૧. સુત્તન્તભાજનીયં

૫૦૮. ઇધ ભિક્ખુ પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો વિહરતિ, આચારગોચરસમ્પન્નો, અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવી, સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો ભોજને મત્તઞ્ઞૂ પુબ્બરત્તાપરરત્તં જાગરિયાનુયોગમનુયુત્તો સાતચ્ચં નેપક્કં બોધિપક્ખિકાનં ધમ્માનં ભાવનાનુયોગમનુયુત્તો. સો અભિક્કન્તે પટિક્કન્તે સમ્પજાનકારી હોતિ, આલોકિતે વિલોકિતે સમ્પજાનકારી હોતિ, સમિઞ્જિતે [સમ્મિઞ્જિતે (સી. સ્યા.)] પસારિતે સમ્પજાનકારી હોતિ, સઙ્ઘાટિપત્તચીવરધારણે સમ્પજાનકારી હોતિ, અસિતે પીતે ખાયિતે સાયિતે સમ્પજાનકારી હોતિ, ઉચ્ચારપસ્સાવકમ્મે સમ્પજાનકારી હોતિ, ગતે ઠિતે નિસિન્ને સુત્તે જાગરિતે ભાસિતે તુણ્હીભાવે સમ્પજાનકારી હોતિ. સો વિવિત્તં સેનાસનં ભજતિ અરઞ્ઞં રુક્ખમૂલં પબ્બતં કન્દરં ગિરિગુહં સુસાનં વનપત્થં અબ્ભોકાસં પલાલપુઞ્જં અપ્પસદ્દં અપ્પનિગ્ઘોસં વિજનવાતં મનુસ્સરાહસ્સેય્યકં [મનુસ્સરાહસેય્યકં (સી. સ્યા.)] પટિસલ્લાનસારુપ્પં. સો અરઞ્ઞગતો વા રુક્ખમૂલગતો વા સુઞ્ઞાગારગતો વા નિસીદતિ પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ઉજું કાયં પણિધાય પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા. સો અભિજ્ઝં લોકે પહાય વિગતાભિજ્ઝેન ચેતસા વિહરતિ, અભિજ્ઝાય ચિત્તં પરિસોધેતિ. બ્યાપાદપદોસં પહાય અબ્યાપન્નચિત્તો વિહરતિ સબ્બપાણભૂતહિતાનુકમ્પી, બ્યાપાદપદોસા ચિત્તં પરિસોધેતિ. થિનમિદ્ધં પહાય વિગતથિનમિદ્ધો વિહરતિ આલોકસઞ્ઞી સતો સમ્પજાનો, થિનમિદ્ધા ચિત્તં પરિસોધેતિ. ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં પહાય અનુદ્ધતો વિહરતિ અજ્ઝત્તં વૂપસન્તચિત્તો, ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચા ચિત્તં પરિસોધેતિ. વિચિકિચ્છં પહાય તિણ્ણવિચિકિચ્છો વિહરતિ અકથંકથી કુસલેસુ ધમ્મેસુ, વિચિકિચ્છાય ચિત્તં પરિસોધેતિ. સો ઇમે પઞ્ચ નીવરણે પહાય ચેતસો ઉપક્કિલેસે પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણે વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ; વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા અજ્ઝત્તં સમ્પસાદનં ચેતસો એકોદિભાવં અવિતક્કં અવિચારં સમાધિજં પીતિસુખં દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ; પીતિયા ચ વિરાગા ઉપેક્ખકો ચ વિહરતિ સતો ચ સમ્પજાનો સુખઞ્ચ કાયેન પટિસંવેદેતિ, યં તં અરિયા આચિક્ખન્તિ – ‘‘ઉપેક્ખકો સતિમા સુખવિહારી’’તિ તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ; સુખસ્સ ચ પહાના દુક્ખસ્સ ચ પહાના પુબ્બેવ સોમનસ્સદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમા અદુક્ખમસુખં ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિં ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ; સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમા પટિઘસઞ્ઞાનં અત્થઙ્ગમા નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારા ‘‘અનન્તો આકાસો’’તિ આકાસાનઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ; સબ્બસો આકાસાનઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ ‘‘અનન્તં વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ; સબ્બસો વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ ‘‘નત્થિ કિઞ્ચી’’તિ આકિઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ; સબ્બસો આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમતિક્કમ્મ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ.

માતિકા

૫૦૯. ‘‘ઇધા’’તિ ઇમિસ્સા દિટ્ઠિયા, ઇમિસ્સા ખન્તિયા, ઇમિસ્સા રુચિયા, ઇમસ્મિં આદાયે, ઇમસ્મિં ધમ્મે, ઇમસ્મિં વિનયે, ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે, ઇમસ્મિં પાવચને, ઇમસ્મિં બ્રહ્મચરિયે, ઇમસ્મિં સત્થુસાસને. તેન વુચ્ચતિ ‘‘ઇધા’’તિ.

૫૧૦. ‘‘ભિક્ખૂ’’તિ સમઞ્ઞાય ભિક્ખુ, પટિઞ્ઞાય ભિક્ખુ, ભિક્ખતીતિ ભિક્ખુ, ભિક્ખકોતિ ભિક્ખુ, ભિક્ખાચરિયં અજ્ઝુપગતોતિ ભિક્ખુ, ભિન્નપટધરોતિ ભિક્ખુ, ભિન્દતિ પાપકે અકુસલે ધમ્મેતિ ભિક્ખુ, ભિન્નત્તા પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં ભિક્ખુ, ઓધિસો કિલેસાનં પહાના ભિક્ખુ, અનોધિસો કિલેસાનં પહાના ભિક્ખુ, સેક્ખો ભિક્ખુ, અસેક્ખો ભિક્ખુ, નેવસેક્ખનાસેક્ખો ભિક્ખુ, અગ્ગો ભિક્ખુ, ભદ્રો ભિક્ખુ, મણ્ડો ભિક્ખુ, સારો ભિક્ખુ, સમગ્ગેન સઙ્ઘેન ઞત્તિચતુત્થેન કમ્મેન અકુપ્પેન ઠાનારહેન ઉપસમ્પન્નો ભિક્ખુ.

૫૧૧. ‘‘પાતિમોક્ખ’’ન્તિ સીલં પતિટ્ઠા આદિ ચરણં સંયમો સંવરો મોક્ખં પામોક્ખં કુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયા. સંવરોતિ. કાયિકો અવીતિક્કમો, વાચસિકો અવીતિક્કમો, કાયિકવાચસિકો અવીતિક્કમો. સંવુતોતિ. ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરેન ઉપેતો હોતિ સમુપેતો ઉપાગતો સમુપાગતો ઉપપન્નો સમ્પન્નો સમન્નાગતો. તેન વુચ્ચતિ ‘‘પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો’’તિ.

૫૧૨. ‘‘વિહરતી’’તિ ઇરિયતિ વત્તતિ પાલેતિ યપેતિ યાપેતિ ચરતિ વિહરતિ. તેન વુચ્ચતિ ‘‘વિહરતી’’તિ.

૫૧૩. ‘‘આચારગોચરસમ્પન્નો’’તિ અત્થિ આચારો, અત્થિ અનાચારો.

તત્થ કતમો અનાચારો? કાયિકો વીતિક્કમો, વાચસિકો વીતિક્કમો, કાયિકવાચસિકો વીતિક્કમો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અનાચારો’’. સબ્બમ્પિ દુસ્સીલ્યં અનાચારો. ઇધેકચ્ચો વેળુદાનેન વા પત્તદાનેન વા પુપ્ફદાનેન વા ફલદાનેન વા સિનાનદાનેન વા દન્તકટ્ઠદાનેન વા ચાટુકમ્યતાય વા મુગ્ગસૂપ્યતાય [મુગ્ગસુપ્પતાય (સી.)] વા પારિભટયતાય વા જઙ્ઘપેસનિકેન વા અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વા બુદ્ધપટિકુટ્ઠેન મિચ્છાઆજીવેન જીવિકં કપ્પેતિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અનાચારો’’.

