૨૧. સચ્ચિકટ્ઠસભાગાનુયોગો

૨૦૮. પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેનાતિ? આમન્તા. પુગ્ગલો સઙ્ખતોતિ? ન હેવં વત્તબ્બે…પે… પુગ્ગલો અસઙ્ખતોતિ? ન હેવં વત્તબ્બે…પે… પુગ્ગલો નેવ સઙ્ખતો નાસઙ્ખતોતિ? ન હેવં વત્તબ્બે.

૨૦૯. પુગ્ગલો નેવ સઙ્ખતો નાસઙ્ખતોતિ? આમન્તા. સઙ્ખતઞ્ચ અસઙ્ખતઞ્ચ ઠપેત્વા અત્થઞ્ઞા તતિયા કોટીતિ? ન હેવં વત્તબ્બે…પે….

૨૧૦. સઙ્ખતઞ્ચ અસઙ્ખતઞ્ચ ઠપેત્વા અત્થઞ્ઞા તતિયા કોટીતિ? આમન્તા. નનુ વુત્તં ભગવતા – ‘‘દ્વેમા, ભિક્ખવે, ધાતુયો. કતમા દ્વે? સઙ્ખતા ચ ધાતુ અસઙ્ખતા ચ ધાતુ. ઇમા ખો, ભિક્ખવે, દ્વે ધાતુયો’’તિ [મ. નિ. ૧.૧૨૫, આલપનમત્તમેવ નાનં]! અત્થેવ સુત્તન્તોતિ? આમન્તા. તેન હિ ન વત્તબ્બં – ‘‘સઙ્ખતઞ્ચ અસઙ્ખતઞ્ચ ઠપેત્વા અત્થઞ્ઞા તતિયા કોટી’’તિ.

૨૧૧. પુગ્ગલો નેવ સઙ્ખતો નાસઙ્ખતોતિ? આમન્તા. અઞ્ઞં સઙ્ખતં, અઞ્ઞં અસઙ્ખતં, અઞ્ઞો પુગ્ગલોતિ? ન હેવં વત્તબ્બે…પે….

૨૧૨. ખન્ધા સઙ્ખતા, નિબ્બાનં અસઙ્ખતં, પુગ્ગલો નેવ સઙ્ખતો નાસઙ્ખતોતિ? આમન્તા. અઞ્ઞે ખન્ધા, અઞ્ઞં નિબ્બાનં, અઞ્ઞો પુગ્ગલોતિ? ન હેવં વત્તબ્બે…પે….

૨૧૩. રૂપં સઙ્ખતં, નિબ્બાનં અસઙ્ખતં, પુગ્ગલો નેવ સઙ્ખતો નાસઙ્ખતોતિ? આમન્તા. અઞ્ઞં રૂપં, અઞ્ઞં નિબ્બાનં, અઞ્ઞો પુગ્ગલોતિ? ન હેવં વત્તબ્બે. વેદના… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં સઙ્ખતં, નિબ્બાનં અસઙ્ખતં, પુગ્ગલો નેવ સઙ્ખતો નાસઙ્ખતોતિ? આમન્તા. અઞ્ઞં વિઞ્ઞાણં, અઞ્ઞં નિબ્બાનં, અઞ્ઞો પુગ્ગલોતિ? ન હેવં વત્તબ્બે…પે….

૨૧૪. પુગ્ગલસ્સ ઉપ્પાદો પઞ્ઞાયતિ, વયો પઞ્ઞાયતિ, ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્તં પઞ્ઞાયતીતિ? આમન્તા. પુગ્ગલો સઙ્ખતોતિ? ન હેવં વત્તબ્બે…પે… વુત્તં ભગવતા – ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, સઙ્ખતસ્સ સઙ્ખતલક્ખણાનિ. સઙ્ખતાનં, ભિક્ખવે, ધમ્માનં [કતમાનિ તીણિ (અ. નિ. ૩.૪૭)] ઉપ્પાદો પઞ્ઞાયતિ, વયો પઞ્ઞાયતિ, ઠિતાનં અઞ્ઞથત્તં પઞ્ઞાયતી’’તિ [અ. નિ. ૩.૪૭]. પુગ્ગલસ્સ ઉપ્પાદો પઞ્ઞાયતિ, વયો પઞ્ઞાયતિ, ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્તં પઞ્ઞાયતિ; તેન હિ પુગ્ગલો સઙ્ખતોતિ.

