (ધ. પ. ૧૯૦);

‘‘દુક્ખં દુક્ખસમુપ્પાદં, દુક્ખસ્સ ચ અતિક્કમં;

અરિયઞ્ચટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં, દુક્ખૂપસમગામિનં. (ધ. પ. ૧૯૧);

‘‘એતં ખો સરણં ખેમં, એતં સરણમુત્તમં;

એતં સરણમાગમ્મ, સબ્બદુક્ખા પમુચ્ચતી’’તિ. (ધ. પ. ૧૯૨);

અપિચ નિચ્ચતો અનુપગમનાદિવસેનપેતસ્સ આનિસંસફલં વેદિતબ્બં. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘અટ્ઠાનમેતં, ભિક્ખવે, અનવકાસો, યં દિટ્ઠિસમ્પન્નો પુગ્ગલો કઞ્ચિ સઙ્ખારં નિચ્ચતો ઉપગચ્છેય્ય, સુખતો ઉપગચ્છેય્ય, કઞ્ચિ ધમ્મં અત્તતો ઉપગચ્છેય્ય, માતરં જીવિતા વોરોપેય્ય, પિતરં, અરહન્તં જીવિતા વોરોપેય્ય, પદુટ્ઠચિત્તો તથાગતસ્સ લોહિતં ઉપ્પાદેય્ય, સઙ્ઘં ભિન્દેય્ય, અઞ્ઞં સત્થારં ઉદ્દિસેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૨૮-૧૩૦; અ. નિ. ૧.૨૭૨-૨૭૭).

લોકિયસ્સ પન સરણગમનસ્સ ભવસમ્પદાપિ ભોગસમ્પદાપિ ફલમેવ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘યે કેચિ બુદ્ધં સરણં ગતાસે,

ન તે ગમિસ્સન્તિ અપાયભૂમિં;

પહાય માનુસં દેહં,

દેવકાયં પરિપૂરેસ્સન્તી’’તિ. (સં. નિ. ૧.૩૭);

અપરમ્પિ વુત્તં –

‘‘અથ ખો સક્કો દેવાનમિન્દો અસીતિયા દેવતાસહસ્સેહિ સદ્ધિં યેનાયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો તેનુપસઙ્કમિ…પે… એકમન્તં ઠિતં ખો સક્કં દેવાનમિન્દં આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો એતદવોચ – ‘સાધુ ખો, દેવાનમિન્દ, બુદ્ધસરણગમનં હોતિ. બુદ્ધસરણગમનહેતુ ખો દેવાનમિન્દ એવમિધેકચ્ચે સત્તા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જન્તિ. તે અઞ્ઞે દેવે દસહિ ઠાનેહિ અધિગણ્હન્તિ દિબ્બેન આયુના દિબ્બેન વણ્ણેન સુખેન યસેન આધિપતેય્યેન દિબ્બેહિ રૂપેહિ સદ્દેહિ ગન્ધેહિ રસેહિ ફોટ્ઠબ્બેહી’’’તિ (સં. નિ. ૪.૩૪૧).

એસેવ નયો ધમ્મે સઙ્ઘે ચ. અપિચ વેલામસુત્તાદિવસેનાપિ (અ. નિ. ૯.૨૦ આદયો) સરણગમનસ્સ ફલવિસેસો વેદિતબ્બો. એવં સરણગમનફલં વેદિતબ્બં.

તત્થ લોકિયસરણગમનં તીસુ વત્થૂસુ અઞ્ઞાણસંસયમિચ્છાઞાણાદીહિ સંકિલિસ્સતિ, ન મહાજુતિકં હોતિ ન મહાવિપ્ફારં. લોકુત્તરસ્સ નત્થિ સંકિલેસો. લોકિયસ્સ ચ સરણગમનસ્સ દુવિધો ભેદો સાવજ્જો અનવજ્જો ચ. તત્થ સાવજ્જો અઞ્ઞસત્થારાદીસુ અત્તસન્નિય્યાતનાદીહિ હોતિ, સો અનિટ્ઠફલો. અનવજ્જો કાલકિરિયાય, સો અવિપાકત્તા અફલો. લોકુત્તરસ્સ પન નેવત્થિ ભેદો. ભવન્તરેપિ હિ અરિયસાવકો અઞ્ઞં સત્થારં ન ઉદ્દિસતીતિ એવં સરણગમનસ્સ સંકિલેસો ચ ભેદો ચ વેદિતબ્બો.