તત્થ કતમો આચારો? કાયિકો અવીતિક્કમો, વાચસિકો અવીતિક્કમો, કાયિકવાચસિકો અવીતિક્કમો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘આચારો’’. સબ્બોપિ સીલસંવરો આચારો. ઇધેકચ્ચો ન વેળુદાનેન ન પત્તદાનેન ન પુપ્ફદાનેન ન ફલદાનેન ન સિનાનદાનેન ન દન્તકટ્ઠદાનેન ન ચાટુકમ્યતાય ન મુગ્ગસૂપ્યતાય ન પારિભટયતાય ન જઙ્ઘપેસનિકેન ન અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન બુદ્ધપટિકુટ્ઠેન મિચ્છાઆજીવેન જીવિકં કપ્પેતિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘આચારો’’.

૫૧૪. ‘‘ગોચરો’’તિ અત્થિ ગોચરો, અત્થિ અગોચરો.

તત્થ કતમો અગોચરો? ઇધેકચ્ચો વેસિયાગોચરો વા હોતિ વિધવાગોચરો વા થુલ્લકુમારિગોચરો વા પણ્ડકગોચરો વા ભિક્ખુનિગોચરો વા પાનાગારગોચરો વા, સંસટ્ઠો વિહરતિ રાજૂહિ રાજમહામત્તેહિ તિત્થિયેહિ તિત્થિયસાવકેહિ અનનુલોમિકેન સંસગ્ગેન; યાનિ વા પન તાનિ કુલાનિ અસ્સદ્ધાનિ અપ્પસન્નાનિ અનોપાનભૂતાનિ અક્કોસકપરિભાસકાનિ અનત્થકામાનિ અહિતકામાનિ અફાસુકકામાનિ અયોગક્ખેમકામાનિ ભિક્ખૂનં ભિક્ખુનીનં ઉપાસકાનં ઉપાસિકાનં, તથારૂપાનિ કુલાનિ સેવતિ ભજતિ પયિરુપાસતિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અગોચરો’’.

તત્થ કતમો ગોચરો? ઇધેકચ્ચો ન વેસિયાગોચરો હોતિ ન વિધવાગોચરો ન થુલ્લકુમારિગોચરો ન પણ્ડકગોચરો ન ભિક્ખુનિગોચરો ન પાનાગારગોચરો, અસંસટ્ઠો વિહરતિ રાજૂહિ રાજમહામત્તેહિ તિત્થિયેહિ તિત્થિયસાવકેહિ અનનુલોમિકેન સંસગ્ગેન; યાનિ વા પન તાનિ કુલાનિ સદ્ધાનિ પસન્નાનિ ઓપાનભૂતાનિ કાસાવપજ્જોતાનિ ઇસિવાતપટિવાતાનિ અત્થકામાનિ હિતકામાનિ ફાસુકકામાનિ યોગક્ખેમકામાનિ ભિક્ખૂનં ભિક્ખુનીનં ઉપાસકાનં ઉપાસિકાનં, તથારૂપાનિ કુલાનિ સેવતિ ભજતિ પયિરુપાસતિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘ગોચરો’’. ઇતિ ઇમિના ચ આચારેન ઇમિના ચ ગોચરેન ઉપેતો હોતિ…પે… સમન્નાગતો. તેન વુચ્ચતિ ‘‘આચારગોચરસમ્પન્નો’’તિ.

૫૧૫. ‘‘અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવી’’તિ તત્થ કતમે અણુમત્તા વજ્જા? યાનિ તાનિ વજ્જાનિ અપ્પમત્તકાનિ ઓરમત્તકાનિ લહુસાનિ લહુસમ્મતાનિ સંયમકરણીયાનિ સંવરકરણીયાનિ ચિત્તુપ્પાદકરણીયાનિ મનસિકારપટિબદ્ધાનિ – ઇમે વુચ્ચન્તિ ‘‘અણુમત્તા વજ્જા’’. ઇતિ ઇમેસુ અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ વજ્જદસ્સાવી ચ હોતિ ભયદસ્સાવી ચ આદીનવદસ્સાવી ચ નિસ્સરણદસ્સાવી ચ. તેન વુચ્ચતિ ‘‘અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવી’’તિ.

૫૧૬. ‘‘સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસૂ’’તિ તત્થ કતમા સિક્ખા? ચતસ્સો સિક્ખા – ભિક્ખૂનં ભિક્ખુસિક્ખા, ભિક્ખુનીનં ભિક્ખુનિસિક્ખા, ઉપાસકાનં ઉપાસકસિક્ખા, ઉપાસિકાનં ઉપાસિકસિક્ખા. ઇમા વુચ્ચન્તિ ‘‘સિક્ખાયો’’. ઇતિ ઇમાસુ સિક્ખાસુ સબ્બેન સબ્બં સબ્બથા સબ્બં અસેસં નિસ્સેસં સમાદાય વત્તતિ. તેન વુચ્ચતિ ‘‘સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસૂ’’તિ.

૫૧૭. ‘‘ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો’’તિ અત્થિ ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારતા, અત્થિ અગુત્તદ્વારતા.

તત્થ કતમા ઇન્દ્રિયેસુ અગુત્તદ્વારતા? ઇધેકચ્ચો ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ અનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી. યત્વાધિકરણમેનં ચક્ખુન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું, તસ્સ સંવરાય ન પટિપજ્જતિ, ન રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં, ચક્ખુન્દ્રિયે ન સંવરં આપજ્જતિ. સોતેન સદ્દં સુત્વા…પે… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા…પે… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા…પે… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા…પે… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ અનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી. યત્વાધિકરણમેનં મનિન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું, તસ્સ સંવરાય ન પટિપજ્જતિ, ન રક્ખતિ મનિન્દ્રિયં, મનિન્દ્રિયે ન સંવરં આપજ્જતિ. યા ઇમેસં છન્નં ઇન્દ્રિયાનં અગુત્તિ અગોપના અનારક્ખો અસંવરો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘ઇન્દ્રિયેસુ અગુત્તદ્વારતા’’.

તત્થ કતમા ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારતા? ઇધેકચ્ચો ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી. યત્વાધિકરણમેનં ચક્ખુન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું, તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જતિ, રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં, ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતિ. સોતેન સદ્દં સુત્વા…પે… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા…પે… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા…પે… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા…પે… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી. ઞત્વાધિકરણમેનં મનિન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું, તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જતિ, રક્ખતિ મનિન્દ્રિયં, મનિન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતિ. યા ઇમેસં છન્નં ઇન્દ્રિયાનં ગુત્તિ ગોપના આરક્ખો સંવરો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારતા’’. ઇમાય ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારતાય ઉપેતો હોતિ સમુપેતો…પે… સમન્નાગતો. તેન વુચ્ચતિ ‘‘ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો’’તિ.

૫૧૮. ‘‘ભોજને મત્તઞ્ઞૂ’’તિ અત્થિ ભોજને મત્તઞ્ઞુતા, અત્થિ ભોજને અમત્તઞ્ઞુતા.

તત્થ કતમા ભોજને અમત્તઞ્ઞુતા? ઇધેકચ્ચો અપ્પટિસઙ્ખા અયોનિસો આહારં આહારેતિ દવાય મદાય મણ્ડનાય વિભૂસનાય. યા તત્થ અસન્તુટ્ઠિતા અમત્તઞ્ઞુતા અપ્પટિસઙ્ખા ભોજને – અયં વુચ્ચતિ ‘‘ભોજને અમત્તઞ્ઞુતા’’તિ.

તત્થ કતમા ભોજને મત્તઞ્ઞુતા? ઇધેકચ્ચો પટિસઙ્ખા યોનિસો આહારં આહારેતિ – ‘‘નેવ દવાય ન મદાય ન મણ્ડનાય ન વિભૂસનાય, યાવદેવ ઇમસ્સ કાયસ્સ ઠિતિયા યાપનાય વિહિંસૂપરતિયા બ્રહ્મચરિયાનુગ્ગહાય, ઇતિ પુરાણઞ્ચ વેદનં પટિહઙ્ખામિ નવઞ્ચ વેદનં ન ઉપ્પાદેસ્સામિ યાત્રા ચ મે ભવિસ્સતિ અનવજ્જતા ચ ફાસુ વિહારો ચા’’તિ. યા તત્થ સન્તુટ્ઠિતા મત્તઞ્ઞુતા પટિસઙ્ખા ભોજને – અયં વુચ્ચતિ ‘‘ભોજને મત્તઞ્ઞુતા’’. ઇમાય ભોજને મત્તઞ્ઞુતાય ઉપેતો હોતિ…પે… સમન્નાગતો. તેન વુચ્ચતિ ‘‘ભોજને મત્તઞ્ઞૂ’’તિ.