૨૧૫. પુગ્ગલસ્સ ન ઉપ્પાદો પઞ્ઞાયતિ, ન વયો પઞ્ઞાયતિ, ન ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્તં પઞ્ઞાયતીતિ? આમન્તા. પુગ્ગલો અસઙ્ખતોતિ? ન હેવં વત્તબ્બે…પે… વુત્તં ભગવતા – ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, અસઙ્ખતસ્સ અસઙ્ખતલક્ખણાનિ. અસઙ્ખતાનં, ભિક્ખવે, ધમ્માનં ન ઉપ્પાદો પઞ્ઞાયતિ, ન વયો પઞ્ઞાયતિ, ન ઠિતાનં અઞ્ઞથત્તં પઞ્ઞાયતી’’તિ [અ. નિ. ૩.૪૮]. પુગ્ગલસ્સ ન ઉપ્પાદો પઞ્ઞાયતિ, ન વયો પઞ્ઞાયતિ, ન ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્તં પઞ્ઞાયતિ; તેન હિ પુગ્ગલો અસઙ્ખતોતિ.

૨૧૬. પરિનિબ્બુતો પુગ્ગલો અત્થત્થમ્હિ, નત્થત્થમ્હીતિ? અત્થત્થમ્હીતિ. પરિનિબ્બુતો પુગ્ગલો સસ્સતોતિ? ન હેવં વત્તબ્બે…પે… નત્થત્થમ્હીતિ. પરિનિબ્બુતો પુગ્ગલો ઉચ્છિન્નોતિ? ન હેવં વત્તબ્બે…પે….

૨૧૭. પુગ્ગલો કિં નિસ્સાય તિટ્ઠતીતિ? ભવં નિસ્સાય તિટ્ઠતીતિ. ભવો અનિચ્ચો સઙ્ખતો પટિચ્ચસમુપ્પન્નો ખયધમ્મો વયધમ્મો વિરાગધમ્મો નિરોધધમ્મો વિપરિણામધમ્મોતિ? આમન્તા. પુગ્ગલોપિ અનિચ્ચો સઙ્ખતો પટિચ્ચસમુપ્પન્નો ખયધમ્મો વયધમ્મો વિરાગધમ્મો નિરોધધમ્મો વિપરિણામધમ્મોતિ? ન હેવં વત્તબ્બે…પે….

૨૧૮. ન વત્તબ્બં – ‘‘પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેના’’તિ? આમન્તા. નનુ અત્થિ કોચિ સુખં વેદનં વેદિયમાનો ‘‘સુખં વેદનં વેદિયામી’’તિ પજાનાતીતિ? આમન્તા. હઞ્ચિ અત્થિ કોચિ સુખં વેદનં વેદિયમાનો ‘‘સુખં વેદનં વેદિયામી’’તિ પજાનાતિ, તેન વત રે વત્તબ્બે – ‘‘પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેના’’તિ.

૨૧૯. ન વત્તબ્બં – ‘‘પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેના’’તિ? આમન્તા. નનુ અત્થિ કોચિ દુક્ખં વેદનં વેદિયમાનો…પે… અદુક્ખમસુખં વેદનં વેદિયમાનો ‘‘અદુક્ખમસુખં વેદનં વેદિયામી’’તિ પજાનાતીતિ? આમન્તા. હઞ્ચિ અત્થિ કોચિ અદુક્ખમસુખં વેદનં વેદિયમાનો ‘‘અદુક્ખમસુખં વેદનં વેદિયામી’’તિ પજાનાતિ, તેન વત રે વત્તબ્બે – ‘‘પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેના’’તિ.

૨૨૦. અત્થિ કોચિ સુખં વેદનં વેદિયમાનો ‘‘સુખં વેદનં વેદિયામી’’તિ પજાનાતીતિ કત્વા તેન ચ કારણેન પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેનાતિ? આમન્તા. યો સુખં વેદનં વેદિયમાનો ‘‘સુખં વેદનં વેદિયામી’’તિ પજાનાતિ, સ્વેવ પુગ્ગલો; યો સુખં વેદનં વેદિયમાનો ‘‘સુખં વેદનં વેદિયામી’’તિ ન પજાનાતિ, ન સો પુગ્ગલોતિ? ન હેવં વત્તબ્બે…પે….

