૪. ધમ્માનુપસ્સનાનિદ્દેસો

૩૬૭. કથઞ્ચ ભિક્ખુ અજ્ઝત્તં ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરતિ? ઇધ ભિક્ખુ સન્તં વા અજ્ઝત્તં કામચ્છન્દં ‘‘અત્થિ મે અજ્ઝત્તં કામચ્છન્દો’’તિ પજાનાતિ, અસન્તં વા અજ્ઝત્તં કામચ્છન્દં ‘‘નત્થિ મે અજ્ઝત્તં કામચ્છન્દો’’તિ પજાનાતિ, યથા ચ અનુપ્પન્નસ્સ કામચ્છન્દસ્સ ઉપ્પાદો હોતિ તઞ્ચ પજાનાતિ, યથા ચ ઉપ્પન્નસ્સ કામચ્છન્દસ્સ પહાનં હોતિ તઞ્ચ પજાનાતિ, યથા ચ પહીનસ્સ કામચ્છન્દસ્સ આયતિં અનુપ્પાદો હોતિ તઞ્ચ પજાનાતિ. સન્તં વા અજ્ઝત્તં બ્યાપાદં…પે… સન્તં વા અજ્ઝત્તં થિનમિદ્ધં [થીનમિદ્ધં (સી. સ્યા.)] …પે… સન્તં વા અજ્ઝત્તં ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં…પે… સન્તં વા અજ્ઝત્તં વિચિકિચ્છં ‘‘અત્થિ મે અજ્ઝત્તં વિચિકિચ્છા’’તિ પજાનાતિ, અસન્તં વા અજ્ઝત્તં વિચિકિચ્છં ‘‘નત્થિ મે અજ્ઝત્તં વિચિકિચ્છા’’તિ પજાનાતિ, યથા ચ અનુપ્પન્નાય વિચિકિચ્છાય ઉપ્પાદો હોતિ તઞ્ચ પજાનાતિ, યથા ચ ઉપ્પન્નાય વિચિકિચ્છાય પહાનં હોતિ તઞ્ચ પજાનાતિ, યથા ચ પહીનાય વિચિકિચ્છાય આયતિં અનુપ્પાદો હોતિ તઞ્ચ પજાનાતિ.

સન્તં વા અજ્ઝત્તં સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ‘‘અત્થિ મે અજ્ઝત્તં સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો’’તિ પજાનાતિ, અસન્તં વા અજ્ઝત્તં સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ‘‘નત્થિ મે અજ્ઝત્તં સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો’’તિ પજાનાતિ, યથા ચ અનુપ્પન્નસ્સ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદો હોતિ તઞ્ચ પજાનાતિ, યથા ચ ઉપ્પન્નસ્સ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય પારિપૂરી હોતિ તઞ્ચ પજાનાતિ, સન્તં વા અજ્ઝત્તં ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગં…પે… સન્તં વા અજ્ઝત્તં વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગં [વિરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગં (સી. સ્યા.)] …પે… સન્તં વા અજ્ઝત્તં પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં …પે… સન્તં વા અજ્ઝત્તં પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં…પે… સન્તં વા અજ્ઝત્તં સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં…પે… સન્તં વા અજ્ઝત્તં ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ‘‘અત્થિ મે અજ્ઝત્તં ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો’’તિ પજાનાતિ, અસન્તં વા અજ્ઝત્તં ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ‘‘નત્થિ મે અજ્ઝત્તં ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો’’તિ પજાનાતિ, યથા ચ અનુપ્પન્નસ્સ ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદો હોતિ તઞ્ચ પજાનાતિ, યથા ચ ઉપ્પન્નસ્સ ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય પારિપૂરી હોતિ તઞ્ચ પજાનાતિ. સો તં નિમિત્તં આસેવતિ ભાવેતિ બહુલીકરોતિ સ્વાવત્થિતં વવત્થપેતિ. સો તં નિમિત્તં આસેવિત્વા ભાવેત્વા બહુલીકરિત્વા સ્વાવત્થિતં વવત્થપેત્વા બહિદ્ધા ધમ્મેસુ ચિત્તં ઉપસંહરતિ.