૫૧૯. કથઞ્ચ ભિક્ખુ પુબ્બરત્તાપરરત્તં જાગરિયાનુયોગમનુયુત્તો હોતિ? ઇધ ભિક્ખુ દિવસં ચઙ્કમેન નિસજ્જાય આવરણીયેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તં પરિસોધેતિ, રત્તિયા પઠમયામં ચઙ્કમેન નિસજ્જાય આવરણીયેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તં પરિસોધેતિ, રત્તિયા મજ્ઝિમયામં દક્ખિણેન પસ્સેન સીહસેય્યં કપ્પેતિ પાદે પાદં [પાદેન પાદં (સ્યા.)] અચ્ચાધાય સતો સમ્પજાનો ઉટ્ઠાનસઞ્ઞં મનસિકરિત્વા, રત્તિયા પચ્છિમયામં પચ્ચુટ્ઠાય ચઙ્કમેન નિસજ્જાય આવરણીયેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તં પરિસોધેતિ. એવં ભિક્ખુ પુબ્બરત્તાપરરત્તં જાગરિયાનુયોગમનુયુત્તો.

૫૨૦. ‘‘સાતચ્ચ’’ન્તિ. યો ચેતસિકો વીરિયારમ્ભો…પે… સમ્માવાયામો.

૫૨૧. ‘‘નેપક્ક’’ન્તિ. યા પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ.

૫૨૨. ‘‘બોધિપક્ખિકાનં ધમ્માનં ભાવનાનુયોગમનુયુત્તો’’તિ. તત્થ કતમે બોધિપક્ખિકા ધમ્મા? સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા – સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો. ઇમે વુચ્ચન્તિ ‘‘બોધિપક્ખિકા ધમ્મા’’. ઇતિ તે બોધિપક્ખિકે ધમ્મે આસેવતિ ભાવેતિ બહુલીકરોતિ. તેન વુચ્ચતિ ‘‘બોધિપક્ખિકાનં ધમ્માનં ભાવનાનુયોગમનુયુત્તો’’તિ.

૫૨૩. કથઞ્ચ ભિક્ખુ અભિક્કન્તે પટિક્કન્તે સમ્પજાનકારી હોતિ, આલોકિતે વિલોકિતે સમ્પજાનકારી હોતિ, સમિઞ્જિતે પસારિતે સમ્પજાનકારી હોતિ, સઙ્ઘાટિપત્તચીવરધારણે સમ્પજાનકારી હોતિ, અસિતે પીતે ખાયિતે સાયિતે સમ્પજાનકારી હોતિ, ઉચ્ચારપસ્સાવકમ્મે સમ્પજાનકારી હોતિ; ગતે ઠિતે નિસિન્ને સુત્તે જાગરિતે ભાસિતે તુણ્હીભાવે સમ્પજાનકારી હોતિ? ઇધ ભિક્ખુ સતો સમ્પજાનો અભિક્કમતિ, સતો સમ્પજાનો પટિક્કમતિ, સતો સમ્પજાનો આલોકેતિ, સતો સમ્પજાનો વિલોકેતિ, સતો સમ્પજાનો સમિઞ્જેતિ, સતો સમ્પજાનો પસારેતિ, સતો સમ્પજાનકારી હોતિ, સઙ્ઘાટિપત્તચીવરધારણે સતો સમ્પજાનકારી હોતિ, અસિતે પીતે ખાયિતે સાયિતે સતો સમ્પજાનકારી હોતિ, ઉચ્ચારપસ્સાવકમ્મે સતો સમ્પજાનકારી હોતિ, ગતે ઠિતે નિસિન્ને સુત્તે જાગરિતે ભાસિતે તુણ્હીભાવે સતો સમ્પજાનકારી હોતીતિ.

૫૨૪. તત્થ કતમા સતિ? યા સતિ અનુસ્સતિ પટિસ્સતિ સતિ સરણતા ધારણતા અપિલાપનતા અસમ્મુસનતા સતિ સતિન્દ્રિયં સતિબલં સમ્માસતિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘સતિ’’.

૫૨૫. ‘‘સમ્પજાનો’’તિ તત્થ કતમં સમ્પજઞ્ઞં? યા પઞ્ઞા પજાનના વિચયો પવિચયો ધમ્મવિચયો સલ્લક્ખણા ઉપલક્ખણા પચ્ચુપલક્ખણા પણ્ડિચ્ચં કોસલ્લં નેપુઞ્ઞં વેભબ્યા ચિન્તા ઉપપરિક્ખા ભૂરીમેધા પરિણાયિકા વિપસ્સના સમ્પજઞ્ઞં પતોદો પઞ્ઞા પઞ્ઞિન્દ્રિયં પઞ્ઞાબલં પઞ્ઞાસત્થં પઞ્ઞાપાસાદો પઞ્ઞાઆલોકો પઞ્ઞાઓભાસો પઞ્ઞાપજ્જોતો પઞ્ઞારતનં અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘સમ્પજઞ્ઞં’’. ઇતિ ઇમાય ચ સતિયા ઇમિના ચ સમ્પજઞ્ઞેન ઉપેતો હોતિ…પે… સમન્નાગતો. એવં ભિક્ખુ સતો સમ્પજાનો અભિક્કમતિ, સતો સમ્પજાનો પટિક્કમતિ, સતો સમ્પજાનો આલોકેતિ, સતો સમ્પજાનો વિલોકેતિ, સતો સમ્પજાનો સમિઞ્જેતિ, સતો સમ્પજાનો પસારેતિ, સતો સમ્પજાનકારી હોતિ, સઙ્ઘાટિપત્તચીવરધારણે સતો સમ્પજાનકારી હોતિ, અસિતે પીતે ખાયિતે સાયિતે સતો સમ્પજાનકારી હોતિ, ઉચ્ચારપસ્સાવકમ્મે સતો સમ્પજાનકારી હોતિ, ગતે ઠિતે નિસિન્ને સુત્તે જાગરિતે ભાસિતે તુણ્હીભાવે સમ્પજાનકારી હોતિ.

૫૨૬. ‘‘વિવિત્ત’’ન્તિ સન્તિકે ચેપિ સેનાસનં હોતિ, તઞ્ચ અનાકિણ્ણં ગહટ્ઠેહિ પબ્બજિતેહિ. તેન તં વિવિત્તં. દૂરે ચેપિ સેનાસનં હોતિ, તઞ્ચ અનાકિણ્ણં ગહટ્ઠેહિ પબ્બજિતેહિ. તેન તં વિવિત્તં.

૫૨૭. ‘‘સેનાસન’’ન્તિ મઞ્ચોપિ સેનાસનં, પીઠમ્પિ સેનાસનં, ભિસિપિ સેનાસનં, બિબ્બોહનમ્પિ [બિમ્બોહનમ્પિ (સી. સ્યા.)] સેનાસનં, વિહારોપિ સેનાસનં, અડ્ઢયોગોપિ સેનાસનં, પાસાદોપિ સેનાસનં, અટ્ટોપિ સેનાસનં, માળોપિ સેનાસનં, લેણમ્પિ સેનાસનં, ગુહાપિ સેનાસનં, રુક્ખમૂલમ્પિ સેનાસનં, વેળુગુમ્બોપિ સેનાસનં. યત્થ વા પન ભિક્ખૂ પટિક્કમન્તિ સબ્બમેતં સેનાસનં.

૫૨૮. ‘‘વિવિત્તં સેનાસનં ભજતી’’તિ ઇમં વિવિત્તં સેનાસનં ભજતિ સમ્ભજતિ સેવતિ નિસેવતિ સંસેવતિ. તેન વુચ્ચતિ ‘‘વિવિત્તં સેનાસનં ભજતી’’તિ.

