૬. અસુભકમ્મટ્ઠાનનિદ્દેસો

ઉદ્ધુમાતકાદિપદત્થવણ્ણના

૧૦૨. કસિણાનન્તરમુદ્દિટ્ઠેસુ પન ઉદ્ધુમાતકં, વિનીલકં, વિપુબ્બકં, વિચ્છિદ્દકં, વિક્ખાયિતકં, વિક્ખિત્તકં, હતવિક્ખિત્તકં, લોહિતકં, પુળવકં, અટ્ઠિકન્તિ દસસુ અવિઞ્ઞાણકાસુભેસુ ભસ્તા વિય વાયુના ઉદ્ધં જીવિતપરિયાદાના યથાનુક્કમં સમુગ્ગતેન સૂનભાવેન ઉદ્ધુમાતત્તા ઉદ્ધુમાતં, ઉદ્ધુમાતમેવ ઉદ્ધુમાતકં. પટિક્કૂલત્તા વા કુચ્છિતં ઉદ્ધુમાતન્તિ ઉદ્ધુમાતકં. તથારૂપસ્સ છવસરીરસ્સેતં અધિવચનં.

વિનીલં વુચ્ચતિ વિપરિભિન્નનીલવણ્ણં, વિનીલમેવ વિનીલકં. પટિક્કૂલત્તા વા કુચ્છિતં વિનીલન્તિ વિનીલકં. મંસુસ્સદટ્ઠાનેસુ રત્તવણ્ણસ્સ પુબ્બસન્નિચયટ્ઠાનેસુ સેતવણ્ણસ્સ યેભુય્યેન ચ નીલવણ્ણસ્સ નીલટ્ઠાને નીલસાટકપારુતસ્સેવ છવસરીરસ્સેતમધિવચનં.

પરિભિન્નટ્ઠાનેસુ વિસ્સન્દમાનં પુબ્બં વિપુબ્બં, વિપુબ્બમેવ વિપુબ્બકં. પટિક્કૂલત્તા વા કુચ્છિતં વિપુબ્બન્તિ વિપુબ્બકં. તથારૂપસ્સ છવસરીરસ્સેતમધિવચનં.

વિચ્છિદ્દં વુચ્ચતિ દ્વિધા છિન્દનેન અપધારિતં, વિચ્છિદ્દમેવ વિચ્છિદ્દકં. પટિક્કૂલત્તા વા કુચ્છિતં વિચ્છિદ્દન્તિ વિચ્છિદ્દકં. વેમજ્ઝે છિન્નસ્સ છવસરીરસ્સેતમધિવચનં.

ઇતો ચ એત્તો ચ વિવિધાકારેન સોણસિઙ્ગાલાદીહિ ખાદિતન્તિ વિક્ખાયિતં, વિક્ખાયિતમેવ વિક્ખાયિતકં. પટિક્કૂલત્તા વા કુચ્છિતં વિક્ખાયિતન્તિ વિક્ખાયિતકં. તથારૂપસ્સ છવસરીરસ્સેતમધિવચનં.

વિવિધં ખિત્તં વિક્ખિત્તં, વિક્ખિત્તમેવ વિક્ખિત્તકં. પટિક્કૂલત્તા વા કુચ્છિતં વિક્ખિત્તન્તિ વિક્ખિત્તકં. અઞ્ઞેન હત્થં અઞ્ઞેન પાદં અઞ્ઞેન સીસન્તિ એવં તતો તતો ખિત્તસ્સ છવસરીરસ્સેતમધિવચનં.

હતઞ્ચ તં પુરિમનયેનેવ વિક્ખિત્તકઞ્ચાતિ હતવિક્ખિત્તકં. કાકપદાકારેન અઙ્ગપચ્ચઙ્ગેસુ સત્થેન હનિત્વા વુત્તનયેન વિક્ખિત્તસ્સ છવસરીરસ્સેતમધિવચનં.

લોહિતં કિરતિ વિક્ખિપતિ ઇતો ચિતો ચ પગ્ઘરતીતિ લોહિતકં. પગ્ઘરિતલોહિતમક્ખિતસ્સ છવસરીરસ્સેતમધિવચનં.

પુળવા વુચ્ચન્તિ કિમયો, પુળવે કિરતીતિ પુળવકં. કિમિપરિપુણ્ણસ્સ છવસરીરસ્સેતમધિવચનં.

અટ્ઠિયેવ અટ્ઠિકં. પટિક્કૂલત્તા વા કુચ્છિતં અટ્ઠીતિ અટ્ઠિકં. અટ્ઠિસઙ્ખલિકાયપિ એકટ્ઠિકસ્સપેતમધિવચનં. ઇમાનિ ચ પન ઉદ્ધુમાતકાદીનિ નિસ્સાય ઉપ્પન્નનિમિત્તાનમ્પિ નિમિત્તેસુ પટિલદ્ધજ્ઝાનાનમ્પેતાનેવ નામાનિ.

ઉદ્ધુમાતકકમ્મટ્ઠાનં

૧૦૩. તત્થ ઉદ્ધુમાતકસરીરે ઉદ્ધુમાતકનિમિત્તં ઉપ્પાદેત્વા ઉદ્ધુમાતકસઙ્ખાતં ઝાનં ભાવેતુકામેન યોગિના પથવીકસિણે વુત્તનયેનેવ વુત્તપ્પકારં આચરિયં ઉપસઙ્કમિત્વા કમ્મટ્ઠાનં ઉગ્ગહેતબ્બં. તેનસ્સ કમ્મટ્ઠાનં કથેન્તેન અસુભનિમિત્તત્થાય ગમનવિધાનં, સમન્તા નિમિત્તુપલક્ખણં, એકાદસવિધેન નિમિત્તગ્ગાહો, ગતાગતમગ્ગપચ્ચવેક્ખણન્તિ એવં અપ્પનાવિધાનપરિયોસાનં સબ્બં કથેતબ્બં. તેનાપિ સબ્બં સાધુકં ઉગ્ગહેત્વા પુબ્બે વુત્તપ્પકારં સેનાસનં ઉપગન્ત્વા ઉદ્ધુમાતકનિમિત્તં પરિયેસન્તેન વિહાતબ્બં.

૧૦૪. એવં વિહરન્તેન ચ અસુકસ્મિં નામ ગામદ્વારે વા અટવિમુખે વા પન્થે વા પબ્બતપાદે વા રુક્ખમૂલે વા સુસાને વા ઉદ્ધુમાતકસરીરં નિક્ખિત્તન્તિ કથેન્તાનં વચનં સુત્વાપિ ન તાવદેવ અતિત્થેન પક્ખન્દન્તેન વિય ગન્તબ્બં. કસ્મા? અસુભં હિ નામેતં વાળમિગાધિટ્ઠિતમ્પિ અમનુસ્સાધિટ્ઠિતમ્પિ હોતિ. તત્રસ્સ જીવિતન્તરાયોપિ સિયા. ગમનમગ્ગો વા પનેત્થ ગામદ્વારેન વા નહાનતિત્થેન વા કેદારકોટિયા વા હોતિ. તત્થ વિસભાગરૂપં આપાથમાગચ્છતિ, તદેવ વા સરીરં વિસભાગં હોતિ. પુરિસસ્સ હિ ઇત્થિસરીરં ઇત્થિયા ચ પુરિસસરીરં વિસભાગં, તદેતં અધુનામતં સુભતોપિ ઉપટ્ઠાતિ, તેનસ્સ બ્રહ્મચરિયન્તરાયોપિ સિયા. સચે પન ‘‘નયિદં માદિસસ્સ ભારિય’’ન્તિ અત્તાનં તક્કયતિ, એવં તક્કયમાનેન ગન્તબ્બં.