યો દુક્ખં વેદનં વેદિયમાનો…પે… યો અદુક્ખમસુખં વેદનં વેદિયમાનો ‘‘અદુક્ખમસુખં વેદનં વેદિયામી’’તિ પજાનાતિ, સ્વેવ પુગ્ગલો; યો અદુક્ખમસુખં વેદનં વેદિયમાનો ‘‘અદુક્ખમસુખં વેદનં વેદિયામી’’તિ ન પજાનાતિ, ન સો પુગ્ગલોતિ? ન હેવં વત્તબ્બે…પે….

૨૨૧. અત્થિ કોચિ સુખં વેદનં વેદિયમાનો ‘‘સુખં વેદનં વેદિયામી’’તિ પજાનાતીતિ કત્વા તેન ચ કારણેન પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેનાતિ? આમન્તા. અઞ્ઞા સુખા વેદના, અઞ્ઞો સુખં વેદનં વેદિયમાનો ‘‘સુખં વેદનં વેદિયામી’’તિ પજાનાતીતિ? ન હેવં વત્તબ્બે…પે… અઞ્ઞા દુક્ખા વેદના…પે… અઞ્ઞા અદુક્ખમસુખા વેદના, અઞ્ઞો અદુક્ખમસુખં વેદનં વેદિયમાનો ‘‘અદુક્ખમસુખં વેદનં વેદિયામી’’તિ પજાનાતીતિ? ન હેવં વત્તબ્બે …પે….

૨૨૨. ન વત્તબ્બં – ‘‘પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેના’’તિ? આમન્તા. નનુ અત્થિ કોચિ કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરતીતિ? આમન્તા. હઞ્ચિ અત્થિ કોચિ કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરતિ, તેન વત રે વત્તબ્બે – ‘‘પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેના’’તિ.

૨૨૩. ન વત્તબ્બં – ‘‘પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેના’’તિ? આમન્તા. નનુ અત્થિ કોચિ વેદનાસુ…પે… ચિત્તે… ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરતીતિ? આમન્તા. હઞ્ચિ અત્થિ કોચિ ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરતિ, તેન વત રે વત્તબ્બે – ‘‘પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેના’’તિ.

૨૨૪. અત્થિ કોચિ કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરતીતિ કત્વા તેન ચ કારણેન પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેનાતિ? આમન્તા. યો કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરતિ, સ્વેવ પુગ્ગલો; યો ન કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરતિ, ન સો પુગ્ગલોતિ? ન હેવં વત્તબ્બે…પે….

યો વેદનાસુ…પે… ચિત્તે… ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરતિ, સ્વેવ પુગ્ગલો; યો ન ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરતિ, ન સો પુગ્ગલોતિ? ન હેવં વત્તબ્બે…પે….

૨૨૫. અત્થિ કોચિ કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરતીતિ કત્વા તેન ચ કારણેન પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેનાતિ? આમન્તા. અઞ્ઞો કાયો, અઞ્ઞો કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરતીતિ? ન હેવં વત્તબ્બે…પે… અઞ્ઞા વેદના… અઞ્ઞં ચિત્તં… અઞ્ઞે ધમ્મા, અઞ્ઞો ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરતીતિ? ન હેવં વત્તબ્બે…પે….

૨૨૬. પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેનાતિ? આમન્તા. નનુ વુત્તં ભગવતા –

‘‘સુઞ્ઞતો લોકં અવેક્ખસ્સુ, મોઘરાજ સદા સતો;

અત્તાનુદિટ્ઠિં ઊહચ્ચ [ઓહચ્ચ (સ્યા.), ઉહચ્ચ (ક.)], એવં મચ્ચુતરો સિયા;

એવં લોકં અવેક્ખન્તં, મચ્ચુરાજા ન પસ્સતી’’તિ [સુ. નિ. ૧૧૨૫; ચૂળનિ. ૮૮ મોઘરાજમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ].

અત્થેવ સુત્તન્તોતિ? આમન્તા. તેન હિ ન વત્તબ્બં – ‘‘પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેના’’તિ.

૨૨૭. પુગ્ગલો અવેક્ખતીતિ? આમન્તા. સહ રૂપેન અવેક્ખતિ, વિના રૂપેન અવેક્ખતીતિ? સહ રૂપેન અવેક્ખતીતિ. તં જીવં તં સરીરન્તિ? ન હેવં વત્તબ્બે…પે… વિના રૂપેન અવેક્ખતીતિ, અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરન્તિ? ન હેવં વત્તબ્બે…પે….