ઉપાસકં મં ભવં ગોતમો ધારેતૂતિ મં ભવં ગોતમો ‘‘ઉપાસકો અય’’ન્તિ એવં ધારેતુ, જાનાતૂતિ અત્થો. ઉપાસકવિધિકોસલ્લત્થં પનેત્થ કો ઉપાસકો, કસ્મા ઉપાસકોતિ વુચ્ચતિ, કિમસ્સ સીલં, કો આજીવો, કા વિપત્તિ, કા સમ્પત્તીતિ ઇદં પકિણ્ણકં વેદિતબ્બં.

તત્થ કો ઉપાસકોતિ યો કોચિ સરણગતો ગહટ્ઠો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘યતો ખો, મહાનામ, ઉપાસકો બુદ્ધં સરણં ગતો હોતિ, ધમ્મં સરણં ગતો, સઙ્ઘં સરણં ગતો હોતિ. એત્તાવતા ખો, મહાનામ, ઉપાસકો હોતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૩૩).

કસ્મા ઉપાસકોતિ. રતનત્તયસ્સ ઉપાસનતો. સો હિ બુદ્ધં ઉપાસતીતિ ઉપાસકો. ધમ્મં, સઙ્ઘં ઉપાસતીતિ ઉપાસકોતિ.

કિમસ્સ સીલન્તિ. પઞ્ચ વેરમણિયો. યથાહ –

‘‘યતો ખો, મહાનામ, ઉપાસકો પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ, અદિન્નાદાના, કામેસુમિચ્છાચારા, મુસાવાદા, સુરામેરયમજ્જપ્પમાદટ્ઠાના પટિવિરતો હોતિ. એત્તાવતા ખો, મહાનામ, ઉપાસકો સીલવા હોતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૩૩).

કો આજીવોતિ. પઞ્ચ મિચ્છાવણિજ્જા પહાય ધમ્મેન સમેન જીવિકકપ્પનં. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘પઞ્ચિમા, ભિક્ખવે, વણિજ્જા ઉપાસકેન અકરણીયા. કતમા પઞ્ચ. સત્થવણિજ્જા, સત્તવણિજ્જા, મંસવણિજ્જા, મજ્જવણિજ્જા, વિસવણિજ્જા. ઇમા ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચ વણિજ્જા ઉપાસકેન અકરણીયા’’તિ (અ. નિ. ૫.૧૭૭).

કા વિપત્તીતિ. યા તસ્સેવ સીલસ્સ ચ આજીવસ્સ ચ વિપત્તિ, અયમસ્સ વિપત્તિ. અપિચ યાય એસ ચણ્ડાલો ચેવ હોતિ મલઞ્ચ પતિકુટ્ઠો ચ, સાપિ તસ્સ વિપત્તીતિ વેદિતબ્બા. તે ચ અત્થતો અસ્સદ્ધિયાદયો પઞ્ચ ધમ્મા હોન્તિ. યથાહ –

‘‘પઞ્ચહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ઉપાસકો ઉપાસકચણ્ડાલો ચ હોતિ ઉપાસકમલઞ્ચ ઉપાસકપતિકુટ્ઠો ચ. કતમેહિ પઞ્ચહિ? અસ્સદ્ધો હોતિ, દુસ્સીલો હોતિ, કોતૂહલમઙ્ગલિકો હોતિ, મઙ્ગલં પચ્ચેતિ નો કમ્મં, ઇતો ચ બહિદ્ધા દક્ખિણેય્યં પરિયેસતિ, તત્થ ચ પુબ્બકારં કરોતી’’તિ (અ. નિ. ૫.૧૭૫).

કા સમ્પત્તીતિ. યા ચસ્સ સીલસમ્પદા ચ આજીવસમ્પદા ચ, સા સમ્પત્તિ. યે ચસ્સ રતનભાવાદિકરા સદ્ધાદયો પઞ્ચ ધમ્મા. યથાહ –

‘‘પઞ્ચહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ઉપાસકો ઉપાસકરતનઞ્ચ હોતિ ઉપાસકપદુમઞ્ચ ઉપાસકપુણ્ડરીકઞ્ચ. કતમેહિ પઞ્ચહિ? સદ્ધો હોતિ, સીલવા હોતિ, ન કોતૂહલમઙ્ગલિકો હોતિ, કમ્મં પચ્ચેતિ નો મઙ્ગલં, ન ઇતો બહિદ્ધા દક્ખિણેય્યં ગવેસતિ, ઇધ ચ પુબ્બકારં કરોતી’’તિ (અ. નિ. ૫.૧૭૫).