૫૨૯. ‘‘અરઞ્ઞ’’ન્તિ નિક્ખમિત્વા બહિ ઇન્દખીલા સબ્બમેતં અરઞ્ઞં.

૫૩૦. ‘‘રુક્ખમૂલ’’ન્તિ રુક્ખમૂલંયેવ રુક્ખમૂલં. પબ્બતોયેવ પબ્બતો. કન્દરાયેવ કન્દરા. ગિરિગુહાયેવ ગિરિગુહા. સુસાનંયેવ સુસાનં. અબ્ભોકાસોયેવ અબ્ભોકાસો. પલાલપુઞ્જોયેવ પલાલપુઞ્જો.

૫૩૧. ‘‘વનપત્થ’’ન્તિ દૂરાનમેતં સેનાસનાનં અધિવચનં. ‘‘વનપત્થ’’ન્તિ વનસણ્ડાનમેતં સેનાસનાનં અધિવચનં. ‘‘વનપત્થ’’ન્તિ ભીસનકાનમેતં [ભિંસનકાનમેતં (સી. સ્યા.)] સેનાસનાનં અધિવચનં. ‘‘વનપત્થ’’ન્તિ સલોમહંસાનમેતં સેનાસનાનં અધિવચનં. ‘‘વનપત્થ’’ન્તિ પરિયન્તાનમેતં સેનાસનાનં અધિવચનં. ‘‘વનપત્થ’’ન્તિ ન મનુસ્સૂપચારાનમેતં સેનાસનાનં અધિવચનં. ‘‘વનપત્થ’’ન્તિ દુરભિસમ્ભવાનમેતં સેનાસનાનં અધિવચનં.

૫૩૨. ‘‘અપ્પસદ્દ’’ન્તિ સન્તિકે ચેપિ સેનાસનં હોતિ, તઞ્ચ અનાકિણ્ણં ગહટ્ઠેહિ પબ્બજિતેહિ. તેન તં અપ્પસદ્દં. દૂરે ચેપિ સેનાસનં હોતિ, તઞ્ચ અનાકિણ્ણં ગહટ્ઠેહિ પબ્બજિતેહિ. તેન તં અપ્પસદ્દં.

૫૩૩. ‘‘અપ્પનિગ્ઘોસ’’ન્તિ યદેવ તં અપ્પસદ્દં તદેવ તં અપ્પનિગ્ઘોસં. યદેવ તં અપ્પનિગ્ઘોસં તદેવ તં વિજનવાતં. યદેવ તં વિજનવાતં તદેવ તં મનુસ્સરાહસ્સેય્યકં. યદેવ તં મનુસ્સરાહસ્સેય્યકં તદેવ તં પટિસલ્લાનસારુપ્પં.

૫૩૪. ‘‘અરઞ્ઞગતો વા રુક્ખમૂલગતો વા સુઞ્ઞાગારગતો વા’’તિ અરઞ્ઞગતો વા હોતિ રુક્ખમૂલગતો વા સુઞ્ઞાગારગતો વા.

૫૩૫. ‘‘નિસીદતિ પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા’’તિ નિસિન્નો હોતિ પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા.

૫૩૬. ‘‘ઉજું કાયં પણિધાયા’’તિ ઉજુકો હોતિ કાયો ઠિતો પણિહિતો.

૫૩૭. ‘‘પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા’’તિ તત્થ કતમા સતિ? યા સતિ અનુસ્સતિ પટિસ્સતિ…પે… સમ્માસતિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘સતિ’’. અયં સતિ ઉપટ્ઠિતા હોતિ સુપટ્ઠિતા નાસિકગ્ગે વા મુખનિમિત્તે વા. તેન વુચ્ચતિ ‘‘પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા’’તિ.

૫૩૮. ‘‘અભિજ્ઝં લોકે પહાયા’’તિ તત્થ કતમા અભિજ્ઝા? યો રાગો સારાગો…પે… ચિત્તસ્સ સારાગો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અભિજ્ઝા’’.

તત્થ કતમો લોકો? પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા લોકો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘લોકો’’. અયં અભિજ્ઝા ઇમમ્હિ લોકે સન્તા હોતિ સમિતા વૂપસન્તા અત્થઙ્ગતા અબ્ભત્થઙ્ગતા અપ્પિતા બ્યપ્પિતા સોસિતા વિસોસિતા બ્યન્તીકતા. તેન વુચ્ચતિ ‘‘અભિજ્ઝં લોકે પહાયા’’તિ.

૫૩૯. ‘‘વિગતાભિજ્ઝેન ચેતસા’’તિ તત્થ કતમં ચિત્તં? યં ચિત્તં મનો માનસં…પે… તજ્જામનોવિઞ્ઞાણધાતુ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘ચિત્તં’’. ઇદં ચિત્તં વિગતાભિજ્ઝં હોતિ. તેન વુચ્ચતિ ‘‘વિગતાભિજ્ઝેન ચેતસા’’તિ.

૫૪૦. ‘‘વિહરતી’’તિ ઇરિયતિ વત્તતિ પાલેતિ યપેતિ યાપેતિ ચરતિ વિહરતિ. તેન વુચ્ચતિ ‘‘વિહરતી’’તિ.

૫૪૧. ‘‘અભિજ્ઝાય ચિત્તં પરિસોધેતી’’તિ તત્થ કતમા અભિજ્ઝા? યો રાગો સારાગો…પે… ચિત્તસ્સ સારાગો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અભિજ્ઝા’’.

તત્થ કતમં ચિત્તં? યં ચિત્તં મનો માનસં…પે… તજ્જામનોવિઞ્ઞાણધાતુ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘ચિત્તં’’. ઇદં ચિત્તં ઇમાય અભિજ્ઝાય સોધેતિ વિસોધેતિ પરિસોધેતિ મોચેતિ વિમોચેતિ પરિમોચેતિ. તેન વુચ્ચતિ ‘‘અભિજ્ઝાય ચિત્તં પરિસોધેતી’’તિ.

૫૪૨. ‘‘બ્યાપાદપદોસં પહાયા’’તિ અત્થિ બ્યાપાદો, અત્થિ પદોસો.

તત્થ કતમો બ્યાપાદો? યો ચિત્તસ્સ આઘાતો પટિઘાતો પટિઘં પટિવિરોધો કોપો પકોપો સમ્પકોપો દોસો પદોસો સમ્પદોસો ચિત્તસ્સ બ્યાપત્તિ મનોપદોસો કોધો કુજ્ઝના કુજ્ઝિતત્તં દોસો દુસ્સના દુસ્સિતત્તં [દૂસના દૂસિતત્તં (સ્યા.)] બ્યાપત્તિ બ્યાપજ્જના બ્યાપજ્જિતત્તં વિરોધો પટિવિરોધો ચણ્ડિક્કં અસુરોપો અનત્તમનતા ચિત્તસ્સ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘બ્યાપાદો’’.

તત્થ કતમો પદોસો? યો બ્યાપાદો સો પદોસો, યો પદોસો સો બ્યાપાદો. ઇતિ અયઞ્ચ બ્યાપાદો અયઞ્ચ પદોસો સન્તા હોન્તિ સમિતા વૂપસન્તા અત્થઙ્ગતા અબ્ભત્થઙ્ગતા અપ્પિતા બ્યપ્પિતા સોસિતા વિસોસિતા બ્યન્તીકતા. તેન વુચ્ચતિ ‘‘બ્યાપાદપદોસં પહાયા’’તિ.

૫૪૩. ‘‘અબ્યાપન્નચિત્તો’’તિ તત્થ કતમં ચિત્તં? યં ચિત્તં મનો માનસં…પે… તજ્જામનોવિઞ્ઞાણધાતુ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘ચિત્તં’’. ઇદં ચિત્તં અબ્યાપન્નં હોતિ. તેન વુચ્ચતિ ‘‘અબ્યાપન્નચિત્તો’’તિ.

૫૪૪. ‘‘વિહરતી’’તિ…પે… તેન વુચ્ચતિ ‘‘વિહરતી’’તિ.

૫૪૫. ‘‘બ્યાપાદપદોસા ચિત્તં પરિસોધેતી’’તિ. અત્થિ બ્યાપાદો અત્થિ પદોસો.