૧૦૫. ગચ્છન્તેન ચ સઙ્ઘત્થેરસ્સ વા અઞ્ઞતરસ્સ વા અભિઞ્ઞાતસ્સ ભિક્ખુનો કથેત્વા ગન્તબ્બં. કસ્મા? સચે હિસ્સ સુસાને અમનુસ્સસીહબ્યગ્ઘાદીનં રૂપસદ્દાદિઅનિટ્ઠારમ્મણાભિભૂતસ્સ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનિ વા પવેધેન્તિ, ભુત્તં વા ન પરિસણ્ઠાતિ, અઞ્ઞો વા આબાધો હોતિ. અથસ્સ સો વિહારે પત્તચીવરં સુરક્ખિતં કરિસ્સતિ. દહરે વા સામણેરે વા પહિણિત્વા તં ભિક્ખું પટિજગ્ગિસ્સતિ. અપિચ સુસાનં નામ નિરાસઙ્કટ્ઠાનન્તિ મઞ્ઞમાના કતકમ્માપિ અકતકમ્માપિ ચોરા સમોસરન્તિ. તે મનુસ્સેહિ અનુબદ્ધા ભિક્ખુસ્સ સમીપે ભણ્ડકં છડ્ડેત્વાપિ પલાયન્તિ. મનુસ્સા ‘‘સહોડ્ઢં ચોરં અદ્દસામા’’તિ ભિક્ખું ગહેત્વા વિહેઠેન્તિ. અથસ્સ સો ‘‘મા ઇમં વિહેઠયિત્થ, મમાયં કથેત્વા ઇમિના નામ કમ્મેન ગતો’’તિ તે મનુસ્સે સઞ્ઞાપેત્વા સોત્થિભાવં કરિસ્સતિ. અયં આનિસંસો કથેત્વા ગમને. તસ્મા વુત્તપ્પકારસ્સ ભિક્ખુનો કથેત્વા અસુભનિમિત્તદસ્સને સઞ્જાતાભિલાસેન યથાનામ ખત્તિયો અભિસેકટ્ઠાનં, યજમાનો યઞ્ઞસાલં, અધનો વા પન નિધિટ્ઠાનં પીતિસોમનસ્સજાતો ગચ્છતિ, એવં પીતિસોમનસ્સં ઉપ્પાદેત્વા અટ્ઠકથાસુ વુત્તેન વિધિના ગન્તબ્બં. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘ઉદ્ધુમાતકં અસુભનિમિત્તં ઉગ્ગણ્હન્તો એકો અદુતિયો ગચ્છતિ ઉપટ્ઠિતાય સતિયા અસમ્મુટ્ઠાય અન્તોગતેહિ ઇન્દ્રિયેહિ અબહિગતેન માનસેન ગતાગતમગ્ગં પચ્ચવેક્ખમાનો. યસ્મિં પદેસે ઉદ્ધુમાતકં અસુભનિમિત્તં નિક્ખિત્તં હોતિ, તસ્મિં પદેસે પાસાણં વા વમ્મિકં વા રુક્ખં વા ગચ્છં વા લતં વા સનિમિત્તં કરોતિ, સારમ્મણં કરોતિ. સનિમિત્તં કત્વા સારમ્મણં કત્વા ઉદ્ધુમાતકં અસુભનિમિત્તં સભાવભાવતો ઉપલક્ખેતિ, વણ્ણતોપિ લિઙ્ગતોપિ સણ્ઠાનતોપિ દિસતોપિ ઓકાસતોપિ પરિચ્છેદતોપિ સન્ધિતો વિવરતો નિન્નતો થલતો સમન્તતો. સો તં નિમિત્તં સુગ્ગહિતં કરોતિ, સૂપધારિતં ઉપધારેતિ, સુવવત્થિતં વવત્થપેતિ. સો તં નિમિત્તં સુગ્ગહિતં કત્વા સૂપધારિતં ઉપધારેત્વા સુવવત્થિતં વવત્થપેત્વા એકો અદુતિયો ગચ્છતિ ઉપટ્ઠિતાય સતિયા અસમ્મુટ્ઠાય અન્તોગતેહિ ઇન્દ્રિયેહિ અબહિગતેન માનસેન ગતાગતમગ્ગં પચ્ચવેક્ખમાનો. સો ચઙ્કમન્તોપિ તબ્ભાગિયઞ્ઞેવ ચઙ્કમં અધિટ્ઠાતિ. નિસીદન્તોપિ તબ્ભાગિયઞ્ઞેવ આસનં પઞ્ઞપેતિ.

‘‘સમન્તા નિમિત્તુપલક્ખણા કિમત્થિયા કિમાનિસંસાતિ? સમન્તા નિમિત્તુપલક્ખણા અસમ્મોહત્થા અસમ્મોહાનિસંસા. એકાદસવિધેન નિમિત્તગ્ગાહો કિમત્થિયો કિમાનિસંસોતિ? એકાદસવિધેન નિમિત્તગ્ગાહો ઉપનિબન્ધનત્થો ઉપનિબન્ધનાનિસંસો. ગતાગતમગ્ગપચ્ચવેક્ખણા કિમત્થિયા કિમાનિસંસાતિ? ગતાગતમગ્ગપચ્ચવેક્ખણા વીથિસમ્પટિપાદનત્થા વીથિસમ્પટિપાદનાનિસંસા.

‘‘સો આનિસંસદસ્સાવી રતનસઞ્ઞી હુત્વા ચિત્તીકારં ઉપટ્ઠપેત્વા સમ્પિયાયમાનો તસ્મિં આરમ્મણે ચિત્તં ઉપનિબન્ધતિ ‘અદ્ધા ઇમાય પટિપદાય જરામરણમ્હા પરિમુચ્ચિસ્સામી’તિ. સો વિવિચ્ચેવ કામેહિ…પે… પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. તસ્સાધિગતં હોતિ રૂપાવચરં પઠમં ઝાનં દિબ્બો ચ વિહારો ભાવનામયઞ્ચ પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ’’ન્તિ.

૧૦૬. તસ્મા યો ચિત્તસઞ્ઞત્તત્થાય સિવથિકદસ્સનં ગચ્છતિ, સો ઘણ્ડિં પહરિત્વા ગણં સન્નિપાતેત્વાપિ ગચ્છતુ. કમ્મટ્ઠાનસીસેન પન ગચ્છન્તેન એકકેન અદુતિયેન મૂલકમ્મટ્ઠાનં અવિસ્સજ્જેત્વા તં મનસિકરોન્તેનેવ સુસાને સોણાદિપરિસ્સયવિનોદનત્થં કત્તરદણ્ડં વા યટ્ઠિં વા ગહેત્વા, સૂપટ્ઠિત ભાવસમ્પાદનેન અસમ્મુટ્ઠં સતિં કત્વા, મનચ્છટ્ઠાનઞ્ચ ઇન્દ્રિયાનં અન્તોગતભાવસમ્પાદનતો અબહિગતમનેન હુત્વા ગન્તબ્બં.

વિહારતો નિક્ખમન્તેનેવ અસુકદિસાય અસુકદ્વારેન નિક્ખન્તોમ્હીતિ દ્વારં સલ્લક્ખેતબ્બં. તતો યેન મગ્ગેન ગચ્છતિ, સો મગ્ગો વવત્થપેતબ્બો, અયં મગ્ગો પાચિનદિસાભિમુખો વા ગચ્છતિ, પચ્છિમઉત્તરદક્ખિણદિસાભિમુખો વા વિદિસાભિમુખોવાતિ. ઇમસ્મિં પન ઠાને વામતો ગચ્છતિ, ઇમસ્મિં ઠાને દક્ખિણતો, ઇમસ્મિં ચસ્સ ઠાને પાસાણો, ઇમસ્મિં વમ્મિકો, ઇમસ્મિં રુક્ખો, ઇમસ્મિં ગચ્છો, ઇમસ્મિં લતાતિ. એવં ગમનમગ્ગં વવત્થપેન્તેન નિમિત્તટ્ઠાનં ગન્તબ્બં. નો ચ ખો પટિવાતં. પટિવાતં ગચ્છન્તસ્સ હિ કુણપગન્ધો ઘાનં પહરિત્વા મત્થલુઙ્ગં વા સઙ્ખોભેય્ય, આહારં વા છડ્ડાપેય્ય, વિપ્પટિસારં વા જનેય્ય ‘‘ઈદિસં નામ કુણપટ્ઠાનં આગતોમ્હી’’તિ. તસ્મા પટિવાતં વજ્જેત્વા અનુવાતં ગન્તબ્બં. સચે અનુવાતમગ્ગેન ન સક્કા હોતિ ગન્તું, અન્તરા પબ્બતો વા પપાતો વા પાસાણો વા વતિ વા કણ્ટકટ્ઠાનં વા ઉદકં વા ચિક્ખલ્લં વા હોતિ, ચીવરકણ્ણેન નાસં પિદહિત્વા ગન્તબ્બં. ઇદમસ્સ ગમનવત્તં.

૧૦૭. એવં ગતેન પન ન તાવ અસુભનિમિત્તં ઓલોકેતબ્બં. દિસા વવત્થપેતબ્બા. એકસ્મિં હિ દિસાભાગે ઠિતસ્સ આરમ્મણઞ્ચ ન વિભૂતં હુત્વા ખાયતિ, ચિત્તઞ્ચ ન કમ્મનિયં હોતિ. તસ્મા તં વજ્જેત્વા યત્થ ઠિતસ્સ આરમ્મણઞ્ચ વિભૂતં હુત્વા ખાયતિ, ચિત્તઞ્ચ કમ્મનિયં હોતિ, તત્થ ઠાતબ્બં. પટિવાતાનુવાતઞ્ચ પહાતબ્બં. પટિવાતે ઠિતસ્સ હિ કુણપગન્ધેન ઉબ્બાળ્હસ્સ ચિત્તં વિધાવતિ. અનુવાતે ઠિતસ્સ સચે તત્થ અધિવત્થા અમનુસ્સા હોન્તિ, તે કુજ્ઝિત્વા અનત્થં કરોન્તિ. તસ્મા ઈસકં ઉક્કમ્મ નાતિઅનુવાતે ઠાતબ્બં. એવં તિટ્ઠમાનેનાપિ નાતિદૂરે નાચ્ચાસન્ને નાનુપાદં નાનુસીસં ઠાતબ્બં. અતિદૂરે ઠિતસ્સ હિ આરમ્મણં અવિભૂતં હોતિ. અચ્ચાસન્ને ભયમુપ્પજ્જતિ. અનુપાદં વા અનુસીસં વા ઠિતસ્સ સબ્બં અસુભં સમં ન પઞ્ઞાયતિ. તસ્મા નાતિદૂરે નાચ્ચાસન્ને ઓલોકેન્તસ્સ ફાસુકટ્ઠાને સરીરવેમજ્ઝભાગે ઠાતબ્બં.