૨૨૮. પુગ્ગલો અવેક્ખતીતિ? આમન્તા. અબ્ભન્તરગતો અવેક્ખતિ, બહિદ્ધા નિક્ખમિત્વા અવેક્ખતીતિ? અબ્ભન્તરગતો અવેક્ખતીતિ. તં જીવં તં સરીરન્તિ? ન હેવં વત્તબ્બે…પે… બહિદ્ધા નિક્ખમિત્વા અવેક્ખતીતિ, અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરન્તિ? ન હેવં વત્તબ્બે…પે….

૨૨૯. ન વત્તબ્બં – ‘‘પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેના’’તિ? આમન્તા. નનુ ભગવા સચ્ચવાદી કાલવાદી ભૂતવાદી તથવાદી અવિતથવાદી અનઞ્ઞથવાદીતિ? આમન્તા. વુત્તં ભગવતા – ‘‘અત્થિ પુગ્ગલો અત્તહિતાય પટિપન્નો’’તિ. અત્થેવ સુત્તન્તોતિ? આમન્તા. તેન હિ પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેનાતિ.

૨૩૦. ન વત્તબ્બં – ‘‘પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેના’’તિ? આમન્તા. નનુ ભગવા સચ્ચવાદી કાલવાદી ભૂતવાદી તથવાદી અવિતથવાદી અનઞ્ઞથવાદીતિ? આમન્તા. વુત્તં ભગવતા – ‘‘એકપુગ્ગલો, ભિક્ખવે, લોકે ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાય અત્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુસ્સાન’’ન્તિ [અ. નિ. ૧.૧૬૨-૧૬૯]. અત્થેવ સુત્તન્તોતિ? આમન્તા. તેન હિ પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેનાતિ.

૨૩૧. પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેનાતિ? આમન્તા. નનુ ભગવા સચ્ચવાદી કાલવાદી ભૂતવાદી તથવાદી અવિતથવાદી અનઞ્ઞથવાદીતિ? આમન્તા. વુત્તં ભગવતા – ‘‘સબ્બે ધમ્મા અનત્તા’’તિ [મ. નિ. ૧.૩૫૬; ધ. પ. ૨૭૯ ધમ્મપદે]. અત્થેવ સુત્તન્તોતિ? આમન્તા. તેન હિ ન વત્તબ્બં – ‘‘પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેના’’તિ.

૨૩૨. પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેનાતિ? આમન્તા. નનુ ભગવા સચ્ચવાદી કાલવાદી ભૂતવાદી તથવાદી અવિતથવાદી અનઞ્ઞથવાદીતિ? આમન્તા. વુત્તં ભગવતા – ‘‘દુક્ખમેવ ઉપ્પજ્જમાનં ઉપ્પજ્જતિ, દુક્ખમેવ [દુક્ખં (સં. નિ. ૨.૧૫)] નિરુજ્ઝમાનં નિરુજ્ઝતીતિ ન કઙ્ખતિ ન વિચિકિચ્છતિ, અપરપ્પચ્ચયઞ્ઞાણમેવસ્સ એત્થ હોતિ. એત્તાવતા ખો, કચ્ચાન, સમ્માદિટ્ઠિ હોતી’’તિ [સં. નિ. ૨.૧૫]. અત્થેવ સુત્તન્તોતિ? આમન્તા. તેન હિ ન વત્તબ્બં – ‘‘પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેના’’તિ.

૨૩૩. પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેનાતિ? આમન્તા. નનુ વજિરા ભિક્ખુની મારં પાપિમન્તં એતદવોચ –

‘‘કિન્નુ સત્તોતિ પચ્ચેસિ, માર દિટ્ઠિગતં નુ તે;

સુદ્ધસઙ્ખારપુઞ્જોયં, નયિધ સત્તુપલબ્ભતિ.

‘‘યથા હિ [યથાપિ (બહૂસુ)] અઙ્ગસમ્ભારા, હોતિ સદ્દો રથો ઇતિ;

એવં ખન્ધેસુ સન્તેસુ, હોતિ સત્તોતિ સમ્મુતિ [સમ્મતિ (સ્યા. કં.)].

‘‘દુક્ખમેવ હિ સમ્ભોતિ, દુક્ખં તિટ્ઠતિ વેતિ ચ;

નાઞ્ઞત્ર દુક્ખા સમ્ભોતિ, નાઞ્ઞં દુક્ખા નિરુજ્ઝતી’’તિ [સં. નિ. ૧.૧૭૧].

