૭. પઠમમહાપઞ્હસુત્તવણ્ણના

૨૭. સત્તમે અભિજાનાથાતિ અભિજાનિત્વા પચ્ચક્ખં કત્વા વિહરથ. અભિઞ્ઞાયાતિ અભિજાનિત્વા. ઇધાતિ ઇમાય. ધમ્મદેસનાય વા ધમ્મદેસનન્તિ યદિદં સમણસ્સ ગોતમસ્સ ધમ્મદેસનાય સદ્ધિં અમ્હાકં ધમ્મદેસનં, અમ્હાકં વા ધમ્મદેસનાય સદ્ધિં સમણસ્સ ગોતમસ્સ ધમ્મદેસનં આરબ્ભ નાનાકરણં વુચ્ચેથ, તં કિં નામાતિ વદન્તિ. દુતિયપદેપિ એસેવ નયો. ઇતિ તે મજ્ઝે ભિન્નસુવણ્ણં વિય સાસનેન સદ્ધિં અત્તનો લદ્ધિં વચનમત્તેન સમધુરં ઠપયિંસુ. નેવ અભિનન્દિંસૂતિ ‘‘એવમેત’’ન્તિ ન સમ્પટિચ્છિંસુ. નપ્પટિક્કોસિંસૂતિ ‘‘ન ઇદં એવ’’ન્તિ નપ્પટિસેધેસું. કસ્મા? તે કિર ‘‘તિત્થિયા નામ અન્ધસદિસા જાનિત્વા વા અજાનિત્વા વા કથેય્યુ’’ન્તિ નાભિનન્દિંસુ.

ન સમ્પાયિસ્સન્તીતિ સમ્પાદેત્વા કથેતું ન સક્ખિસ્સન્તિ. ઉત્તરિ ચ વિઘાતન્તિ અસમ્પાદનતો ઉત્તરિમ્પિ દુક્ખં આપજ્જિસ્સન્તિ. સમ્પાદેત્વા કથેતું અસક્કોન્તાનઞ્હિ દુક્ખં ઉપ્પજ્જતિ. યથા તં, ભિક્ખવે, અવિસયસ્મિન્તિ એત્થ ચ તન્તિ નિપાતમત્તં. યથાતિ કારણવચનં, યસ્મા અવિસયે પઞ્હં પુચ્છિતા હોન્તીતિ અત્થો. ઇતો વા પન સુત્વાતિ ઇતો વા પન મમ સાસનતો સુત્વા. ઇતોતિ તથાગતતોપિ તથાગતસાવકતોપિ. આરાધેય્યાતિ પરિતોસેય્ય, અઞ્ઞથા આરાધનં નામ નત્થીતિ દસ્સેતિ.

એકધમ્મેતિ એકસ્મિં ધમ્મે. ઇમિના ઉદ્દેસો દસ્સિતો. પરતો કતમસ્મિં એકધમ્મેતિ ઇમિના પઞ્હો દસ્સિતો. સબ્બે સત્તા આહારટ્ઠિતિકાતિ ઇદં પનેત્થ વેય્યાકરણં. સેસેસુપિ એસેવ નયો. સમ્મા નિબ્બિન્દમાનોતિઆદીસુ પન સમ્મા હેતુના નયેન નિબ્બિદાનુપસ્સનાય નિબ્બિન્દન્તો ઉક્કણ્ઠન્તો, વિરાગાનુપસ્સનાય વિરજ્જન્તો, પટિસઙ્ખાનુપસ્સનાય મુચ્ચનસ્સ ઉપાયં કત્વા વિમુચ્ચમાનો, અધિમોક્ખવસેન વા વિમુચ્ચમાનો સન્નિટ્ઠાનં કુરુમાનોતિ અત્થો. ઉદયબ્બયેહિ પરિચ્છિન્દિત્વા પુબ્બન્તાપરન્તદસ્સનેન સમ્મા પરિયન્તદસ્સાવી. સમ્મદત્થં અભિસમેચ્ચાતિ સમ્મા સભાગત્થં ઞાણેન અભિસમાગન્ત્વા. દુક્ખસ્સન્તકરો હોતીતિ સકલવટ્ટદુક્ખસ્સ પરિયન્તં પરિવટુમં કરો હોતિ.

સબ્બે સત્તાતિ કામભવાદીસુ એકવોકારભવાદીસુ ચ સબ્બભવેસુ સબ્બે સત્તા. આહારટ્ઠિતિકાતિ આહારતો ઠિતિ એતેસન્તિ આહારટ્ઠિતિકા. ઇતિ સબ્બસત્તાનમ્પિ ઠિતિહેતુ આહારો નામ એકો ધમ્મો, તસ્મિં એકધમ્મે. નનુ ચ એવં સન્તે યં વુત્તં – ‘‘અસઞ્ઞસત્તા દેવા અહેતુકા અનાહારા અફસ્સકા’’તિઆદિ (વિભ. ૧૦૧૭), તં વિરુજ્ઝતીતિ. ન વિરુજ્ઝતિ. તેસઞ્હિ ઝાનં આહારો હોતિ. એવં સન્તેપિ ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, આહારા’’તિ (સં. નિ. ૨.૧૧) ઇદં વિરુજ્ઝતીતિ. ઇદમ્પિ ન વિરુજ્ઝતિ. એતસ્મિઞ્હિ સુત્તે નિપ્પરિયાયેન આહારલક્ખણા ધમ્મા આહારાતિ વુત્તા, ઇધ પન પરિયાયેન પચ્ચયો આહારોતિ વુત્તો. સબ્બધમ્માનઞ્હિ પચ્ચયો લદ્ધું વટ્ટતિ. સો ચ યં યં ફલં જનેતિ, તં તં આહરતિ નામ. તસ્મા આહારોતિ વુચ્ચતિ. તેનેવાહ – ‘‘અવિજ્જમ્પાહં, ભિક્ખવે, સાહારં વદામિ, નો અનાહારં. કો ચ, ભિક્ખવે, અવિજ્જાય આહારો? પઞ્ચ નીવરણાતિસ્સ વચનીય’’ન્તિ (અ. નિ. ૧૦.૬૧). અયં ઇધ અધિપ્પેતો. એતસ્મિઞ્હિ પચ્ચયાહારે ગહિતે પરિયાયાહારોપિ નિપ્પરિયાયાહારોપિ સબ્બો ગહિતોવ હોતિ.