૧૦૮. એવં ઠિતેન ‘‘તસ્મિં પદેસે પાસાણં વા…પે… લતં વા સનિમિત્તં કરોતી’’તિ એવં વુત્તાનિ સમન્તા નિમિત્તાનિ ઉપલક્ખેતબ્બાનિ. તત્રિદં ઉપલક્ખણવિધાનં, સચે તસ્સ નિમિત્તસ્સ સમન્તા ચક્ખુપથે પાસાણો હોતિ, સો ‘‘અયં પાસાણો ઉચ્ચો વા નીચો વા ખુદ્દકો વા મહન્તો વા તમ્બો વા કાળો વા સેતો વા દીઘો વા પરિમણ્ડલો વા’’તિ વવત્થપેતબ્બો. તતો ‘‘ઇમસ્મિં નામ ઓકાસે અયં પાસાણો ઇદં અસુભનિમિત્તં, ઇદં અસુભનિમિત્તં અયં પાસાણો’’તિ સલ્લક્ખેતબ્બં. સચે વમ્મિકો હોતિ, સોપિ ‘‘ઉચ્ચો વા નીચો વા ખુદ્દકો વા મહન્તો વા તમ્બો વા કાળો વા સેતો વા દીઘો વા પરિમણ્ડલો વા’’તિ વવત્થપેતબ્બો. તતો ‘‘ઇમસ્મિં નામ ઓકાસે અયં વમ્મિકો ઇદં અસુભનિમિત્ત’’ન્તિ સલ્લક્ખેતબ્બં. સચે રુક્ખો હોતિ, સોપિ ‘‘અસ્સત્થો વા નિગ્રોધો વા કચ્છકો વા કપીતનો વા ઉચ્ચો વા નીચો વા ખુદ્દકો વા મહન્તો વા તમ્બો વા કાળો વા સેતો વા’’તિ વવત્થપેતબ્બો. તતો ‘‘ઇમસ્મિં નામ ઓકાસે અયં રુક્ખો ઇદં અસુભનિમિત્ત’’ન્તિ સલ્લક્ખેતબ્બં. સચે ગચ્છો હોતિ, સોપિ ‘‘સિન્દિવા કરમન્દો વા કણવીરો વા કુરણ્ડકો વા ઉચ્ચો વા નીચો વા ખુદ્દકો વા મહન્તો વા’’તિ વવત્થપેતબ્બો. તતો ‘‘ઇમસ્મિં નામ ઓકાસે અયં ગચ્છો ઇદં અસુભનિમિત્ત’’ન્તિ સલ્લક્ખેતબ્બં. સચે લતા હોતિ, સાપિ ‘‘લાબુ વા કુમ્ભણ્ડી વા સામા વા કાળવલ્લિ વા પૂતિલતા વા’’તિ વવત્થપેતબ્બા. તતો ‘‘ઇમસ્મિં નામ ઓકાસે અયં લતા ઇદં અસુભનિમિત્તં, ઇદં અસુભનિમિત્તં અયં લતા’’તિ સલ્લક્ખેતબ્બં.

૧૦૯. યં પન વુત્તં સનિમિત્તં કરોતિ સારમ્મણં કરોતીતિ, તં ઇધેવ અન્તોગધં. પુનપ્પુનં વવત્થપેન્તો હિ સનિમિત્તં કરોતિ નામ. અયં પાસાણો ઇદં અસુભનિમિત્તં, ઇદં અસુભનિમિત્તં અયં પાસાણોતિ એવં દ્વે દ્વે સમાસેત્વા સમાસેત્વા વવત્થપેન્તો સારમ્મણં કરોતિ નામ.

એવં સનિમિત્તં સારમ્મણઞ્ચ કત્વા પન સભાવભાવતો વવત્થપેતીતિ વુત્તત્તા ય્વાસ્સ સભાવભાવો અનઞ્ઞસાધારણો અત્તનિયો ઉદ્ધુમાતકભાવો, તેન મનસિકાતબ્બં. વણિતં ઉદ્ધુમાતકન્તિ એવં સભાવેન સરસેન વવત્થપેતબ્બન્તિ અત્થો.

૧૧૦. એવં વવત્થપેત્વા વણ્ણતોપિ લિઙ્ગતોપિ સણ્ઠાનતોપિ દિસતોપિ ઓકાસતોપિ પરિચ્છેદતોપીતિ છબ્બિધેન નિમિત્તં ગહેતબ્બં. કથં? તેન હિ યોગિના ઇદં સરીરં કાળસ્સ વા ઓદાતસ્સ વા મઙ્ગુરચ્છવિનો વાતિ વણ્ણતો વવત્થપેતબ્બં. લિઙ્ગતો પન ઇત્થિલિઙ્ગં વા પુરિસલિઙ્ગં વાતિ અવવત્થપેત્વા પઠમવયે વા મજ્ઝિમવયે વા પચ્છિમવયે વા ઠિતસ્સ ઇદં સરીરન્તિ વવત્થપેતબ્બં. સણ્ઠાનતો ઉદ્ધુમાતકસ્સ સણ્ઠાનવસેનેવ ઇદમસ્સ સીસસણ્ઠાનં, ઇદં ગીવાસણ્ઠાનં, ઇદં હત્થસણ્ઠાનં, ઇદં ઉદરસણ્ઠાનં, ઇદં નાભિસણ્ઠાનં, ઇદં કટિસણ્ઠાનં, ઇદં ઊરુસણ્ઠાનં, ઇદં જઙ્ઘાસણ્ઠાનં, ઇદં પાદસણ્ઠાનન્તિ વવત્થપેતબ્બં. દિસતો પન ઇમસ્મિં સરીરે દ્વે દિસા નાભિયા અધો હેટ્ઠિમદિસા ઉદ્ધં ઉપરિમદિસાતિ વવત્થપેતબ્બં. અથ વા અહં ઇમિસ્સા દિસાય ઠિતો અસુભનિમિત્તં ઇમિસ્સાતિ વવત્થપેતબ્બં. ઓકાસતો પન ઇમસ્મિં નામ ઓકાસે હત્થા, ઇમસ્મિં પાદા, ઇમસ્મિં સીસં, ઇમસ્મિં મજ્ઝિમકાયો ઠિતોતિ વવત્થપેતબ્બં. અથ વા અહં ઇમસ્મિં ઓકાસે ઠિતો અસુભનિમિત્તં ઇમસ્મિન્તિ વવત્થપેતબ્બં. પરિચ્છેદતો ઇદં સરીરં અધો પાદતલેન ઉપરિ કેસમત્થકેન તિરિયં તચેન પરિચ્છિન્નં, યથાપરિચ્છિન્ને ચ ઠાને દ્વત્તિંસકુણપભરિતમેવાતિ વવત્થપેતબ્બં. અથ વા અયમસ્સ હત્થપરિચ્છેદો, અયં પાદપરિચ્છેદો, અયં સીસપરિચ્છેદો, અયં મજ્ઝિમકાયપરિચ્છેદોતિ વવત્થપેતબ્બં. યત્તકં વા પન ઠાનં ગણ્હતિ, તત્તકમેવ ઇદં ઈદિસં ઉદ્ધુમાતકન્તિ પરિચ્છિન્દિતબ્બં. પુરિસસ્સ પન ઇત્થિસરીરં ઇત્થિયા વા પુરિસસરીરં ન વટ્ટતિ. વિસભાગે સરીરે આરમ્મણં ન ઉપટ્ઠાતિ, વિપ્ફન્દનસ્સેવ પચ્ચયો હોતિ. ‘‘ઉગ્ઘાટિતાપિ હિ ઇત્થી પુરિસસ્સ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતી’’તિ (અ. નિ. ૫.૫૫) મજ્ઝિમટ્ઠકથાયં વુત્તં. તસ્મા સભાગસરીરેયેવ એવં છબ્બિધેન નિમિત્તં ગણ્હિતબ્બં.

૧૧૧. યો પન પુરિમબુદ્ધાનં સન્તિકે આસેવિતકમ્મટ્ઠાનો પરિહતધુતઙ્ગો પરિમદ્દિતમહાભૂતો પરિગ્ગહિતસઙ્ખારો વવત્થાપિતનામરૂપો ઉગ્ઘાટિતસત્તસઞ્ઞો કતસમણધમ્મો વાસિતવાસનો ભાવિતભાવનો સબીજો ઞાણુત્તરો અપ્પકિલેસો કુલપુત્તો, તસ્સ ઓલોકિતોલોકિતટ્ઠાનેયેવ પટિભાગનિમિત્તં ઉપટ્ઠાતિ. નો ચે એવં ઉપટ્ઠાતિ, અથેવં છબ્બિધેન નિમિત્તં ગણ્હતો ઉપટ્ઠાતિ. યસ્સ પન એવમ્પિ ન ઉપટ્ઠાતિ, તેન સન્ધિતો વિવરતો નિન્નતો થલતો સમન્તતોતિ પુનપિ પઞ્ચવિધેન નિમિત્તં ગહેતબ્બં.