૨૩૪. પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેનાતિ? આમન્તા. નનુ આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘‘સુઞ્ઞો લોકો સુઞ્ઞો લોકો’તિ, ભન્તે, વુચ્ચતિ. કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, ‘સુઞ્ઞો લોકો’તિ વુચ્ચતી’’તિ? ‘‘યસ્મા ખો, આનન્દ, સુઞ્ઞં અત્તેન વા અત્તનિયેન વા, તસ્મા ‘સુઞ્ઞો લોકો’તિ વુચ્ચતિ. કિઞ્ચાનન્દ, સુઞ્ઞં અત્તેન વા અત્તનિયેન વા? ચક્ખું ખો, આનન્દ, સુઞ્ઞં અત્તેન વા અત્તનિયેન વા, રૂપા સુઞ્ઞા…પે… ચક્ખુવિઞ્ઞાણં સુઞ્ઞં… ચક્ખુસમ્ફસ્સો સુઞ્ઞો… યમ્પિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા, તમ્પિ સુઞ્ઞં અત્તેન વા અત્તનિયેન વા, સોતં સુઞ્ઞં…પે… સદ્દા સુઞ્ઞા… ઘાનં સુઞ્ઞં… ગન્ધા સુઞ્ઞા… જિવ્હા સુઞ્ઞા… રસા સુઞ્ઞા… કાયો સુઞ્ઞો… ફોટ્ઠબ્બા સુઞ્ઞા… મનો સુઞ્ઞો… ધમ્મા સુઞ્ઞા… મનોવિઞ્ઞાણં સુઞ્ઞં… મનોસમ્ફસ્સો સુઞ્ઞો… યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા, તમ્પિ સુઞ્ઞં અત્તેન વા અત્તનિયેન વા. યસ્મા ખો, આનન્દ, સુઞ્ઞં અત્તેન વા અત્તનિયેન વા, તસ્મા ‘સુઞ્ઞો લોકો’તિ વુચ્ચતી’’તિ [સં. નિ. ૪.૮૫]. અત્થેવ સુત્તન્તોતિ? આમન્તા. તેન હિ ન વત્તબ્બં – ‘‘પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેના’’તિ.

૨૩૫. પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેનાતિ? આમન્તા. નનુ ભગવા સચ્ચવાદી કાલવાદી ભૂતવાદી તથવાદી અવિતથવાદી અનઞ્ઞથવાદીતિ? આમન્તા. વુત્તં ભગવતા – ‘‘અત્તનિ વા, ભિક્ખવે, સતિ ‘અત્તનિયં મે’તિ અસ્સા’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘અત્તનિયે વા, ભિક્ખવે, સતિ ‘અત્તા મે’તિ અસ્સા’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘અત્તનિ ચ, ભિક્ખવે, અત્તનિયે ચ સચ્ચતો થેતતો અનુપલબ્ભિયમાને [અનુપલબ્ભમાને (મ. નિ. ૧.૨૪૪)] યમ્પિદં [યમિદં (સ્યા.) યમ્પિતં (મ. નિ. ૧.૨૪૪)] દિટ્ઠિટ્ઠાનં સો લોકો સો અત્તા સો પેચ્ચ ભવિસ્સામિ નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો અવિપરિણામધમ્મો, સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સામીતિ – ‘નન્વાયં, ભિક્ખવે, કેવલો પરિપૂરો બાલધમ્મો’’’તિ? ‘‘કિઞ્હિ નો સિયા, ભન્તે, કેવલો હિ, ભન્તે, પરિપૂરો બાલધમ્મો’’તિ [મ. નિ. ૧.૨૪૪]. અત્થેવ સુત્તન્તોતિ? આમન્તા. તેન હિ ન વત્તબ્બં – ‘‘પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેના’’તિ.

૨૩૬. પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેનાતિ? આમન્તા. નનુ ભગવા સચ્ચવાદી કાલવાદી ભૂતવાદી તથવાદી અવિતથવાદી અનઞ્ઞથવાદીતિ? આમન્તા. વુત્તં ભગવતા – ‘‘તયો મે, સેનિય, સત્થારો સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. કતમે તયો? ઇધ, સેનિય, એકચ્ચો સત્થા દિટ્ઠેવ ધમ્મે અત્તાનં સચ્ચતો થેતતો પઞ્ઞાપેતિ, અભિસમ્પરાયઞ્ચ અત્તાનં સચ્ચતો થેતતો પઞ્ઞાપેતિ.