કથઞ્ચ ભિક્ખુ બહિદ્ધા ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરતિ? ઇધ ભિક્ખુ સન્તં વાસ્સ કામચ્છન્દં ‘‘અત્થિસ્સ કામચ્છન્દો’’તિ પજાનાતિ, અસન્તં વાસ્સ કામચ્છન્દં ‘‘નત્થિસ્સ કામચ્છન્દો’’તિ પજાનાતિ, યથા ચ અનુપ્પન્નસ્સ કામચ્છન્દસ્સ ઉપ્પાદો હોતિ તઞ્ચ પજાનાતિ, યથા ચ ઉપ્પન્નસ્સ કામચ્છન્દસ્સ પહાનં હોતિ તઞ્ચ પજાનાતિ, યથા ચ પહીનસ્સ કામચ્છન્દસ્સ આયતિં અનુપ્પાદો હોતિ તઞ્ચ પજાનાતિ. સન્તં વાસ્સ બ્યાપાદં…પે… સન્તં વાસ્સ થિનમિદ્ધં…પે… સન્તં વાસ્સ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં…પે… સન્તં વાસ્સ વિચિકિચ્છં ‘‘અત્થિસ્સ વિચિકિચ્છા’’તિ પજાનાતિ, અસન્તં વાસ્સ વિચિકિચ્છં ‘‘નત્થિસ્સ વિચિકિચ્છા’’તિ પજાનાતિ, યથા ચ અનુપ્પન્નાય વિચિકિચ્છાય ઉપ્પાદો હોતિ તઞ્ચ પજાનાતિ, યથા ચ ઉપ્પન્નાય વિચિકિચ્છાય પહાનં હોતિ તઞ્ચ પજાનાતિ, યથા ચ પહીનાય વિચિકિચ્છાય આયતિં અનુપ્પાદો હોતિ તઞ્ચ પજાનાતિ.

સન્તં વાસ્સ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ‘‘અત્થિસ્સ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો’’તિ પજાનાતિ, અસન્તં વાસ્સ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ‘‘નત્થિસ્સ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો’’તિ પજાનાતિ, યથા ચ અનુપ્પન્નસ્સ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદો હોતિ તઞ્ચ પજાનાતિ, યથા ચ ઉપ્પન્નસ્સ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય પારિપૂરી હોતિ તઞ્ચ પજાનાતિ. સન્તં વાસ્સ ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગં…પે… સન્તં વાસ્સ વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગં…પે… સન્તં વાસ્સ પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં…પે… સન્તં વાસ્સ પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં…પે… સન્તં વાસ્સ સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં…પે… સન્તં વાસ્સ ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ‘‘અત્થિસ્સ ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો’’તિ પજાનાતિ, અસન્તં વાસ્સ ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ‘‘નત્થિસ્સ ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો’’તિ પજાનાતિ, યથા ચ અનુપ્પન્નસ્સ ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદો હોતિ તઞ્ચ પજાનાતિ, યથા ચ ઉપ્પન્નસ્સ ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય પારિપૂરી હોતિ તઞ્ચ પજાનાતિ. સો તં નિમિત્તં આસેવતિ ભાવેતિ બહુલીકરોતિ સ્વાવત્થિતં વવત્થપેતિ. સો તં નિમિત્તં આસેવિત્વા ભાવેત્વા બહુલીકરિત્વા સ્વાવત્થિતં વવત્થપેત્વા અજ્ઝત્તબહિદ્ધા ધમ્મેસુ ચિત્તં ઉપસંહરતિ.

કથઞ્ચ ભિક્ખુ અજ્ઝત્તબહિદ્ધા ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરતિ? ઇધ ભિક્ખુ સન્તં વા કામચ્છન્દં ‘‘અત્થિ કામચ્છન્દો’’તિ પજાનાતિ, અસન્તં વા કામચ્છન્દં ‘‘નત્થિ કામચ્છન્દો’’તિ પજાનાતિ, યથા ચ અનુપ્પન્નસ્સ કામચ્છન્દસ્સ ઉપ્પાદો હોતિ તઞ્ચ પજાનાતિ, યથા ચ ઉપ્પન્નસ્સ કામચ્છન્દસ્સ પહાનં હોતિ તઞ્ચ પજાનાતિ, યથા ચ પહીનસ્સ કામચ્છન્દસ્સ આયતિં અનુપ્પાદો હોતિ તઞ્ચ પજાનાતિ. સન્તં વા બ્યાપાદં…પે… સન્તં વા થિનમિદ્ધં…પે… સન્તં વા ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં…પે… સન્તં વા વિચિકિચ્છં ‘‘અત્થિ વિચિકિચ્છા’’તિ પજાનાતિ, અસન્તં વા વિચિકિચ્છં ‘‘નત્થિ વિચિકિચ્છા’’તિ પજાનાતિ, યથા ચ અનુપ્પન્નાય વિચિકિચ્છાય ઉપ્પાદો હોતિ તઞ્ચ પજાનાતિ, યથા ચ ઉપ્પન્નાય વિચિકિચ્છાય પહાનં હોતિ તઞ્ચ પજાનાતિ, યથા ચ પહીનાય વિચિકિચ્છાય આયતિં અનુપ્પાદો હોતિ તઞ્ચ પજાનાતિ.