૧૧૨. તત્થ સન્ધિતોતિ અસીતિસતસન્ધિતો. ઉદ્ધુમાતકે પન કથં અસીતિસતસન્ધયો વવત્થપેસ્સતિ. તસ્માનેન તયો દક્ખિણહત્થસન્ધી, તયો વામહત્થસન્ધી, તયો દક્ખિણપાદસન્ધી, તયો વામપાદસન્ધી, એકો ગીવસન્ધિ, એકો કટિસન્ધીતિ એવં ચુદ્દસમહાસન્ધિવસેન સન્ધિતો વવત્થપેતબ્બં. વિવરતોતિ વિવરં નામ હત્થન્તરં પાદન્તરં ઉદરન્તરં કણ્ણન્તરન્તિ એવં વિવરતો વવત્થપેતબ્બં. અક્ખીનમ્પિ નિમ્મીલિતભાવો વા ઉમ્મીલિતભાવો વા મુખસ્સ ચ પિહિતભાવો વા વિવટભાવો વા વવત્થપેતબ્બો. નિન્નતોતિ યં સરીરે નિન્નટ્ઠાનં અક્ખિકૂપો વા અન્તોમુખં વા ગલવાટકો વા, તં વવત્થપેતબ્બં. અથ વા અહં નિન્ને ઠિતો સરીરં ઉન્નતેતિ વવત્થપેતબ્બં. થલતોતિ યં સરીરે ઉન્નતટ્ઠાનં જણ્ણુકં વા ઉરો વા નલાટં વા, તં વવત્થપેતબ્બં. અથ વા અહં થલે ઠિતો સરીરં નિન્નેતિ વવત્થપેતબ્બં. સમન્તતોતિ સબ્બં સરીરં સમન્તતો વવત્થપેતબ્બં. સકલસરીરે ઞાણં ચારેત્વા યં ઠાનં વિભૂતં હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ, તત્થ ‘‘ઉદ્ધુમાતકં ઉદ્ધુમાતક’’ન્તિ ચિત્તં ઠપેતબ્બં. સચે એવમ્પિ ન ઉપટ્ઠાતિ, ઉદરપરિયોસાનં અતિરેકં ઉદ્ધુમાતકં હોતિ, તત્થ ‘‘ઉદ્ધુમાતકં ઉદ્ધુમાતક’’ન્તિ ચિત્તં ઠપેતબ્બં.

૧૧૩. ઇદાનિ ‘‘સો તં નિમિત્તં સુગ્ગહિતં કરોતી’’તિઆદીસુ અયં વિનિચ્છયકથા –

તેન યોગિના તસ્મિં સરીરે યથાવુત્તનિમિત્તગ્ગાહવસેન સુટ્ઠુ નિમિત્તં ગણ્હિતબ્બં. સતિં સૂપટ્ઠિતં કત્વા આવજ્જિતબ્બં. એવં પુનપ્પુનં કરોન્તેન સાધુકં ઉપધારેતબ્બઞ્ચેવ વવત્થપેતબ્બઞ્ચ. સરીરતો નાતિદૂરે નાચ્ચાસન્ને પદેસે ઠિતેન વા નિસિન્નેન વા ચક્ખું ઉમ્મીલેત્વા ઓલોકેત્વા નિમિત્તં ગણ્હિતબ્બં. ‘‘ઉદ્ધુમાતકપટિક્કૂલં ઉદ્ધુમાતકપટિક્કૂલ’’ન્તિ સતક્ખત્તું સહસ્સક્ખત્તું ઉમ્મીલેત્વા ઓલોકેતબ્બં, નિમ્મીલેત્વા આવજ્જિતબ્બં. એવં પુનપ્પુનં કરોન્તસ્સ ઉગ્ગહનિમિત્તં સુગ્ગહિતં હોતિ. કદા સુગ્ગહિતં હોતિ? યદા ઉમ્મીલેત્વા ઓલોકેન્તસ્સ નિમ્મીલેત્વા આવજ્જેન્તસ્સ ચ એકસદિસં હુત્વા આપાથમાગચ્છતિ, તદા સુગ્ગહિતં નામ હોતિ.

સો તં નિમિત્તં એવં સુગ્ગહિતં કત્વા સૂપધારિતં ઉપધારેત્વા સુવવત્થિતં વવત્થપેત્વા સચે તત્થેવ ભાવનાપરિયોસાનં પત્તું ન સક્કોતિ, અથાનેન આગમનકાલે વુત્તનયેનેવ એકકેન અદુતિયેન તદેવ કમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોન્તેન સૂપટ્ઠિતં સતિં કત્વા અન્તોગતેહિ ઇન્દ્રિયેહિ અબહિગતેન માનસેન અત્તનો સેનાસનમેવ ગન્તબ્બં.

સુસાના નિક્ખમન્તેનેવ ચ આગમનમગ્ગો વવત્થપેતબ્બો, યેન મગ્ગેન નિક્ખન્તોસ્મિ, અયં મગ્ગો પાચીનદિસાભિમુખો વા ગચ્છતિ, પચ્છિમઉત્તરદક્ખિણદિસાભિમુખો વા ગચ્છતિ, વિદિસાભિમુખો વા ગચ્છતિ. ઇમસ્મિં પન ઠાને વામતો ગચ્છતિ, ઇમસ્મિં દક્ખિણતો, ઇમસ્મિં ચસ્સ ઠાને પાસાણો, ઇમસ્મિં વમ્મિકો, ઇમસ્મિં રુક્ખો, ઇમસ્મિં ગચ્છો, ઇમસ્મિં લતાતિ એવં આગમનમગ્ગં વવત્થપેત્વા આગતેન ચઙ્કમન્તેનાપિ તબ્ભાગિયોવ ચઙ્કમો અધિટ્ઠાતબ્બો, અસુભનિમિત્તદિસાભિમુખે ભૂમિપ્પદેસે ચઙ્કમિતબ્બન્તિ અત્થો. નિસીદન્તેન આસનમ્પિ તબ્ભાગિયમેવ પઞ્ઞપેતબ્બં. સચે પન તસ્સં દિસાયં સોબ્ભો વા પપાતો વા રુક્ખો વા વતિ વા કલલં વા હોતિ, ન સક્કા તંદિસાભિમુખે ભૂમિપ્પદેસે ચઙ્કમિતું, આસનમ્પિ અનોકાસત્તા ન સક્કા પઞ્ઞપેતું. તં દિસં અનપલોકેન્તેનાપિ ઓકાસાનુરૂપે ઠાને ચઙ્કમિતબ્બઞ્ચેવ નિસીદિતબ્બઞ્ચ. ચિત્તં પન તંદિસાભિમુખંયેવ કાતબ્બં.

૧૧૪. ઇદાનિ ‘‘સમન્તા નિમિત્તુપલક્ખણા કિમત્થિયા’’તિઆદિપઞ્હાનં ‘‘અસમ્મોહત્થા’’તિઆદિવિસ્સજ્જને અયં અધિપ્પાયો. યસ્સ હિ અવેલાયં ઉદ્ધુમાતકનિમિત્તટ્ઠાનં ગન્ત્વા સમન્તા નિમિત્તુપલક્ખણં કત્વા નિમિત્તગ્ગહણત્થં ચક્ખું ઉમ્મીલેત્વા ઓલોકેન્તસ્સેવ તં મતસરીરં ઉટ્ઠહિત્વા ઠિતં વિય અજ્ઝોત્થરમાનં વિય અનુબન્ધમાનં વિય ચ હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ, સો તં બીભચ્છં ભેરવારમ્મણં દિસ્વા વિક્ખિત્તચિત્તો ઉમ્મત્તકો વિય હોતિ, ભયં છમ્ભિતત્તં લોમહંસં પાપુણાતિ. પાળિયં હિ વિભત્તઅટ્ઠતિંસારમ્મણેસુ અઞ્ઞં એવરૂપં ભેરવારમ્મણં નામ નત્થિ. ઇમસ્મિં હિ કમ્મટ્ઠાને ઝાનવિબ્ભન્તકો નામ હોતિ. કસ્મા? અતિભેરવત્તા કમ્મટ્ઠાનસ્સ. તસ્મા તેન યોગિના સન્થમ્ભેત્વા સતિં સૂપટ્ઠિતં કત્વા મતસરીરં ઉટ્ઠહિત્વા અનુબન્ધનકં નામ નત્થિ. સચે હિ સો ‘‘એતસ્સ સમીપે ઠિતો પાસાણો વા લતા વા આગચ્છેય્ય, સરીરમ્પિ આગચ્છેય્ય. યથા પન સો પાસાણો વા લતા વા નાગચ્છતિ, એવં સરીરમ્પિ નાગચ્છતિ. અયં પન તુય્હં ઉપટ્ઠાનાકારો સઞ્ઞજો સઞ્ઞાસમ્ભવો, કમ્મટ્ઠાનં તે અજ્જ ઉપટ્ઠિતં, મા ભાયિ ભિક્ખૂ’’તિ તાસં વિનોદેત્વા હાસં ઉપ્પાદેત્વા તસ્મિં નિમિત્તે ચિત્તં સઞ્ચરાપેતબ્બં. એવં વિસેસમધિગચ્છતિ. ઇદમેતં સન્ધાય વુત્તં ‘‘સમન્તા નિમિત્તુપલક્ખણા અસમ્મોહત્થા’’તિ.