‘‘ઇધ પન, સેનિય, એકચ્ચો સત્થા દિટ્ઠેવ હિ ખો ધમ્મે અત્તાનં સચ્ચતો થેતતો પઞ્ઞાપેતિ, નો ચ ખો અભિસમ્પરાયં અત્તાનં સચ્ચતો થેતતો પઞ્ઞાપેતિ.

‘‘ઇધ પન, સેનિય, એકચ્ચો સત્થા દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે અત્તાનં સચ્ચતો થેતતો ન પઞ્ઞાપેતિ, અભિસમ્પરાયઞ્ચ અત્તાનં સચ્ચતો થેતતો ન પઞ્ઞાપેતિ.

‘‘તત્ર, સેનિય, ય્વાયં સત્થા દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે અત્તાનં સચ્ચતો થેતતો પઞ્ઞાપેતિ, અભિસમ્પરાયઞ્ચ અત્તાનં સચ્ચતો થેતતો પઞ્ઞાપેતિ – અયં વુચ્ચતિ, સેનિય, સત્થા સસ્સતવાદો.

‘‘તત્ર, સેનિય, ય્વાયં સત્થા દિટ્ઠેવ હિ ખો ધમ્મે અત્તાનં સચ્ચતો થેતતો પઞ્ઞાપેતિ, નો ચ ખો અભિસમ્પરાયં અત્તાનં સચ્ચતો થેતતો પઞ્ઞાપેતિ – અયં વુચ્ચતિ, સેનિય, સત્થા ઉચ્છેદવાદો.

‘‘તત્ર, સેનિય, ય્વાયં સત્થા દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે અત્તાનં સચ્ચતો થેતતો ન પઞ્ઞાપેતિ, અભિસમ્પરાયઞ્ચ અત્તાનં સચ્ચતો થેતતો ન પઞ્ઞાપેતિ – અયં વુચ્ચતિ, સેનિય, સત્થા સમ્માસમ્બુદ્ધો. ઇમે ખો, સેનિય, તયો સત્થારો સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિ’’ન્તિ [પુ. પ. ૧૩૧ પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિયં, અત્થતો એકં]. અત્થેવ સુત્તન્તોતિ? આમન્તા. તેન હિ ન વત્તબ્બં – ‘‘પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેના’’તિ.

૨૩૭. પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેનાતિ? આમન્તા. નનુ ભગવા સચ્ચવાદી કાલવાદી ભૂતવાદી તથવાદી અવિતથવાદી અનઞ્ઞથવાદીતિ? આમન્તા. વુત્તં ભગવતા – ‘‘સપ્પિકુમ્ભો’’તિ? આમન્તા. અત્થિ કોચિ સપ્પિસ્સ કુમ્ભં કરોતીતિ? ન હેવં વત્તબ્બે…પે… તેન હિ ન વત્તબ્બં – ‘‘પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેના’’તિ.

૨૩૮. પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેનાતિ? આમન્તા. નનુ ભગવા સચ્ચવાદી કાલવાદી ભૂતવાદી તથવાદી અવિતથવાદી અનઞ્ઞથવાદીતિ? આમન્તા. વુત્તં ભગવતા – ‘‘તેલકુમ્ભો… મધુકુમ્ભો… ફાણિતકુમ્ભો… ખીરકુમ્ભો… ઉદકકુમ્ભો… પાનીયથાલકં… પાનીયકોસકં… પાનીયસરાવકં… નિચ્ચભત્તં… ધુવયાગૂ’’તિ? આમન્તા. અત્થિ કાચિ યાગુ નિચ્ચા ધુવા સસ્સતા અવિપરિણામધમ્માતિ? ન હેવં વત્તબ્બે.…પે…. તેન હિ ન વત્તબ્બં – ‘‘પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેના’’તિ. (સંખિત્તં)

અટ્ઠકનિગ્ગહપેય્યાલા, સન્ધાવનિયા ઉપાદાય;

ચિત્તેન પઞ્ચમં કલ્યાણં, ઇદ્ધિસુત્તાહરણેન અટ્ઠમં.

સચ્ચિકટ્ઠસભાગાનુયોગો.

પુગ્ગલકથા નિટ્ઠિતા.