સન્તં વા સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ‘‘અત્થિ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો’’તિ પજાનાતિ, અસન્તં વા સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ‘‘નત્થિ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો’’તિ પજાનાતિ, યથા ચ અનુપ્પન્નસ્સ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદો હોતિ તઞ્ચ પજાનાતિ, યથા ચ ઉપ્પન્નસ્સ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય પારિપૂરી હોતિ તઞ્ચ પજાનાતિ. સન્તં વા ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગં…પે… સન્તં વા વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગં…પે… સન્તં વા પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં…પે… સન્તં વા પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં…પે… સન્તં વા સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં…પે… સન્તં વા ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ‘‘અત્થિ ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો’’તિ પજાનાતિ, અસન્તં વા ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ‘‘નત્થિ ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો’’તિ પજાનાતિ, યથા ચ અનુપ્પન્નસ્સ ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદો હોતિ તઞ્ચ પજાનાતિ, યથા ચ ઉપ્પન્નસ્સ ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય પારિપૂરી હોતિ તઞ્ચ પજાનાતિ. એવં ભિક્ખુ અજ્ઝત્તબહિદ્ધા ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં.

૩૬૮. અનુપસ્સીતિ. તત્થ કતમા અનુપસ્સના? યા પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – અયં વુચ્ચતિ અનુપસ્સના. ઇમાય અનુપસ્સનાય ઉપેતો હોતિ સમુપેતો ઉપાગતો સમુપાગતો ઉપપન્નો સમ્પન્નો સમન્નાગતો. તેન વુચ્ચતિ ‘‘અનુપસ્સી’’તિ.

૩૬૯. વિહરતીતિ. ઇરિયતિ વત્તતિ પાલેતિ યપેતિ યાપેતિ ચરતિ વિહરતિ. તેન વુચ્ચતિ ‘‘વિહરતી’’તિ.

૩૭૦. આતાપીતિ. તત્થ કતમો આતાપો? યો ચેતસિકો વીરિયારમ્ભો…પે… સમ્માવાયામો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘આતાપો’’. ઇમિના આતાપેન ઉપેતો હોતિ…પે… સમન્નાગતો. તેન વુચ્ચતિ ‘‘આતાપી’’તિ.

૩૭૧. સમ્પજાનોતિ. તત્થ કતમં સમ્પજઞ્ઞં? યા પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘સમ્પજઞ્ઞં’’. ઇમિના સમ્પજઞ્ઞેન ઉપેતો હોતિ…પે… સમન્નાગતો. તેન વુચ્ચતિ ‘‘સમ્પજાનો’’તિ.

૩૭૨. સતિમાતિ. તત્થ કતમા સતિ? યા સતિ અનુસ્સતિ…પે… સમ્માસતિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘સતિ’’. ઇમાય સતિયા ઉપેતો હોતિ…પે… સમન્નાગતો. તેન વુચ્ચતિ ‘‘સતિમા’’તિ.

૩૭૩. વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સન્તિ. તત્થ કતમો લોકો? તેવ ધમ્મા લોકો. પઞ્ચપિ ઉપાદાનક્ખન્ધા લોકો. અયં વુચ્ચતિ ‘‘લોકો’’. તત્થ કતમા અભિજ્ઝા? યો રાગો સારાગો…પે… ચિત્તસ્સ સારાગો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અભિજ્ઝા’’. તત્થ કતમં દોમનસ્સં? યં ચેતસિકં અસાતં ચેતસિકં દુક્ખં ચેતોસમ્ફસ્સજં અસાતં દુક્ખં વેદયિતં ચેતોસમ્ફસ્સજા અસાતા દુક્ખા વેદના – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘દોમનસ્સં’’. ઇતિ અયઞ્ચ અભિજ્ઝા ઇદઞ્ચ દોમનસ્સં ઇમમ્હિ લોકે વિનીતા હોન્તિ પટિવિનીતા સન્તા સમિતા વૂપસન્તા અત્થઙ્ગતા અબ્ભત્થઙ્ગતા અપ્પિતા બ્યપ્પિતા સોસિતા વિસોસિતા બ્યન્તીકતા. તેન વુચ્ચતિ ‘‘વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સ’’ન્તિ.

ધમ્માનુપસ્સનાનિદ્દેસો.

સુત્તન્તભાજનીયં.