એકાદસવિધેન પન નિમિત્તગ્ગાહં સમ્પાદેન્તો કમ્મટ્ઠાનં ઉપનિબન્ધતિ. તસ્સ હિ ચક્ખૂનિ ઉમ્મીલેત્વા ઓલોકનપચ્ચયા ઉગ્ગહનિમિત્તં ઉપ્પજ્જતિ. તસ્મિં માનસં ચારેન્તસ્સ પટિભાગનિમિત્તં ઉપ્પજ્જતિ. તત્થ માનસં ચારેન્તો અપ્પનં પાપુણાતિ. અપ્પનાયં ઠત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેન્તો અરહત્તં સચ્છિકરોતિ. તેન વુત્તં ‘‘એકાદસવિધેન નિમિત્તગ્ગાહો ઉપનિબન્ધનત્થો’’તિ.

૧૧૫. ગતાગતમગ્ગપચ્ચવેક્ખણા વીથિસમ્પટિપાદનત્થાતિ એત્થ પન યા ગતમગ્ગસ્સ ચ આગતમગ્ગસ્સ ચ પચ્ચવેક્ખણા વુત્તા, સા કમ્મટ્ઠાનવીથિયા સમ્પટિપાદનત્થાતિ અત્થો. સચે હિ ઇમં ભિક્ખું કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા આગચ્છન્તં અન્તરામગ્ગે કેચિ અજ્જ, ભન્તે, કતિમીતિ દિવસં વા પુચ્છન્તિ, પઞ્હં વા પુચ્છન્તિ, પટિસન્થારં વા કરોન્તિ, અહં કમ્મટ્ઠાનિકોતિ તુણ્હીભૂતેન ગન્તું ન વટ્ટતિ. દિવસો કથેતબ્બો, પઞ્હો વિસ્સજ્જેતબ્બો. સચે ન જાનાતિ, ન જાનામીતિ વત્તબ્બં. ધમ્મિકો પટિસન્થારો કાતબ્બો. તસ્સેવં કરોન્તસ્સ ઉગ્ગહિતં તરુણનિમિત્તં નસ્સતિ. તસ્મિં નસ્સન્તેપિ દિવસં પુટ્ઠેન કથેતબ્બમેવ. પઞ્હં અજાનન્તેન ન જાનામીતિ વત્તબ્બં. જાનન્તેન એકદેસેન કથેતુમ્પિ વટ્ટતિ, પટિસન્થારોપિ કાતબ્બો. આગન્તુકં પન ભિક્ખું દિસ્વા આગન્તુકપટિસન્થારો કાતબ્બોવ. અવસેસાનિપિ ચેતિયઙ્ગણવત્તબોધિયઙ્ગણવત્તઉપોસથાગારવત્તભોજનસાલાજન્તાઘરઆચરિયુપજ્ઝાયઆગન્તુકગમિકવત્તાદીનિ સબ્બાનિ ખન્ધકવત્તાનિ પૂરેતબ્બાનેવ. તસ્સ તાનિ પૂરેન્તસ્સાપિ તં તરુણનિમિત્તં નસ્સતિ, પુન ગન્ત્વા નિમિત્તં ગણ્હિસ્સામીતિ ગન્તુકામસ્સાપિ અમનુસ્સેહિ વા વાળમિગેહિ વા અધિટ્ઠિતત્તા સુસાનમ્પિ ગન્તું ન સક્કા હોતિ, નિમિત્તં વા અન્તરધાયતિ. ઉદ્ધુમાતકં હિ એકમેવ વા દ્વે વા દિવસે ઠત્વા વિનીલકાદિભાવં ગચ્છતિ. સબ્બકમ્મટ્ઠાનેસુ એતેન સમં દુલ્લભં કમ્મટ્ઠાનં નામ નત્થિ. તસ્મા એવં નટ્ઠે નિમિત્તે તેન ભિક્ખુના રત્તિટ્ઠાને વા દિવાઠાને વા નિસીદિત્વા અહં ઇમિના નામ દ્વારેન વિહારા નિક્ખમિત્વા અસુકદિસાભિમુખં મગ્ગં પટિપજ્જિત્વા અસુકસ્મિં નામ ઠાને વામં ગણ્હિ, અસુકસ્મિં દક્ખિણં. તસ્સ અસુકસ્મિં ઠાને પાસાણો, અસુકસ્મિં વમ્મિકરુક્ખગચ્છલતાનમઞ્ઞતરં. સોહં તેન મગ્ગેન ગન્ત્વા અસુકસ્મિં નામ ઠાને અસુભં અદ્દસં. તત્થ અસુકદિસાભિમુખો ઠત્વા એવઞ્ચેવઞ્ચ સમન્તા નિમિત્તાનિ સલ્લક્ખેત્વા એવં અસુભનિમિત્તં ઉગ્ગહેત્વા અસુકદિસાય સુસાનતો નિક્ખમિત્વા એવરૂપેન નામ મગ્ગેન ઇદઞ્ચિદઞ્ચ કરોન્તો આગન્ત્વા ઇધ નિસિન્નોતિ એવં યાવ પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા નિસિન્નટ્ઠાનં, તાવ ગતાગતમગ્ગો પચ્ચવેક્ખિતબ્બો. તસ્સેવં પચ્ચવેક્ખતો તં નિમિત્તં પાકટં હોતિ, પુરતો નિક્ખિત્તં વિય ઉપટ્ઠાતિ. કમ્મટ્ઠાનં પુરિમાકારેનેવ વીથિં પટિપજ્જતિ. તેન વુત્તં ‘‘ગતાગતમગ્ગપચ્ચવેક્ખણા વીથિસમ્પટિપાદનત્થા’’તિ.

૧૧૬. ઇદાનિ આનિસંસદસ્સાવી રતનસઞ્ઞી હુત્વા ચિત્તીકારં ઉપટ્ઠપેત્વા સમ્પિયાયમાનો તસ્મિં આરમ્મણે ચિત્તં ઉપનિબન્ધતીતિ એત્થ ઉદ્ધુમાતકપટિક્કૂલે માનસં ચારેત્વા ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા ઝાનપદટ્ઠાનં વિપસ્સનં વડ્ઢેન્તો ‘‘અદ્ધા ઇમાય પટિપદાય જરામરણમ્હા પરિમુચ્ચિસ્સામી’’તિ એવં આનિસંસદસ્સાવિના ભવિતબ્બં.

યથા પન દુગ્ગતો પુરિસો મહગ્ઘં મણિરતનં લભિત્વા દુલ્લભં વત મે લદ્ધન્તિ તસ્મિં રતનસઞ્ઞી હુત્વા ગારવં જનેત્વા વિપુલેન પેમેન સમ્પિયાયમાનો તં રક્ખેય્ય, એવમેવ ‘‘દુલ્લભં મે ઇદં કમ્મટ્ઠાનં લદ્ધં દુગ્ગતસ્સ મહગ્ઘમણિરતનસદિસં. ચતુધાતુકમ્મટ્ઠાનિકો હિ અત્તનો ચત્તારો મહાભૂતે પરિગ્ગણ્હાતિ, આનાપાનકમ્મટ્ઠાનિકો અત્તનો નાસિકવાતં પરિગ્ગણ્હાતિ, કસિણકમ્મટ્ઠાનિકો કસિણં કત્વા યથાસુખં ભાવેતિ, એવં ઇતરાનિ કમ્મટ્ઠાનાનિ સુલભાનિ. ‘ઇદં પન એકમેવ વા દ્વે વા દિવસે તિટ્ઠતિ, તતો પરં વિનીલકાદિભાવં પાપુણાતી’તિ નત્થિ ઇતો દુલ્લભતર’’ન્તિ તસ્મિં રતનસઞ્ઞિના હુત્વા ચિત્તીકારં ઉપટ્ઠપેત્વા સમ્પિયાયમાનેન તં નિમિત્તં રક્ખિતબ્બં. રત્તિટ્ઠાને ચ દિવાઠાને ચ ‘‘ઉદ્ધુમાતકપટિક્કૂલં ઉદ્ધુમાતકપટિક્કૂલ’’ન્તિ તત્થ પુનપ્પુનં ચિત્તં ઉપનિબન્ધિતબ્બં. પુનપ્પુનં તં નિમિત્તં આવજ્જિતબ્બં, મનસિકાતબ્બં. તક્કાહતં વિતક્કાહતં કાતબ્બં.