તત્થ કતમો બ્યાપાદો? યો ચિત્તસ્સ આઘાતો…પે… ચણ્ડિક્કં અસુરોપો અનત્તમનતા ચિત્તસ્સ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘બ્યાપાદો’’.

તત્થ કતમો પદોસો? યો બ્યાપાદો સો પદોસો, યો પદોસો સો બ્યાપાદો.

તત્થ કતમં ચિત્તં? યં ચિત્તં મનો માનસં…પે… તજ્જામનોવિઞ્ઞાણધાતુ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘ચિત્તં’’. ઇદં ચિત્તં ઇમમ્હા બ્યાપાદપદોસા સોધેતિ વિસોધેતિ પરિસોધેતિ મોચેતિ વિમોચેતિ પરિમોચેતિ. તેન વુચ્ચતિ ‘‘બ્યાપાદપદોસા ચિત્તં પરિસોધેતી’’તિ.

૫૪૬. ‘‘થિનમિદ્ધં પહાયા’’તિ અત્થિ થિનં [થીનં (સી. સ્યા.)], અત્થિ મિદ્ધં.

તત્થ કતમં થિનં? યા ચિત્તસ્સ અકલ્યતા અકમ્મઞ્ઞતા ઓલીયના સલ્લીયના લીનં લીયના લીયિતત્તં થિનં થિયના થિયિતત્તં [થીયના થીયિતત્તં (સી. સ્યા.)] ચિત્તસ્સ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘થિનં’’.

તત્થ કતમં મિદ્ધં? યા કાયસ્સ અકલ્યતા અકમ્મઞ્ઞતા ઓનાહો પરિયોનાહો અન્તોસમોરોધો મિદ્ધં સુપ્પં પચલાયિકા સુપ્પં સુપ્પના સુપ્પિતત્તં – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘મિદ્ધં’’. ઇતિ ઇદઞ્ચ થિનં ઇદઞ્ચ મિદ્ધં સન્તા હોન્તિ સમિતા વૂપસન્તા અત્થઙ્ગતા અબ્ભત્થઙ્ગતા અપ્પિતા બ્યપ્પિતા સોસિતા વિસોસિતા બ્યન્તીકતા. તેન વુચ્ચતિ ‘‘થિનમિદ્ધં પહાયા’’તિ.

૫૪૭. ‘‘વિગતથિનમિદ્ધો’’તિ. તસ્સ થિનમિદ્ધસ્સ ચત્તત્તા વન્તત્તા મુત્તત્તા પહીનત્તા પટિનિસ્સટ્ઠત્તા પહીનપટિનિસ્સટ્ઠત્તા. તેન વુચ્ચતિ ‘‘વિગતથિનમિદ્ધો’’તિ.

૫૪૮. ‘‘વિહરતી’’તિ…પે… તેન વુચ્ચતિ ‘‘વિહરતી’’તિ.

૫૪૯. ‘‘આલોકસઞ્ઞી’’તિ. તત્થ કતમા સઞ્ઞા? યા સઞ્ઞા સઞ્જાનના સઞ્જાનિતત્તં – અયં વુચ્ચતિ ‘‘સઞ્ઞા’’. અયં સઞ્ઞા આલોકા હોતિ વિવટા પરિસુદ્ધા પરિયોદાતા. તેન વુચ્ચતિ ‘‘આલોકસઞ્ઞી’’તિ.

૫૫૦. ‘‘સતો સમ્પજાનો’’તિ. તત્થ કતમા સતિ? યા સતિ અનુસ્સતિ …પે… સમ્માસતિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘સતિ’’.

તત્થ કતમં સમ્પજઞ્ઞં? યા પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘સમ્પજઞ્ઞં’’. ઇતિ ઇમાય ચ સતિયા ઇમિના ચ સમ્પજઞ્ઞેન ઉપેતો હોતિ…પે… સમન્નાગતો. તેન વુચ્ચતિ ‘‘સતો સમ્પજાનો’’તિ.

૫૫૧. ‘‘થિનમિદ્ધા ચિત્તં પરિસોધેતી’’તિ. અત્થિ થિનં, અત્થિ મિદ્ધં.

તત્થ કતમં થિનં…પે… ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘થિનં’’.

તત્થ કતમં મિદ્ધં…પે… ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘મિદ્ધં’’.

તત્થ કતમં ચિત્તં…પે… ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘ચિત્તં’’. ઇદં ચિત્તં ઇમમ્હા થિનમિદ્ધા સોધેતિ વિસોધેતિ પરિસોધેતિ મોચેતિ વિમોચેતિ પરિમોચેતિ. તેન વુચ્ચતિ ‘‘થિનમિદ્ધા ચિત્તં પરિસોધેતી’’તિ.

૫૫૨. ‘‘ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં પહાયા’’તિ અત્થિ ઉદ્ધચ્ચં, અત્થિ કુક્કુચ્ચં.

તત્થ કતમં ઉદ્ધચ્ચં? યં ચિત્તસ્સ ઉદ્ધચ્ચં અવૂપસમો ચેતસો વિક્ખેપો ભન્તત્તં ચિત્તસ્સ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘ઉદ્ધચ્ચં’’.

તત્થ કતમં કુક્કુચ્ચં? અકપ્પિયે કપ્પિયસઞ્ઞિતા, કપ્પિયે અકપ્પિયસઞ્ઞિતા, અવજ્જે વજ્જસઞ્ઞિતા, વજ્જે અવજ્જસઞ્ઞિતા, યં એવરૂપં કુક્કુચ્ચં કુક્કુચ્ચાયના કુક્કુચ્ચાયિતત્તં ચેતસો વિપ્પટિસારો મનોવિલેખા – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘કુક્કુચ્ચં’’. ઇતિ ઇદઞ્ચ ઉદ્ધચ્ચં ઇદઞ્ચ કુક્કુચ્ચં સન્તા હોન્તિ સમિતા વૂપસન્તા અત્થઙ્ગતા અબ્ભત્થઙ્ગતા અપ્પિતા બ્યપ્પિતા સોસિતા વિસોસિતા બ્યન્તીકતા. તેન વુચ્ચતિ ‘‘ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં પહાયા’’તિ.

૫૫૩. ‘‘અનુદ્ધતો’’તિ તસ્સ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચસ્સ ચત્તત્તા વન્તત્તા મુત્તત્તા પહીનત્તા પટિનિસ્સટ્ઠત્તા પહીનપટિનિસ્સટ્ઠત્તા. તેન વુચ્ચતિ ‘‘અનુદ્ધતો’’તિ.

૫૫૪. ‘‘વિહરતી’’તિ …પે… તેન વુચ્ચતિ ‘‘વિહરતી’’તિ.

૫૫૫. ‘‘વૂપસન્તચિત્તો’’તિ. તત્થ કતમં ચિત્તં? યં ચિત્તં મનો માનસં…પે… તજ્જામનોવિઞ્ઞાણધાતુ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘ચિત્તં’’. ઇદં ચિત્તં અજ્ઝત્તં સન્તં હોતિ સમિતં વૂપસન્તં. તેન વુચ્ચતિ ‘‘અજ્ઝત્તં વૂપસન્તચિત્તો’’તિ.

૫૫૬. ‘‘ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચા ચિત્તં પરિસોધેતી’’તિ અત્થિ ઉદ્ધચ્ચં, અત્થિ કુક્કુચ્ચં.

તત્થ કતમં ઉદ્ધચ્ચં? યં ચિત્તસ્સ ઉદ્ધચ્ચં અવૂપસમો ચેતસો વિક્ખેપો ભન્તત્તં ચિત્તસ્સ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘ઉદ્ધચ્ચં’’.

તત્થ કતમં કુક્કુચ્ચં…પે… ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘કુક્કુચ્ચં’’.

તત્થ કતમં ચિત્તં…પે… ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘ચિત્તં’’. ઇદં ચિત્તં ઇમમ્હા ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચા સોધેતિ વિસોધેતિ પરિસોધેતિ મોચેતિ વિમોચેતિ પરિમોચેતિ. તેન વુચ્ચતિ ‘‘ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચા ચિત્તં પરિસોધેતી’’તિ.