તત્થ અસઞ્ઞીભવે પચ્ચયાહારો લબ્ભતિ. અનુપ્પન્ને હિ બુદ્ધે તિત્થાયતને પબ્બજિતા વાયોકસિણે પરિકમ્મં કત્વા ચતુત્થજ્ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા તતો વુટ્ઠાય ‘‘ધિ ચિત્તં, ધિ વતેતં ચિત્તં, ચિત્તસ્સ નામ અભાવોયેવ સાધુ. ચિત્તઞ્હિ નિસ્સાય વધબન્ધાદિપચ્ચયં દુક્ખં ઉપ્પજ્જતિ. ચિત્તે અસતિ નત્થેત’’ન્તિ ખન્તિં રુચિં ઉપ્પાદેત્વા અપરિહીનજ્ઝાના કાલં કત્વા અસઞ્ઞીભવે નિબ્બત્તન્તિ. યો યસ્સ ઇરિયાપથો મનુસ્સલોકે પણિહિતો અહોસિ, સો તેન ઇરિયાપથેન નિબ્બત્તિત્વા ચિત્તરૂપસદિસો હુત્વા પઞ્ચ કપ્પસતાનિ તિટ્ઠતિ. એત્તકં અદ્ધાનં સયિતો વિય હોતિ. એવરૂપાનમ્પિ સત્તાનં પચ્ચયાહારો લબ્ભતિ. તે હિ યં ઝાનં ભાવેત્વા નિબ્બત્તા, તદેવ નેસં પચ્ચયો હોતિ. યથા જિયાવેગેન ખિત્તસરો યાવ જિયાવેગો અત્થિ, તાવ ગચ્છતિ. એવં યાવ ઝાનપચ્ચયો અત્થિ, તાવ તિટ્ઠન્તિ. તસ્મિં નિટ્ઠિતે ખીણવેગો વિય સરો પતન્તિ. ચવનકાલે ચ તેસં સો રૂપકાયો અન્તરધાયતિ, કામાવચરસઞ્ઞા ઉપ્પજ્જતિ, તેન સઞ્ઞુપ્પાદેન તે દેવા તમ્હા કાયા ચુતાતિ પઞ્ઞાયન્તિ.

યે પન તે નેરયિકા નેવ વુટ્ઠાનફલૂપજીવી, ન પુઞ્ઞફલૂપજીવીતિ વુત્તા, તેસં કો આહારોતિ? તેસં કમ્મમેવ આહારો. કિં પઞ્ચ આહારા અત્થીતિ? પઞ્ચ, ન પઞ્ચાતિ ઇદં ન વત્તબ્બં, નનુ ‘‘પચ્ચયો આહારો’’તિ વુત્તમેતં. તસ્મા યેન કમ્મેન નિરયે નિબ્બત્તન્તિ, તદેવ તેસં ઠિતિપચ્ચયત્તા આહારો હોતિ. યં સન્ધાય ઇદં વુત્તં – ‘‘ન ચ તાવ કાલં કરોતિ, યાવ ન તં પાપકમ્મં બ્યન્તી હોતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૫૦, ૨૬૮; અ. નિ. ૩.૩૬).

કબળીકારાહારં આરબ્ભાપિ ચેત્થ વિવાદો ન કાતબ્બો. મુખે ઉપ્પજ્જનખેળોપિ હિ તેસં આહારકિચ્ચં સાધેતિ. ખેળો હિ નિરયે દુક્ખવેદનીયો હુત્વા પચ્ચયો હોતિ, સગ્ગે સુખવેદનિયો. ઇતિ કામભવે નિપ્પરિયાયેન ચત્તારો આહારા, રૂપારૂપભવેસુ ઠપેત્વા અસઞ્ઞે સેસાનં તયો, અસઞ્ઞાનઞ્ચેવ અવસેસાનઞ્ચ પચ્ચયાહારોતિ ઇમિના આકારેન સબ્બે સત્તા આહારટ્ઠિતિકાતિ વેદિતબ્બા. તત્થ ચત્તારો આહારો યો વા પન કોચિ પચ્ચયાહારો દુક્ખસચ્ચં, આહારસમુટ્ઠાપિકા પુરિમતણ્હા સમુદયસચ્ચં, ઉભિન્નં અપ્પવત્તિ નિરોધસચ્ચં, નિરોધપ્પજાનના પઞ્ઞા મગ્ગસચ્ચન્તિ એવં ચતુસચ્ચવસેન સબ્બવારેસુ યોજના કાતબ્બા.