અજ્જતગ્ગેતિ એત્થ અયં અગ્ગસદ્દો આદિકોટિકોટ્ઠાસસેટ્ઠેસુ દિસ્સતિ. ‘‘અજ્જતગ્ગે સમ્મ, દોવારિક, આવરામિ દ્વારં નિગણ્ઠાનં નિગણ્ઠીન’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૭૦) હિ આદિમ્હિ દિસ્સતિ. ‘‘તેનેવ અઙ્ગુલગ્ગેન તં અઙ્ગુલગ્ગં પરામસેય્ય (કથા. ૪૪૧). ઉચ્છગ્ગં વેળગ્ગ’’ન્તિઆદીસુ કોટિયં. ‘‘અમ્બિલગ્ગં વા મધુરગ્ગં વા તિત્તકગ્ગં વા (સં. નિ. ૫.૩૭૪), અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, વિહારગ્ગેન વા પરિવેણગ્ગેન વા ભાજેતુ’’ન્તિઆદીસુ (ચૂળવ. ૩૧૮) કોટ્ઠાસે. ‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, સત્તા અપદા વા…પે… તથાગતો તેસં અગ્ગમક્ખાયતી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૩૪) સેટ્ઠે. ઇધ પનાયં આદિમ્હિ દટ્ઠબ્બો. તસ્મા અજ્જતગ્ગેતિ અજ્જતં આદિં કત્વાતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. અજ્જતન્તિ અજ્જભાવં. અજ્જદગ્ગેતિ વા પાઠો, દકારો પદસન્ધિકરો, અજ્જ અગ્ગં કત્વાતિ અત્થો.

પાણુપેતન્તિ પાણેહિ ઉપેતં, યાવ મે જીવિતં પવત્તતિ, તાવ ઉપેતં, અનઞ્ઞસત્થુકં તીહિ સરણગમનેહિ સરણં ગતં ઉપાસકં કપ્પિયકારકં મં ભવં ગોતમો ધારેતુ જાનાતુ. અહઞ્હિ સચેપિ મે તિખિણેન અસિના સીસં છિન્દેય્ય, નેવ બુદ્ધં ‘‘ન બુદ્ધો’’તિ વા ધમ્મં ‘‘ન ધમ્મો’’તિ વા સઙ્ઘં ‘‘ન સઙ્ઘો’’તિ વા વદેય્યન્તિ એવં અત્તસન્નિય્યાતનેન સરણં ગન્ત્વા ચતૂહિ ચ પચ્ચયેહિ પવારેત્વા ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા તિક્ખત્તું પદક્ખિણં કત્વા પક્કામીતિ.

૧૭. સત્તમે જાણુસ્સોણીતિ જાણુસ્સોણિઠાનન્તરં કિર નામેકં ઠાનન્તરં, તં યેન કુલેન લદ્ધં, તં જાણુસ્સોણિકુલન્તિ વુચ્ચતિ. અયં તસ્મિં કુલે જાતત્તા રઞ્ઞો સન્તિકે ચ લદ્ધજાણુસ્સોણિસક્કારત્તા જાણુસ્સોણીતિ વુચ્ચતિ. તેનુપસઙ્કમીતિ ‘‘સમણો કિર ગોતમો પણ્ડિતો બ્યત્તો બહુસ્સુતો’’તિ સુત્વા ‘‘સચે સો લિઙ્ગવિભત્તિકારકાદિભેદં જાનિસ્સતિ, અમ્હેહિ ઞાતમેવ જાનિસ્સતિ, અઞ્ઞાતં કિં જાનિસ્સતિ. ઞાતમેવ કથેસ્સતિ, અઞ્ઞાતં કિં કથેસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા માનદ્ધજં પગ્ગય્હ સિઙ્ગં ઉક્ખિપિત્વા મહાપરિવારેહિ પરિવુતો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ. કતત્તા ચ, બ્રાહ્મણ, અકતત્તા ચાતિ સત્થા તસ્સ વચનં સુત્વા ‘‘અયં બ્રાહ્મણો ઇધ આગચ્છન્તો ન જાનિતુકામો અત્થગવેસી હુત્વા આગતો, માનં પન પગ્ગય્હ સિઙ્ગં ઉક્ખિપિત્વા આગતો. કિં નુ ખ્વસ્સ યથા પઞ્હસ્સ અત્થં જાનાતિ, એવં કથિતે વડ્ઢિ ભવિસ્સતિ, ઉદાહુ યથા ન જાનાતી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘યથા ન જાનાતિ, એવં કથિતે વડ્ઢિ ભવિસ્સતી’’તિ ઞત્વા ‘‘કતત્તા ચ, બ્રાહ્મણ, અકતત્તા ચા’’તિ આહ.