૫૫૭. ‘‘વિચિકિચ્છં પહાયા’’તિ, તત્થ કતમા વિચિકિચ્છા? યા કઙ્ખા કઙ્ખાયના કઙ્ખાયિતત્તં વિમતિ વિચિકિચ્છા દ્વેળ્હકં દ્વિધાપથો સંસયો અનેકંસગ્ગાહો આસપ્પના પરિસપ્પના અપરિયોગાહણા છમ્ભિતત્તં ચિત્તસ્સ મનોવિલેખો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘વિચિકિચ્છા’’. અયં વિચિકિચ્છા સન્તા હોતિ સમિતા વૂપસન્તા અત્થઙ્ગતા અબ્ભત્થઙ્ગતા અપ્પિતા બ્યપ્પિતા સોસિતા વિસોસિતા બ્યન્તીકતા. તેન વુચ્ચતિ ‘‘વિચિકિચ્છં પહાયા’’તિ.

૫૫૮. ‘‘તિણ્ણવિચિકિચ્છો’’તિ, ઇમં વિચિકિચ્છં તિણ્ણો હોતિ ઉત્તિણ્ણો નિત્તિણ્ણો પારઙ્ગતો પારમનુપ્પત્તો. તેન વુચ્ચતિ ‘‘તિણ્ણવિચિકિચ્છો’’તિ.

૫૫૯. ‘‘અકથંકથી કુસલેસુ ધમ્મેસૂ’’તિ ઇમાય વિચિકિચ્છાય કુસલેસુ ધમ્મેસુ ન કઙ્ખતિ ન વિચિકિચ્છતિ અકથંકથી હોતિ નિક્કથંકથી વિકથંકથો. તેન વુચ્ચતિ ‘‘અકથંકથી કુસલેસુ ધમ્મેસૂ’’તિ.

૫૬૦. ‘‘વિચિકિચ્છાય ચિત્તં પરિસોધેતી’’તિ, તત્થ કતમા વિચિકિચ્છા? યા કઙ્ખા કઙ્ખાયના કઙ્ખાયિતત્તં છમ્ભિતત્તં ચિત્તસ્સ મનોવિલેખો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘વિચિકિચ્છા’’.

તત્થ કતમં ચિત્તં? યં ચિત્તં મનો માનસં…પે… તજ્જામનોવિઞ્ઞાણધાતુ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘ચિત્તં’’. ઇદં ચિત્તં ઇમાય વિચિકિચ્છાય સોધેતિ વિસોધેતિ પરિસોધેતિ મોચેતિ વિમોચેતિ પરિમોચેતિ. તેન વુચ્ચતિ ‘‘વિચિકિચ્છાય ચિત્તં પરિસોધેતી’’તિ.

૫૬૧. ‘‘ઇમે પઞ્ચ નીવરણે પહાયા’’તિ ઇમે પઞ્ચ નીવરણા સન્તા હોન્તિ સમિતા વૂપસન્તા અત્થઙ્ગતા અબ્ભત્થઙ્ગતા અપ્પિતા બ્યપ્પિતા સોસિતા વિસોસિતા બ્યન્તીકતા. તેન વુચ્ચતિ ‘‘ઇમે પઞ્ચ નીવરણે પહાયા’’તિ.

૫૬૨. ‘‘ચેતસો ઉપક્કિલેસે’’તિ ઇમે પઞ્ચ નીવરણા ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસા.

૫૬૩. ‘‘પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણે’’તિ ઇમેહિ પઞ્ચહિ નીવરણેહિ અનુપ્પન્ના ચેવ પઞ્ઞા ન ઉપ્પજ્જતિ ઉપ્પન્ના ચ પઞ્ઞા નિરુજ્ઝતિ. તેન વુચ્ચતિ ‘‘પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણે’’તિ.

૫૬૪. ‘‘વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહી’’તિ તત્થ કતમે કામા? છન્દો કામો, રાગો કામો, છન્દરાગો કામો, સઙ્કપ્પો કામો, રાગો કામો, સઙ્કપ્પરાગો કામો – ઇમે વુચ્ચન્તિ ‘‘કામા’’.

તત્થ કતમે અકુસલા ધમ્મા? કામચ્છન્દો, બ્યાપાદો, થિનં, મિદ્ધં, ઉદ્ધચ્ચં, કુક્કુચ્ચં, વિચિકિચ્છા – ઇમે વુચ્ચન્તિ ‘‘અકુસલા ધમ્મા’’. ઇતિ ઇમેહિ ચ કામેહિ ઇમેહિ ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ વિવિત્તો હોતિ. તેન વુચ્ચતિ ‘‘વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહી’’તિ.

૫૬૫. ‘‘સવિતક્કં સવિચાર’’ન્તિ અત્થિ વિતક્કો, અત્થિ વિચારો.

તત્થ કતમો વિતક્કો? યો તક્કો વિતક્કો સઙ્કપ્પો અપ્પના બ્યપ્પના ચેતસો અભિનિરોપના સમ્માસઙ્કપ્પો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘વિતક્કો’’.

તત્થ કતમો વિચારો? યો ચારો વિચારો અનુવિચારો ઉપવિચારો ચિત્તસ્સ અનુસન્ધનતા અનુપેક્ખનતા – અયં વુચ્ચતિ વિચારો. ઇતિ ઇમિના ચ વિતક્કેન ઇમિના ચ વિચારેન ઉપેતો હોતિ…પે… સમન્નાગતો. તેન વુચ્ચતિ ‘‘સવિતક્કં સવિચાર’’ન્તિ.

૫૬૬. ‘‘વિવેકજ’’ન્તિ વિતક્કો, વિચારો, પીતિ, સુખં, ચિત્તસ્સેકગ્ગતા – તે ઇમસ્મિં વિવેકે જાતા હોન્તિ સઞ્જાતા નિબ્બત્તા અભિનિબ્બત્તા પાતુભૂતા. તેન વુચ્ચતિ ‘‘વિવેકજ’’ન્તિ.

૫૬૭. ‘‘પીતિસુખ’’ન્તિ અત્થિ પીતિ, અત્થિ સુખં.

તત્થ કતમા પીતિ? યા પીતિ પામોજ્જં આમોદના પમોદના હાસો પહાસો વિત્તિ ઓદગ્યં અત્તમનતા ચિત્તસ્સ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘પીતિ’’.

તત્થ કતમં સુખં? યં ચેતસિકં સાતં ચેતસિકં સુખં ચેતોસમ્ફસ્સજં સાતં સુખં વેદયિતં ચેતોસમ્ફસ્સજા સાતા સુખા વેદના – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘સુખં’’. ઇદં સુખં ઇમાય પીતિયા સહગતં હોતિ સહજાતં સંસટ્ઠં સમ્પયુત્તં. તેન વુચ્ચતિ ‘‘પીતિસુખ’’ન્તિ.

૫૬૮. ‘‘પઠમ’’ન્તિ ગણનાનુપુબ્બતા [ગણનાનુપુબ્બતો (સ્યા.) એવમુપરિપિ] પઠમં. ઇદં પઠમં સમાપજ્જતીતિ પઠમં.

૫૬૯. ‘‘ઝાન’’ન્તિ વિતક્કો, વિચારો, પીતિ, સુખં, ચિત્તસ્સેકગ્ગતા.

૫૭૦. ‘‘ઉપસમ્પજ્જા’’તિ યો પઠમસ્સ ઝાનસ્સ લાભો પટિલાભો પત્તિ સમ્પત્તિ ફુસના સચ્છિકિરિયા ઉપસમ્પદા.

૫૭૧. ‘‘વિહરતી’’તિ …પે… તેન વુચ્ચતિ ‘‘વિહરતી’’તિ.

૫૭૨. ‘‘વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા’’તિ, અત્થિ વિતક્કો, અત્થિ વિચારો.

તત્થ કતમો વિતક્કો? યો તક્કો વિતક્કો…પે… સમ્માસઙ્કપ્પો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘વિતક્કો’’.

તત્થ કતમો વિચારો? યો ચારો વિચારો અનુવિચારો ઉપવિચારો ચિત્તસ્સ અનુસન્ધનતા અનુપેક્ખનતા – અયં વુચ્ચતિ ‘‘વિચારો’’. ઇતિ અયઞ્ચ વિતક્કો અયઞ્ચ વિચારો સન્તા હોન્તિ સમિતા વૂપસન્તા અત્થઙ્ગતા અબ્ભત્થઙ્ગતા અપ્પિતા બ્યપ્પિતા સોસિતા વિસોસિતા બ્યન્તીકતા. તેન વુચ્ચતિ ‘‘વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા’’તિ.