૧૧૭. તસ્સેવં કરોતો પટિભાગનિમિત્તં ઉપ્પજ્જતિ. તત્રિદં નિમિત્તદ્વયસ્સ નાનાકરણં, ઉગ્ગહનિમિત્તં વિરૂપં બીભચ્છં ભેરવદસ્સનં હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ. પટિભાગનિમિત્તં પન યાવદત્થં ભુઞ્જિત્વા નિપન્નો થૂલઙ્ગપચ્ચઙ્ગપુરિસો વિય. તસ્સ પટિભાગનિમિત્તપટિલાભસમકાલમેવ બહિદ્ધા કામાનં અમનસિકારા વિક્ખમ્ભનવસેન કામચ્છન્દો પહીયતિ. અનુનયપ્પહાનેનેવ ચસ્સ લોહિતપ્પહાનેન પુબ્બો વિય બ્યાપાદોપિ પહીયતિ. તથા આરદ્ધવીરિયતાય થિનમિદ્ધં, અવિપ્પટિસારકરસન્તધમ્માનુયોગવસેન ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં, અધિગતવિસેસસ્સ પચ્ચક્ખતાય પટિપત્તિદેસકે સત્થરિ પટિપત્તિયં પટિપત્તિફલે ચ વિચિકિચ્છા પહીયતીતિ પઞ્ચ નીવરણાનિ પહીયન્તિ. તસ્મિઞ્ઞેવ ચ નિમિત્તે ચેતસો અભિનિરોપનલક્ખણો વિતક્કો, નિમિત્તાનુમજ્જનકિચ્ચં સાધયમાનો વિચારો, પટિલદ્ધવિસેસાધિગમપચ્ચયા પીતિ, પીતિમનસ્સ પસ્સદ્ધિસમ્ભવતો પસ્સદ્ધિ, તન્નિમિત્તં સુખં, સુખિતસ્સ ચિત્તસમાધિસમ્ભવતો સુખનિમિત્તા એકગ્ગતા ચાતિ ઝાનઙ્ગાનિ પાતુભવન્તિ. એવમસ્સ પઠમજ્ઝાનપટિબિમ્બભૂતં ઉપચારજ્ઝાનમ્પિ તઙ્ખણઞ્ઞેવ નિબ્બત્તતિ. ઇતો પરં યાવ પઠમજ્ઝાનસ્સ અપ્પના ચેવ વસિપ્પત્તિ ચ, તાવ સબ્બં પથવીકસિણે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

વિનીલકાદિકમ્મટ્ઠાનાનિ

૧૧૮. ઇતો પરેસુ પન વિનીલકાદીસુપિ યં તં ‘‘ઉદ્ધુમાતકં અસુભનિમિત્તં ઉગ્ગણ્હન્તો એકો અદુતિયો ગચ્છતિ ઉપટ્ઠિતાય સતિયા’’તિઆદિના નયેન ગમનં આદિં કત્વા લક્ખણં વુત્તં, તં સબ્બં ‘‘વિનીલકં અસુભનિમિત્તં ઉગ્ગણ્હન્તો, વિપુબ્બકં અસુભનિમિત્તં ઉગ્ગણ્હન્તો’’તિ એવં તસ્સ તસ્સ વસેન તત્થ તત્થ ઉદ્ધુમાતકપદમત્તં પરિવત્તેત્વા વુત્તનયેનેવ સવિનિચ્છયાધિપ્પાયં વેદિતબ્બં.

અયં પન વિસેસો – વિનીલકે ‘‘વિનીલકપટિક્કૂલં વિનીલકપટિક્કૂલ’’ન્તિ મનસિકારો પવત્તેતબ્બો. ઉગ્ગહનિમિત્તઞ્ચેત્થ કબરકબરવણ્ણં હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ. પટિભાગનિમિત્તં પન ઉસ્સદવસેન ઉપટ્ઠાતિ.

વિપુબ્બકે ‘‘વિપુબ્બકપટિક્કૂલં વિપુબ્બકપટિક્કૂલ’’ન્તિ મનસિકારો પવત્તેતબ્બો. ઉગ્ગહનિમિત્તં પનેત્થ પગ્ઘરન્તમિવ ઉપટ્ઠાતિ. પટિભાગનિમિત્તં નિચ્ચલં સન્નિસિન્નં હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ.

વિચ્છિદ્દકં યુદ્ધમણ્ડલે વા ચોરાટવિયં વા સુસાને વા યત્થ રાજાનો ચોરે છિન્દાપેન્તિ. અરઞ્ઞે વા પન સીહબ્યગ્ઘેહિ છિન્નપુરિસટ્ઠાને લબ્ભતિ. તસ્મા તથારૂપં ઠાનં ગન્ત્વા સચે નાનાદિસાયં પતિતમ્પિ એકાવજ્જનેન આપાથમાગચ્છતિ ઇચ્ચેતં કુસલં. નો ચે આગચ્છતિ, સયં હત્થેન ન પરામસિતબ્બં. પરામસન્તો હિ વિસ્સાસં આપજ્જતિ. તસ્મા આરામિકેન વા સમણુદ્દેસેન વા અઞ્ઞેન વા કેનચિ એકટ્ઠાને કારેતબ્બં. અલભન્તેન કત્તરયટ્ઠિયા વા દણ્ડકેન વા એકઙ્ગુલન્તરં કત્વા ઉપનામેતબ્બં. એવં ઉપનામેત્વા ‘‘વિચ્છિદ્દકપટિક્કૂલં વિચ્છિદ્દકપટિક્કૂલ’’ન્તિ મનસિકારો પવત્તેતબ્બો. તત્થ ઉગ્ગહનિમિત્તં મજ્ઝે છિદ્દં વિય ઉપટ્ઠાતિ. પટિભાગનિમિત્તં પન પરિપુણ્ણં હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ.

વિક્ખાયિતકે વિક્ખાયિતકપટિક્કૂલં વિક્ખાયિતકપટિક્કૂલન્તિ મનસિકારો પવત્તેતબ્બો. ઉગ્ગહનિમિત્તં પનેત્થ તહિં તહિં ખાયિતસદિસમેવ ઉપટ્ઠાતિ. પટિભાગનિમિત્તં પરિપુણ્ણંવ હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ.

વિક્ખિત્તકમ્પિ વિચ્છિદ્દકે વુત્તનયેનેવ અઙ્ગુલઙ્ગુલન્તરં કારેત્વા વા કત્વા વા ‘‘વિક્ખિત્તકપટિક્કૂલં વિક્ખિત્તકપટિક્કૂલ’’ન્તિ મનસિકારો પવત્તેતબ્બો. એત્થ ઉગ્ગહનિમિત્તં પાકટન્તરં હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ. પટિભાગનિમિત્તં પન પરિપુણ્ણંવ હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ.

હતવિક્ખિત્તકમ્પિ વિચ્છિદ્દકે વુત્તપ્પકારેસુયેવ ઠાનેસુ લબ્ભતિ. તસ્મા તત્થ ગન્ત્વા વુત્તનયેનેવ અઙ્ગુલઙ્ગુલન્તરં કારેત્વા વા કત્વા વા ‘‘હતવિક્ખિત્તકપટિક્કૂલં હતવિક્ખિત્તકપટિક્કૂલ’’ન્તિ મનસિકારો પવત્તેતબ્બો. ઉગ્ગહનિમિત્તં પનેત્થ પઞ્ઞાયમાનં પહારમુખં વિય હોતિ. પટિભાગનિમિત્તં પરિપુણ્ણમેવ હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ.

લોહિતકં યુદ્ધમણ્ડલાદીસુ લદ્ધપ્પહારાનં હત્થપાદાદીસુ વા છિન્નેસુ ભિન્નગણ્ડપીળકાદીનં વા મુખતો પગ્ઘરમાનકાલે લબ્ભતિ. તસ્મા તં દિસ્વા ‘‘લોહિતકપટિક્કૂલં લોહિતકપટિક્કૂલ’’ન્તિ મનસિકારો પવત્તેતબ્બો. એત્થ ઉગ્ગહનિમિત્તં વાતપ્પહતા વિય રત્તપટાકા ચલમાનાકારં ઉપટ્ઠાતિ. પટિભાગનિમિત્તં પન સન્નિસિન્નં હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ.

પુળવકં દ્વીહતીહચ્ચયેન કુણપસ્સ નવહિ વણમુખેહિ કિમિરાસિપગ્ઘરણકાલે હોતિ. અપિચ તં સોણસિઙ્ગાલમનુસ્સગોમહિંસહત્થિઅસ્સઅજગરાદીનં સરીરપ્પમાણમેવ હુત્વા સાલિભત્તરાસિ વિય તિટ્ઠતિ. તેસુ યત્થ કત્થચિ ‘‘પુળવકપટિક્કૂલં પુળવકપટિક્કૂલ’’ન્તિ મનસિકારો પવત્તેતબ્બો. ચૂળપિણ્ડપાતિકતિસ્સત્થેરસ્સ હિ કાળદીઘવાપિયા અન્તો હત્થિકુણપે નિમિત્તં ઉપટ્ઠાસિ. ઉગ્ગહનિમિત્તં પનેત્થ ચલમાનં વિય ઉપટ્ઠાતિ. પટિભાગનિમિત્તં સાલિભત્તપિણ્ડો વિય સન્નિસિન્નં હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ.