બ્રાહ્મણો તં સુત્વા ‘‘સમણો ગોતમો કતત્તાપિ અકતત્તાપિ નિરયે નિબ્બત્તિં વદતિ, ઇદં ઉભયકારણેનાપિ એકટ્ઠાને નિબ્બત્તિયા કથિતત્તા દુજ્જાનં મહન્ધકારં, નત્થિ મય્હં એત્થ પતિટ્ઠા. સચે પનાહં એત્તકેનેવ તુણ્હી ભવેય્યં, બ્રાહ્મણાનં મજ્ઝે કથનકાલેપિ મં એવં વદેય્યું – ‘ત્વં સમણસ્સ ગોતમસ્સ સન્તિકં માનં પગ્ગય્હ સિઙ્ગં ઉક્ખિપિત્વા ગતોસિ, એકવચનેનેવ તુણ્હી હુત્વા કિઞ્ચિ વત્તું નાસક્ખિ, ઇમસ્મિં ઠાને કસ્મા કથેસી’તિ. તસ્મા પરાજિતોપિ અપરાજિતસદિસો હુત્વા પુન સગ્ગગમનપઞ્હં પુચ્છિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા કો નુ ખો, ભો ગોતમાતિ ઇમં દુતિયપઞ્હં આરભિ.

એવમ્પિ તસ્સ અહોસિ – ‘‘ઉપરિપઞ્હેન હેટ્ઠાપઞ્હં જાનિસ્સામિ, હેટ્ઠાપઞ્હેન ઉપરિપઞ્હ’’ન્તિ. તસ્માપિ ઇમં પઞ્હં પુચ્છિ. સત્થા પુરિમનયેનેવ ચિન્તેત્વા યથા ન જાનાતિ, એવમેવ કથેન્તો પુનપિ ‘‘કતત્તા ચ, બ્રાહ્મણ, અકતત્તા ચા’’તિ આહ. બ્રાહ્મણો તસ્મિમ્પિ પતિટ્ઠાતું અસક્કોન્તો ‘‘અલં, ભો, ન ઈદિસસ્સ પુરિસસ્સ સન્તિકં આગતેન અજાનિત્વા ગન્તું વટ્ટતિ, સકવાદં પહાય સમણં ગોતમં અનુવત્તિત્વા મય્હં અત્થં ગવેસિસ્સામિ, પરલોકમગ્ગં સોધેસ્સામી’’તિ સન્નિટ્ઠાનં કત્વા સત્થારં આયાચન્તો ન ખો અહન્તિઆદિમાહ. અથસ્સ નિહતમાનતં ઞત્વા સત્થા ઉપરિ દેસનં વડ્ઢેન્તો તેન હિ, બ્રાહ્મણાતિઆદિમાહ. તત્થ તેન હીતિ કારણનિદ્દેસો. યસ્મા સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ અત્થં અજાનન્તો વિત્થારદેસનં યાચસિ, તસ્માતિ અત્થો. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

૧૮. અટ્ઠમે આયસ્માતિ પિયવચનમેતં. આનન્દોતિ તસ્સ થેરસ્સ નામં. એકંસેનાતિ એકન્તેન. અનુવિચ્ચાતિ અનુપવિસિત્વા. વિઞ્ઞૂતિ પણ્ડિતા. ગરહન્તીતિ નિન્દન્તિ, અવણ્ણં ભાસન્તિ. સેસમેત્થ નવમે ચ સબ્બં ઉત્તાનત્થમેવ.

૨૦. દસમે દુન્નિક્ખિત્તઞ્ચ પદબ્યઞ્જનન્તિ ઉપ્પટિપાટિયા ગહિતપાળિપદમેવ હિ અત્થસ્સ બ્યઞ્જનત્તા બ્યઞ્જનન્તિ વુચ્ચતિ. ઉભયમેતં પાળિયાવ નામં. અત્થો ચ દુન્નીતોતિ પરિવત્તેત્વા ઉપ્પટિપાટિયા ગહિતા અટ્ઠકથા. દુન્નિક્ખિત્તસ્સ, ભિક્ખવે, પદબ્યઞ્જનસ્સ અત્થોપિ દુન્નયો હોતીતિ પરિવત્તેત્વા ઉપ્પટિપાટિયા ગહિતાય પાળિયા અટ્ઠકથા નામ દુન્નયા દુન્નીહારા દુક્કથા નામ હોતિ. એકાદસમે વુત્તપટિપક્ખનયેન અત્થો વેદિતબ્બોતિ.

અધિકરણવગ્ગો દુતિયો.