૫૭૩. ‘‘અજ્ઝત્ત’’ન્તિ યં અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં.

૫૭૪. ‘‘સમ્પસાદન’’ન્તિ યા સદ્ધા સદ્દહના ઓકપ્પના અભિપ્પસાદો.

૫૭૫. ‘‘ચેતસો એકોદિભાવ’’ન્તિ યા ચિત્તસ્સ ઠિતિ…પે… સમ્માસમાધિ.

૫૭૬. ‘‘અવિતક્કં અવિચાર’’ન્તિ અત્થિ વિતક્કો, અત્થિ વિચારો.

તત્થ કતમો વિતક્કો? યો તક્કો વિતક્કો…પે… સમ્માસઙ્કપ્પો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘વિતક્કો’’.

તત્થ કતમો વિચારો? યો ચારો અનુચારો વિચારો અનુવિચારો ઉપવિચારો ચિત્તસ્સ અનુસન્ધનતા અનુપેક્ખનતા – અયં વુચ્ચતિ ‘‘વિચારો’’. ઇતિ અયઞ્ચ વિતક્કો અયઞ્ચ વિચારો સન્તા હોતિ સમિતા વૂપસન્તા અત્થઙ્ગતા અબ્ભત્થઙ્ગતા અપ્પિતા બ્યપ્પિતા સોસિતા વિસોસિતા બ્યન્તીકતા. તેન વુચ્ચતિ ‘‘અવિતક્કં અવિચાર’’ન્તિ.

૫૭૭. ‘‘સમાધિજ’’ન્તિ સમ્પસાદો પીતિસુખં – તે ઇમસ્મિં સમાધિમ્હિ જાતા હોન્તિ સઞ્જાતા નિબ્બત્તા અભિનિબ્બત્તા પાતુભૂતા. તેન વુચ્ચતિ ‘‘સમાધિજ’’ન્તિ.

૫૭૮. ‘‘પીતિસુખ’’ન્તિ અત્થિ પીતિ, અત્થિ સુખં.

તત્થ કતમા પીતિ…પે… અયં વુચ્ચતિ ‘‘પીતિ’’.

તત્થ કતમં સુખં…પે… ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘સુખં’’. ઇદં સુખં ઇમાય પીતિયા સહગતં હોતિ સહજાતં સંસટ્ઠં સમ્પયુત્તં. તેન વુચ્ચતિ ‘‘પીતિસુખ’’ન્તિ.

૫૭૯. ‘‘દુતિય’’ન્તિ ગણનાનુપુબ્બતા દુતિયં. ઇદં દુતિયં સમાપજ્જતીતિ દુતિયં.

૫૮૦. ‘‘ઝાન’’ન્તિ સમ્પસાદો, પીતિસુખં, ચિત્તસ્સેકગ્ગતા.

૫૮૧. ‘‘ઉપસમ્પજ્જા’’તિ યો દુતિયસ્સ ઝાનસ્સ લાભો પટિલાભો પત્તિ સમ્પત્તિ ફુસના સચ્છિકિરિયા ઉપસમ્પદા.

૫૮૨. ‘‘વિહરતી’’તિ …પે… તેન વુચ્ચતિ ‘‘વિહરતી’’તિ.

૫૮૩. ‘‘પીતિયા ચ વિરાગા’’તિ તત્થ કતમા પીતિ? યા પીતિ પામોજ્જં આમોદના પમોદના હાસો પહાસો વિત્તિ ઓદગ્યં અત્તમનતા ચિત્તસ્સ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘પીતિ’’. અયં પીતિ સન્તા હોતિ સમિતા વૂપસન્તા અત્થઙ્ગતા અબ્ભત્થઙ્ગતા અપ્પિતા બ્યપ્પિતા સોસિતા વિસોસિતા બ્યન્તીકતા. તેન વુચ્ચતિ ‘‘પીતિયા ચ વિરાગા’’તિ.

૫૮૪. ‘‘ઉપેક્ખકો’’તિ તત્થ કતમા ઉપેક્ખા? યા ઉપેક્ખા ઉપેક્ખના અજ્ઝુપેક્ખના મજ્ઝત્તતા ચિત્તસ્સ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘ઉપેક્ખા’’. ઇમાય ઉપેક્ખાય ઉપેતો હોતિ…પે… સમન્નાગતો. તેન વુચ્ચતિ ‘‘ઉપેક્ખકો’’તિ.

૫૮૫. ‘‘વિહરતી’’તિ …પે… તેન વુચ્ચતિ ‘‘વિહરતી’’તિ.

૫૮૬. ‘‘સતો ચ સમ્પજાનો’’તિ તત્થ કતમા સતિ? યા સતિ અનુસ્સતિ…પે… સમ્માસતિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘સતિ’’.

તત્થ કતમં સમ્પજઞ્ઞં? યા પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘સમ્પજઞ્ઞં’’. ઇતિ ઇમાય ચ સતિયા ઇમિના ચ સમ્પજઞ્ઞેન ઉપેતો હોતિ…પે… સમન્નાગતો. તેન વુચ્ચતિ ‘‘સતો ચ સમ્પજાનો’’તિ.

૫૮૭. ‘‘સુખઞ્ચ કાયેન પટિસંવેદેતી’’તિ તત્થ કતમં સુખં? યં ચેતસિકં સાતં ચેતસિકં સુખં ચેતોસમ્ફસ્સજં સાતં સુખં વેદયિતં ચેતોસમ્ફસ્સજા સાતા સુખા વેદના – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘સુખં’’.

તત્થ કતમો કાયો? સઞ્ઞાક્ખન્ધો, સઙ્ખારક્ખન્ધો, વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘કાયો’’. ઇદં સુખં ઇમિના કાયેન પટિસંવેદેતિ. તેન વુચ્ચતિ ‘‘સુખઞ્ચ કાયેન પટિસંવેદેતી’’તિ.

૫૮૮. ‘‘યં તં અરિયા આચિક્ખન્તી’’તિ તત્થ કતમે અરિયા? અરિયા વુચ્ચન્તિ બુદ્ધા ચ બુદ્ધસાવકા ચ. તે ઇમં આચિક્ખન્તિ દેસેન્તિ પઞ્ઞપેન્તિ [પઞ્ઞાપેન્તિ (સી. સ્યા.)] પટ્ઠપેન્તિ વિવરન્તિ વિભજન્તિ ઉત્તાનિં કરોન્તિ પકાસેન્તિ. તેન વુચ્ચતિ ‘‘યં તં અરિયા આચિક્ખન્તી’’તિ.

૫૮૯. ‘‘ઉપેક્ખકો સતિમા સુખવિહારી’’તિ તત્થ કતમા ઉપેક્ખા? યા ઉપેક્ખા ઉપેક્ખના અજ્ઝુપેક્ખના મજ્ઝત્તતા ચિત્તસ્સ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘ઉપેક્ખા’’.

તત્થ કતમા સતિ? યા સતિ અનુસ્સતિ…પે… સમ્માસતિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘સતિ’’.

તત્થ કતમં સુખં? યં ચેતસિકં સાતં ચેતસિકં સુખં ચેતોસમ્ફસ્સજં સાતં સુખં વેદયિતં ચેતોસમ્ફસ્સજા સાતા સુખા વેદના – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘સુખં’’. ઇતિ ઇમાય ચ ઉપેક્ખાય ઇમાય ચ સતિયા ઇમિના ચ સુખેન સમન્નાગતો ઇરિયતિ વત્તતિ પાલેતિ યપેતિ યાપેતિ ચરતિ વિહરતિ. તેન વુચ્ચતિ ‘‘ઉપેક્ખકો સતિમા સુખવિહારી’’તિ.

૫૯૦. ‘‘તતિય’’ન્તિ ગણનાનુપુબ્બતા તતિયં. ઇદં તતિયં સમાપજ્જતીતિ તતિયં.