અટ્ઠિકં ‘‘સેય્યથાપિ પસ્સેય્ય સરીરં સિવથિકાય છડ્ડિતં અટ્ઠિસઙ્ખલિકં સમંસલોહિતં નહારુસમ્બન્ધ’’ન્તિઆદિના (મ. નિ. ૩.૧૫૪) નયેન નાનપ્પકારતો વુત્તં. તત્થ યત્થ તં નિક્ખિત્તં હોતિ, તત્થ પુરિમનયેનેવ ગન્ત્વા સમન્તા પાસાણાદીનં વસેન સનિમિત્તં સારમ્મણં કત્વા ઇદં અટ્ઠિકન્તિ સભાવભાવતો ઉપલક્ખેત્વા વણ્ણાદિવસેન એકાદસહાકારેહિ નિમિત્તં ઉગ્ગહેતબ્બં.

૧૧૯. તં પન વણ્ણતો સેતન્તિ ઓલોકેન્તસ્સ ન ઉપટ્ઠાતિ, ઓદાતકસિણસમ્ભેદો હોતિ. તસ્મા અટ્ઠિકન્તિ પટિક્કૂલવસેનેવ ઓલોકેતબ્બં. લિઙ્ગન્તિ ઇધ હત્થાદીનં નામં. તસ્મા હત્થપાદસીસઉરબાહુકટિઊરુજઙ્ઘાનં વસેન લિઙ્ગતો વવત્થપેતબ્બં. દીઘરસ્સવટ્ટચતુરસ્સખુદ્દકમહન્તવસેન પન સણ્ઠાનતો વવત્થપેતબ્બં. દિસોકાસા વુત્તનયા એવ. તસ્સ તસ્સ અટ્ઠિનો પરિયન્તવસેન પરિચ્છેદતો વવત્થપેત્વા યદેવેત્થ પાકટં હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ, તં ગહેત્વા અપ્પના પાપુણિતબ્બા. તસ્સ તસ્સ અટ્ઠિનો નિન્નટ્ઠાનથલટ્ઠાનવસેન પન નિન્નતો ચ થલતો ચ વવત્થપેતબ્બં. પદેસવસેનાપિ અહં નિન્ને ઠિતો, અટ્ઠિ થલે, અહં થલે, અટ્ઠિ નિન્નેતિપિ વવત્થપેતબ્બં. દ્વિન્નં પન અટ્ઠિકાનં ઘટિતઘટિતટ્ઠાનવસેન સન્ધિતો વવત્થપેતબ્બં. અટ્ઠિકાનંયેવ અન્તરવસેન વિવરતો વવત્થપેતબ્બં. સબ્બત્થેવ પન ઞાણં ચારેત્વા ઇમસ્મિં ઠાને ઇદમટ્ઠીતિ સમન્તતો વવત્થપેતબ્બં. એવમ્પિ નિમિત્તે અનુપટ્ઠહન્તે નલાટટ્ઠિમ્હિ ચિત્તં સણ્ઠપેતબ્બં.

૧૨૦. યથા ચેત્થ, એવં ઇદં એકાદસવિધેન નિમિત્તગ્ગહણં ઇતો પુરિમેસુ પુળવકાદીસુપિ યુજ્જમાનવસેન સલ્લક્ખેતબ્બં. ઇદઞ્ચ પન કમ્મટ્ઠાનં સકલાયપિ અટ્ઠિકસઙ્ખલિકાય એકસ્મિમ્પિ અટ્ઠિકે સમ્પજ્જતિ. તસ્મા તેસુ યત્થકત્થચિ એકાદસવિધેન નિમિત્તં ઉગ્ગહેત્વા ‘‘અટ્ઠિકપટિક્કૂલં અટ્ઠિકપટિક્કૂલ’’ન્તિ મનસિકારો પવત્તેતબ્બો. ઇધ ઉગ્ગહનિમિત્તમ્પિ પટિભાગનિમિત્તમ્પિ એકસદિસમેવ હોતીતિ વુત્તં, તં એકસ્મિં અટ્ઠિકે યુત્તં. અટ્ઠિકસઙ્ખલિકાય પન ઉગ્ગહનિમિત્તે પઞ્ઞાયમાને વિવરતા. પટિભાગનિમિત્તે પરિપુણ્ણભાવો યુજ્જતિ. એકટ્ઠિકેપિ ચ ઉગ્ગહનિમિત્તેન બીભચ્છેન ભયાનકેન ભવિતબ્બં. પટિભાગનિમિત્તેન પીતિસોમનસ્સજનકેન, ઉપચારાવહત્તા.

ઇમસ્મિં હિ ઓકાસે યં અટ્ઠકથાસુ વુત્તં, તં દ્વારં દત્વાવ વુત્તં. તથા હિ તત્થ ‘‘ચતૂસુ બ્રહ્મવિહારેસુ દસસુ ચ અસુભેસુ પટિભાગનિમિત્તં નત્થિ. બ્રહ્મવિહારેસુ હિ સીમસમ્ભેદોયેવ નિમિત્તં. દસસુ ચ અસુભેસુ નિબ્બિકપ્પં કત્વા પટિક્કૂલભાવેયેવ દિટ્ઠે નિમિત્તં નામ હોતી’’તિ વત્વાપિ પુન અનન્તરમેવ ‘‘દુવિધં ઇધ નિમિત્તં ઉગ્ગહનિમિત્તં પટિભાગનિમિત્તં. ઉગ્ગહનિમિત્તં વિરૂપં બીભચ્છં ભયાનકં હુત્વા ઉપટ્ઠાતી’’તિઆદિ વુત્તં. તસ્મા યં વિચારેત્વા અવોચુમ્હ, ઇદમેવેત્થ યુત્તં.

અપિચ મહાતિસ્સત્થેરસ્સ દન્તટ્ઠિકમત્તાવલોકનેન સકલિત્થિસરીરસ્સ અટ્ઠિસઙ્ઘાતભાવેન ઉપટ્ઠાનાદીનિ ચેત્થ નિદસ્સનાનીતિ.

ઇતિ અસુભાનિ સુભગુણો, દસસતલોચનેન થુતકિત્તિ;

યાનિ અવોચ દસબલો, એકેકજ્ઝાનહેતુનીતિ.

એવં તાનિ ચ તેસઞ્ચ, ભાવનાનયમિમં વિદિત્વાન;

તેસ્વેવ અયં ભિય્યો, પકિણ્ણકકથાપિ વિઞ્ઞેય્યા.

પકિણ્ણકકથા

૧૨૧. એતેસુ હિ યત્થ કત્થચિ અધિગતજ્ઝાનો સુવિક્ખમ્ભિતરાગત્તા વીતરાગો વિય નિલ્લોલુપ્પચારો હોતિ. એવં સન્તેપિ ય્વાયં અસુભપ્પભેદો વુત્તો, સો સરીરસભાવપ્પત્તિવસેન ચ રાગચરિતભેદવસેન ચાતિ વેદિતબ્બો. છવસરીરં હિ પટિક્કૂલભાવં આપજ્જમાનં ઉદ્ધુમાતકસભાવપ્પત્તં વા સિયા, વિનીલકાદીનં વા અઞ્ઞતરસભાવપ્પત્તં. ઇતિ યાદિસં યાદિસં સક્કા હોતિ લદ્ધું, તાદિસે તાદિસે ઉદ્ધુમાતકપટિક્કૂલં વિનીલકપટિક્કૂલન્તિ એવં નિમિત્તં ગણ્હિતબ્બમેવાતિ સરીરસભાવપ્પત્તિવસેન દસધા અસુભપ્પભેદો વુત્તોતિ વેદિતબ્બો.

વિસેસતો ચેત્થ ઉદ્ધુમાતકં સરીરસણ્ઠાનવિપત્તિપ્પકાસનતો સણ્ઠાનરાગિનો સપ્પાયં. વિનીલકં છવિરાગવિપત્તિપ્પકાસનતો સરીરવણ્ણરાગિનો સપ્પાયં. વિપુબ્બકં કાયવણપટિબદ્ધસ્સ દુગ્ગન્ધભાવસ્સ પકાસનતો માલાગન્ધાદિવસેન સમુટ્ઠાપિતસરીરગન્ધરાગિનો સપ્પાયં. વિચ્છિદ્દકં અન્તોસુસિરભાવપ્પકાસનતો સરીરે ઘનભાવરાગિનો સપ્પાયં. વિક્ખાયિતકં મંસુપચયસમ્પત્તિવિનાસપ્પકાસનતો થનાદીસુ સરીરપ્પદેસેસુ મંસુપચયરાગિનો સપ્પાયં. વિક્ખિત્તકં અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનં વિક્ખેપપ્પકાસનતો અઙ્ગપચ્ચઙ્ગલીલારાગિનો સપ્પાયં. હતવિક્ખિત્તકં સરીરસઙ્ઘાતભેદવિકારપ્પકાસનતો સરીરસઙ્ઘાતસમ્પત્તિરાગિનો સપ્પાયં. લોહિતકં લોહિતમક્ખિતપટિક્કૂલભાવપ્પકાસનતો અલઙ્કારજનિતસોભરાગિનો સપ્પાયં. પુળવકં કાયસ્સ અનેકકિમિકુલસાધારણભાવપ્પકાસનતો કાયે મમત્તરાગિનો સપ્પાયં. અટ્ઠિકં સરીરટ્ઠીનં પટિક્કૂલભાવપ્પકાસનતો દન્તસમ્પત્તિરાગિનો સપ્પાયન્તિ એવં રાગચરિતભેદવસેનાપિ દસધા અસુભપ્પભેદો વુત્તોતિ વેદિતબ્બો.