૫૯૧. ‘‘ઝાન’’ન્તિ ઉપેક્ખા, સતિ, સમ્પજઞ્ઞં, સુખં, ચિત્તસ્સેકગ્ગતા.

૫૯૨. ‘‘ઉપસમ્પજ્જા’’તિ યો તતિયસ્સ ઝાનસ્સ લાભો પટિલાભો પત્તિ સમ્પત્તિ ફુસના સચ્છિકિરિયા ઉપસમ્પદા.

૫૯૩. ‘‘વિહરતી’’તિ…પે… તેન વુચ્ચતિ ‘‘વિહરતી’’તિ.

૫૯૪. ‘‘સુખસ્સ ચ પહાના દુક્ખસ્સ ચ પહાના’’તિ, અત્થિ સુખં, અત્થિ દુક્ખં.

તત્થ કતમં સુખં? યં કાયિકં સાતં કાયિકં સુખં કાયસમ્ફસ્સજં સાતં સુખં વેદયિતં કાયસમ્ફસ્સજા સાતા સુખા વેદના – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘સુખં’’.

તત્થ કતમં દુક્ખં? યં કાયિકં અસાતં કાયિકં દુક્ખં કાયસમ્ફસ્સજં અસાતં દુક્ખં વેદયિતં કાયસમ્ફસ્સજા અસાતા દુક્ખા વેદના – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘દુક્ખં’’. ઇતિ ઇદઞ્ચ સુખં ઇદઞ્ચ દુક્ખં સન્તા હોન્તિ સમિતા વૂપસન્તા અત્થઙ્ગતા અબ્ભત્થઙ્ગતા અપ્પિતા બ્યપ્પિતા સોસિતા વિસોસિતા બ્યન્તીકતા. તેન વુચ્ચતિ ‘‘સુખસ્સ ચ પહાના દુક્ખસ્સ ચ પહાના’’તિ.

૫૯૫. ‘‘પુબ્બેવ સોમનસ્સદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમા’’તિ અત્થિ સોમનસ્સં, અત્થિ દોમનસ્સં.

તત્થ કતમં સોમનસ્સં? યં ચેતસિકં સાતં ચેતસિકં સુખં ચેતોસમ્ફસ્સજં સાતં સુખં વેદયિતં ચેતોસમ્ફસ્સજા સાતા સુખા વેદના – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘સોમનસ્સં’’.

તત્થ કતમં દોમનસ્સં? યં ચેતસિકં અસાતં ચેતસિકં દુક્ખં ચેતોસમ્ફસ્સજં અસાતં દુક્ખં વેદયિતં ચેતોસમ્ફસ્સજા અસાતા દુક્ખા વેદના – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘દોમનસ્સં’’. ઇતિ ઇદઞ્ચ સોમનસ્સં ઇદઞ્ચ દોમનસ્સં પુબ્બેવ સન્તા હોન્તિ સમિતા વૂપસન્તા અત્થઙ્ગતા અબ્ભત્થઙ્ગતા અપ્પિતા બ્યપ્પિતા સોસિતા વિસોસિતા બ્યન્તીકતા. તેન વુચ્ચતિ ‘‘પુબ્બેવ સોમનસ્સદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમા’’તિ.

૫૯૬. ‘‘અદુક્ખમસુખ’’ન્તિ યં ચેતસિકં નેવ સાતં નાસાતં ચેતોસમ્ફસ્સજં અદુક્ખમસુખં વેદયિતં ચેતોસમ્ફસ્સજા અદુક્ખમસુખા વેદના. તેન વુચ્ચતિ ‘‘અદુક્ખમસુખ’’ન્તિ.

૫૯૭. ‘‘ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિ’’ન્તિ, તત્થ કતમા ઉપેક્ખા? યા ઉપેક્ખા ઉપેક્ખના અજ્ઝુપેક્ખના મજ્ઝત્તતા ચિત્તસ્સ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘ઉપેક્ખા’’.

તત્થ કતમા સતિ? યા સતિ અનુસ્સતિ…પે… સમ્માસતિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘સતિ’’. અયં સતિ ઇમાય ઉપેક્ખાય વિવટા હોતિ પરિસુદ્ધા પરિયોદાતા. તેન વુચ્ચતિ ‘‘ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિ’’ન્તિ.

૫૯૮. ‘‘ચતુત્થ’’ન્તિ ગણનાનુપુબ્બતા ચતુત્થં, ઇદં ચતુત્થં સમાપજ્જતીતિ ચતુત્થં.

૫૯૯. ‘‘ઝાન’’ન્તિ ઉપેક્ખા, સતિ, ચિત્તસ્સેકગ્ગતા.

૬૦૦. ‘‘ઉપસમ્પજ્જા’’તિ યો ચતુત્થસ્સ ઝાનસ્સ લાભો પટિલાભો પત્તિ સમ્પત્તિ ફુસના સચ્છિકિરિયા ઉપસમ્પદા.

૬૦૧. ‘‘વિહરતી’’તિ…પે… તેન વુચ્ચતિ ‘‘વિહરતી’’તિ.

૬૦૨. ‘‘સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમા’’તિ તત્થ કતમા રૂપસઞ્ઞા? રૂપાવચરસમાપત્તિં સમાપન્નસ્સ વા ઉપપન્નસ્સ વા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારિસ્સ વા સઞ્ઞા સઞ્જાનના સઞ્જાનિતત્તં – ઇમા વુચ્ચન્તિ ‘‘રૂપસઞ્ઞાયો’’. ઇમા રૂપસઞ્ઞાયો અતિક્કન્તો હોતિ વીતિક્કન્તો સમતિક્કન્તો. તેન વુચ્ચતિ ‘‘સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમા’’તિ.

૬૦૩. ‘‘પટિઘસઞ્ઞાનં અત્થઙ્ગમા’’તિ તત્થ કતમા પટિઘસઞ્ઞા? રૂપસઞ્ઞા સદ્દસઞ્ઞા…પે… ફોટ્ઠબ્બસઞ્ઞા – ઇમા વુચ્ચન્તિ પટિઘસઞ્ઞાયો. ઇમા પટિઘસઞ્ઞાયો સન્તા હોન્તિ સમિતા વૂપસન્તા અત્થઙ્ગતા અબ્ભત્થઙ્ગતા અપ્પિતા બ્યપ્પિતા સોસિતા વિસોસિતા બ્યન્તીકતા. તેન વુચ્ચતિ ‘‘પટિઘસઞ્ઞાનં અત્થઙ્ગમા’’તિ.

૬૦૪. ‘‘નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારા’’તિ તત્થ કતમા નાનત્તસઞ્ઞા? અસમાપન્નસ્સ મનોધાતુ સમઙ્ગિસ્સ વા મનોવિઞ્ઞાણધાતુ સમઙ્ગિસ્સ વા સઞ્ઞા સઞ્જાનના સઞ્જાનિતત્તં – ઇમા વુચ્ચન્તિ ‘‘નાનત્તસઞ્ઞાયો’’. ઇમા નાનત્તસઞ્ઞાયો ન મનસિ કરોતિ. તેન વુચ્ચતિ ‘‘નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારા’’તિ.

૬૦૫. ‘‘અનન્તો આકાસો’’તિ, તત્થ કતમો આકાસો? યો આકાસો આકાસગતં અઘં અઘગતં વિવરો વિવરગતં અસમ્ફુટ્ઠં ચતૂહિ મહાભૂતેહિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘આકાસો’’. તસ્મિં આકાસે ચિત્તં ઠપેતિ સણ્ઠપેતિ અનન્તં ફરતિ. તેન વુચ્ચતિ ‘‘અનન્તો આકાસો’’તિ.

૬૦૬. ‘‘આકાસાનઞ્ચાયતન’’ન્તિ આકાસાનઞ્ચાયતનં સમાપન્નસ્સ વા ઉપપન્નસ્સ વા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારિસ્સ વા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા.

૬૦૭. ‘‘ઉપસમ્પજ્જા’’તિ યો આકાસાનઞ્ચાયતનસ્સ લાભો પટિલાભો પત્તિ સમ્પત્તિ ફુસના સચ્છિકિરિયા ઉપસમ્પદા.

૬૦૮. ‘‘વિહરતી’’તિ…પે… તેન વુચ્ચતિ ‘‘વિહરતી’’તિ.