યસ્મા પન દસવિધેપિ એતસ્મિં અસુભે સેય્યથાપિ નામ અપરિસણ્ઠિતજલાય સીઘસોતાય નદિયા અરિત્તબલેનેવ નાવા તિટ્ઠતિ, વિના અરિત્તેન ન સક્કા ઠપેતું, એવમેવ દુબ્બલત્તા આરમ્મણસ્સ વિતક્કબલેનેવ ચિત્તં એકગ્ગં હુત્વા તિટ્ઠતિ, વિના વિતક્કેન ન સક્કા ઠપેતું, તસ્મા પઠમજ્ઝાનમેવેત્થ હોતિ, ન દુતિયાદીનિ.

પટિક્કૂલેપિ ચ એતસ્મિં આરમ્મણે ‘‘અદ્ધા ઇમાય પટિપદાય જરામરણમ્હા પરિમુચ્ચિસ્સામી’’તિ એવમાનિસંસદસ્સાવિતાય ચેવ નીવરણસન્તાપપ્પહાનેન ચ પીતિસોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ, ‘‘બહું દાનિ વેતનં લભિસ્સામી’’તિ આનિસંસદસ્સાવિનો પુપ્ફછડ્ડકસ્સ ગૂથરાસિમ્હિ વિય, ઉસ્સન્નબ્યાધિદુક્ખસ્સ રોગિનો વમનવિરેચનપ્પવત્તિયં વિય ચ.

૧૨૨. દસવિધમ્પિ ચેતં અસુભં લક્ખણતો એકમેવ હોતિ. દસવિધસ્સાપિ હેતસ્સ અસુચિદુગ્ગન્ધજેગુચ્છપટિક્કૂલભાવો એવ લક્ખણં. તદેતં ઇમિના લક્ખણેન ન કેવલં મતસરીરે, દન્તટ્ઠિકદસ્સાવિનો પન ચેતિયપબ્બતવાસિનો મહાતિસ્સત્થેરસ્સ વિય, હત્થિક્ખન્ધગતં રાજાનં ઓલોકેન્તસ્સ સઙ્ઘરક્ખિતત્થેરૂપટ્ઠાકસામણેરસ્સ વિય ચ જીવમાનકસરીરેપિ ઉપટ્ઠાતિ. યથેવ હિ મતસરીરં, એવં જીવમાનકમ્પિ અસુભમેવ. અસુભલક્ખણં પનેત્થ આગન્તુકેન અલઙ્કારેન પટિચ્છન્નત્તા ન પઞ્ઞાયતિ. પકતિયા પન ઇદં સરીરં નામ અતિરેકતિસતઅટ્ઠિકસમુસ્સયં અસીતિસતસન્ધિસઙ્ઘટિતં નવન્હારુસતનિબન્ધનં નવમંસપેસિસતાનુલિત્તં અલ્લચમ્મપરિયોનદ્ધં છવિયા પટિચ્છન્નં છિદ્દાવછિદ્દં મેદકથાલિકા વિય નિચ્ચુગ્ઘરિતપગ્ઘરિતં કિમિસઙ્ઘનિસેવિતં રોગાનં આયતનં દુક્ખધમ્માનં વત્થુ પરિભિન્નપુરાણગણ્ડો વિય નવહિ વણમુખેહિ સતતવિસ્સન્દનં. યસ્સ ઉભોહિ અક્ખીહિ અક્ખિગૂથકો પગ્ઘરતિ, કણ્ણબિલેહિ કણ્ણગૂથકો, નાસાપુટેહિ સિઙ્ઘાણિકા, મુખતો આહારપિત્તસેમ્હરુધિરાનિ, અધોદ્વારેહિ ઉચ્ચારપસ્સાવા, નવનવુતિયા લોમકૂપસહસ્સેહિ અસુચિસેદયૂસો પગ્ઘરતિ. નીલમક્ખિકાદયો સમ્પરિવારેન્તિ. યં દન્તકટ્ઠમુખધોવનસીસમક્ખનનહાનનિવાસનપારુપનાદીહિ અપ્પટિજગ્ગિત્વા યથાજાતોવ ફરુસવિપ્પકિણ્ણકેસો હુત્વા ગામેન ગામં વિચરન્તો રાજાપિ પુપ્ફછડ્ડકચણ્ડાલાદીસુ અઞ્ઞતરોપિ સમસરીરપટિક્કૂલતાય નિબ્બિસેસો હોતિ, એવં અસુચિદુગ્ગન્ધજેગુચ્છપટિક્કૂલતાય રઞ્ઞો વા ચણ્ડાલસ્સ વા સરીરે વેમત્તં નામ નત્થિ. દન્તકટ્ઠમુખધોવનાદીહિ પનેત્થ દન્તમલાદીનિ પમજ્જિત્વા નાનાવત્થેહિ હિરિકોપીનં પટિચ્છાદેત્વા નાનાવણ્ણેન સુરભિવિલેપનેન વિલિમ્પિત્વા પુપ્ફાભરણાદીહિ અલઙ્કરિત્વા ‘‘અહં મમ’’ન્તિ ગહેતબ્બાકારપ્પત્તં કરોન્તિ. તતો ઇમિના આગન્તુકેન અલઙ્કારેન પટિચ્છન્નત્તા તદસ્સ યાથાવસરસં અસુભલક્ખણં અસઞ્જાનન્તા પુરિસા ઇત્થીસુ, ઇત્થિયો ચ પુરિસેસુ રતિં કરોન્તિ. પરમત્થતો પનેત્થ રજ્જિતબ્બકયુત્તટ્ઠાનં નામ અણુમત્તમ્પિ નત્થિ. તથા હિ કેસલોમનખદન્તખેળસિઙ્ઘાણિકઉચ્ચારપસ્સાવાદીસુ એકકોટ્ઠાસમ્પિ સરીરતો બહિ પતિતં સત્તા હત્થેન છુપિતુમ્પિ ન ઇચ્છન્તિ, અટ્ટીયન્તિ હરાયન્તિ જિગુચ્છન્તિ. યં યં પનેત્થ અવસેસં હોતિ, તં તં એવં પટિક્કૂલમ્પિ સમાનં અવિજ્જન્ધકારપરિયોનદ્ધા અત્તસિનેહરાગરત્તા ‘‘ઇટ્ઠં કન્તં નિચ્ચં સુખં અત્તા’’તિ ગણ્હન્તિ. તે એવં ગણ્હન્તા અટવિયં કિંસુકરુક્ખં દિસ્વા રુક્ખતો અપતિતપુપ્ફં ‘‘અયં મંસપેસી’’તિ વિહઞ્ઞમાનેન જરસિઙ્ગાલેન સમાનતં આપજ્જન્તિ. તસ્મા –

યથાપિ પુપ્ફિતં દિસ્વા, સિઙ્ગાલો કિંસુકં વને;

મંસરુક્ખો મયા લદ્ધો, ઇતિ ગન્ત્વાન વેગસા.

પતિતં પતિતં પુપ્ફં, ડંસિત્વા અતિલોલુપો;

નયિદં મંસં અદું મંસં, યં રુક્ખસ્મિન્તિ ગણ્હતિ.

કોટ્ઠાસં પતિતંયેવ, અસુભન્તિ તથા બુધો;

અગ્ગહેત્વાન ગણ્હેય્ય, સરીરટ્ઠમ્પિ નં તથા.

ઇમઞ્હિ સુભતો કાયં, ગહેત્વા તત્થ મુચ્છિતા;

બાલા કરોન્તા પાપાનિ, દુક્ખા ન પરિમુચ્ચરે.

તસ્મા પસ્સેય્ય મેધાવી, જીવતો વા મતસ્સ વા;

સભાવં પૂતિકાયસ્સ, સુભભાવેન વજ્જિતં.

વુત્તઞ્હેતં –

દુગ્ગન્ધો અસુચિ કાયો, કુણપો ઉક્કરૂપમો;

નિન્દિતો ચક્ખુભૂતેહિ, કાયો બાલાભિનન્દિતો.

અલ્લચમ્મપટિચ્છન્નો, નવદ્વારો મહાવણો;

સમન્તતો પગ્ઘરતિ, અસુચિ પૂતિગન્ધિયો.

સચે ઇમસ્સ કાયસ્સ, અન્તો બાહિરકો સિયા;

દણ્ડં નૂન ગહેત્વાન, કાકે સોણે નિવારયેતિ.

તસ્મા દબ્બજાતિકેન ભિક્ખુના જીવમાનસરીરં વા હોતુ

મતસરીરં વા યત્થ યત્થ અસુભાકારો પઞ્ઞાયતિ, તત્થ તત્થેવ નિમિત્તં ગહેત્વા કમ્મટ્ઠાનં અપ્પનં પાપેતબ્બન્તિ.

ઇતિ સાધુજનપામોજ્જત્થાય કતે વિસુદ્ધિમગ્ગે

સમાધિભાવનાધિકારે

અસુભકમ્મટ્ઠાનનિદ્દેસો નામ

છટ્ઠો પરિચ્છેદો.