૩. નિબ્બાનકણ્ડો

ઇદાનિ ‘‘સદ્ધમ્મસવનમ્પિ ચાતિ ઇમસ્સ સંવણ્ણનાક્કમો સમ્પત્તો તત્થ સદ્ધમ્મસવનમ્પિ ચ લોકે દુલ્લભમેવ તથા હિ સદ્ધમ્મો નામ તિવિધો હોતિ. પરિયત્તિસદ્ધમ્મો, પટિપત્તિસદ્ધમ્મો, પટિવેધસદ્ધમ્મોતિ. તત્થ પરિયત્તિસદ્ધમ્મો નામ તેપિટકં બુદ્ધવચનં. પટિપત્તિસદ્ધમ્મો નામ તેરસધુતઙ્ગાનિ અસીતિ ખન્ધકવત્તાદયો અભિસમાચારવત્તાદીનિ. પટિવેધસદ્ધમ્મો નામ ચતુસચ્ચપ્પટિવેધો. તેસુ પરિયત્તિસદ્ધમ્મો દ્વિન્નં સદ્ધમ્માનં પુબ્બઙ્ગમોયેવ પદટ્ઠાનઞ્ચ. કસ્મા તંમૂલકત્તા તથા હિ પરિયત્તિયા અસતિ પટિવેધો નામ નત્થિ. પરિયત્તિયા અન્તરહિતાય પટિપત્તિ, પટિપત્તિયા અન્તરહિતાય અધિગમો અન્તરધાયતિ. કિં કારણા અયઞ્હિ પરિયત્તિ પટિપત્તિયા પચ્ચયો હોતિ. પટિપત્તિઅધિગમસ્સાપિ પરિયત્તિયેવ પમાણં. તત્થ પટિવેધો ચ પટિપત્તિ ચ હોતિપિ નહોતિપિ. એકસ્મિઞ્હિ કાલે પટિવેધધરા ભિક્ખૂ બહૂ હોન્તિ, ‘‘એસ ભિક્ખુ પુથુજ્જનો’’તિ અઙ્ગુલિં પહરિત્વા દસ્સેતબ્બો હોતિ. ઇમસ્મિં યેવ દીપે એકવારં પુથુજ્જનભિક્ખુનામ નાહોસિ. પટિપત્તિપૂરકાપિ કદાચિ બહૂ હોન્તિ કદાચિ અપ્પા. ઇતિ પટિવેધો ચ પટિપત્તિ ચ હોતિપિ ન હોતિપિ. સાસનસ્સ ઠિતિયા પન પરિયત્તિયેવ પમાણં પણ્ડિતો હિ તેપિટકં સુત્વા દ્વેપિ પૂરેતિ, યથા અમ્હાકં બોધિસત્તો આળારસ્સ સન્તિકે પઞ્ચ અભિઞ્ઞા સત્ત ચ સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેત્વા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતન સમાપત્તિયા પરિકમ્મં પુચ્છિ. સો ‘‘ન જાનામી’’તિ આહ. તતો ઉદકસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા અધિગતવિસેસં સંસન્દિત્વા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસ્સ પરિકમ્મં પુચ્છિ. સો આચિક્ખિ, તસ્સ વચનસમનન્તરમેવ મહાસત્તો તં સમ્પાદેસિ એવમેવ પઞ્ઞવા ભિક્ખુ પરિયત્તિં સુત્વા દ્વેપિ પૂરેતિ તસ્મા પરિયત્તિયા ઠિતાય સાસનં ઠિતં હોતિ યથા મહાતળાકસ્સ પાળિયા થિરાય ઉદકં ન ઠસ્સતીતિ ન વત્તબ્બં ઉદકે સતિ પદુમાદીનિ પુપ્ફાનિ ન પુપ્ફિસ્સન્તીતિ ન વત્તબ્બં એવમેવ મહાતળાકસ્સ થિરપાળિસદિસે તેપિટકે બુદ્ધવચને સતિ મહાતળાકે ઉદકસદિસા પટિપત્તિપૂરકા કુલપુત્તા નત્થીતિ ન વત્તબ્બં. તેસુ સતિ મહાતળાકેસુ પદુમાદીનિ પુપ્ફાનિ વિય સોતાપન્નાદયો અરિયપુગ્ગલા નત્થીતિ ન વત્તબ્બં, એકન્તતો પરિયત્તિયેવ પમાણં પરિયત્તિયા અન્તરહિતાય પટિપત્તિપટિવેધાનં અન્તરધાનતો. તત્થ પરિયત્તિનામ તેપિટકં બુદ્ધવચનં સાટ્ઠકથા પાળિયાવ સા તિટ્ઠતિ, તાવ પરિયત્તિ પરિપુણ્ણા હોતિ. ગચ્છન્તે કાલે કલિયુગરાજાનો અધમ્મિકા હોન્તિ તેસુ અધમ્મિકેસુ રાજામચ્ચાદયો અધમ્મિકા હોન્તિ તથા રટ્ઠજનપદવાસિનોપિ અધમ્મિકા એતેસં અધમ્મિકતાય ન દેવો સમ્મા વસ્સતિ, તતો સસ્સાનિ ન સમ્પજ્જન્તિ. તેસુ સમ્પજ્જન્તેસુ પચ્ચયદાયકા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પચ્ચયે દાતું ન સક્કોન્તિ. ભિક્ખૂ પચ્ચયેહિ કિલમન્તા અન્તેવાસિકે સઙ્ગહેતું ન સક્કોન્તિ. ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે કાલે પરિયત્તિ પરિહાયતિ, અત્થવસેન ધારેતું ન સક્કોન્તિ, પાળિવસેનેવ ધારેન્તિ. તતો કાલે ગચ્છન્તે પાળિમ્પિ સકલં ધારેતું ન સક્કોન્તિ પઠમં અભિધમ્મપિટકં પરિહાયતિ. પરિહાયમાનં મત્થકતો પટ્ઠાય પરિયત્તિ હાયતિ પઠમઞ્હિ મહાપકરણં પરિહાયતિ. તસ્મિં પરિહાયમાને યમકં, કથાવત્થુ, પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિ, ધાતુકથા, વિભઙ્ગો, ધમ્મસઙ્ગહોતિ એવં અભિધમ્મપિટકે પરિહીને મત્થકતો પટ્ઠાય સુત્તન્તપિટકં પરિહાયતિ. પઠમઞ્હિ અઙ્ગુત્તરનિકાયો પરિહાયતિ. તસ્મિમ્પિ પઠમં એકાદસનિપાતો…પે… તતો એકનિપાતોતિ એવં અઙ્ગુત્તરે પરિહીને મત્થકતો પટ્ઠાય સંયુત્તનિકાયો પરિહાયતિ, પઠમં મહાવગ્ગો પરિહાયતિ. તતો પટ્ઠાય સળાયતનવગ્ગો, ખન્ધવગ્ગો, નિદાનવગ્ગો, સગાથાવગ્ગોતિ એવં સંયુત્તનિકાયે પરિહીને મત્થકતો પટ્ઠાય મજ્ઝિમનિકાયો પરિહાયતિ પઠમઞ્હિ ઉપરિપણ્ણાસકો પરિહાયતિ. તતો મજ્ઝિમપણ્ણાસકો, તતો મૂલપણ્ણાસકોતિ એવં મજ્ઝિમનિકાયે પરિહીને મત્થકતો પટ્ઠાય દીઘનિકાયો પરિહાયતિ, પઠમઞ્હિ પાથિયવગ્ગો પરિહાયતિ તતો મહાવગ્ગો, તતો ખન્ધકવગ્ગોતિ દીઘનિકાયે પરિહીને સુત્તન્તપિટકં પરિહીનં નામ હોતિ. વિનયપિટકેન સદ્ધિં જાતકમેવ ધારેન્તિ. વિનયપિટકં લજ્જિનો ધારેન્તિ. લાભકામા પન સુત્તન્તે કથિતેપિ સલ્લક્ખેન્તા નત્થીતિ જાતકમેવ ધારેન્તિ. ગચ્છન્તે કાલે જાતકમ્પિ ધારેતું ન સક્કોન્તિ. અથ નેસં પઠમં વેસ્સન્તરજાતકં પરિહાયતિ. તતો પટિલોમક્કમેન પુણ્ણકજાકતકં, મહાનારદકસ્સપજાતકં પરિહાયતિ. વિનયપિટકમેવ ધારેન્તિ. ગચ્છન્તે કાલે તમ્પિ મત્થકતો પરિહાયતિ પઠમઞ્હિ પરિવારો પરિહાયતિ, તતો ખન્ધકો ભિક્ખુનીવિભઙ્ગો મહાવિભઙ્ગોતિ અનુક્કમેન ઉપોસથક્ખન્ધકમત્તમેવ ધારેન્તિ, તદા પરિયત્તિ અનન્તરહિતાવ હોતિ. યાવ પન મનુસ્સેસુ ચતુપ્પદિકગાથાપિ પવત્તતિ, તાવ પરિયત્તિ અનન્તરહિતાવ હોતિ. યદા સદ્ધો પસન્નો રાજા હત્થિક્ખન્ધે સુવણ્ણચઙ્કોટકમ્હિ સહસ્સત્થવિકં ઠપાપેત્વા ‘‘બુદ્ધેહિ કથિતં ચતુપ્પદિકં ગાથં જાનન્તો ઇમં સહસ્સં ગણ્હતૂ’’તિ નગરે ભેરિં ચરાપેત્વા ગણ્હકં અલભિત્વા એકવારં ચરાપિતે ન સુણન્તાપિ હોન્તિ અસુણન્તાપિ, યાવ તતિયં ચરાપેત્વા ગણ્હકં અલભિત્વા રાજપુરિસા સહસ્સત્થવિકં પુન રાજકુલં પવેસેન્તિ, તદા પરિયત્તિઅન્તરહિતા નામ હોતિ. એવં પરિયત્તિયા અન્તરહિતાય પટિપત્તિપિ પટિવેધોપિ અન્તરહિતોવ હોતિ. સદ્ધમ્મસવનસ્સ દુલ્લભભાવો ધમ્મસોણ્ડકવત્થુના દીપેતબ્બો અમ્હાકં કિર સમ્માસમ્બુદ્ધો કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ ધમ્મરાજસ્સ સાસનન્તરધાનતો નચિરેનેવ કાલેન બારાણસિરઞ્ઞો પુત્તો ધમ્મસોણ્ડકરાજકુમારો હુત્વા પિતુઅચ્ચયેન રજ્જે પતિટ્ઠાય કસ્સપદસબલેન દેસિતં ધમ્મં સોતુકામો હુત્વા માસમત્તં રજ્જં કત્વા અમ્હાકં સમ્માસમ્બુદ્ધો ઇમસ્મિં યેવ ભદ્દકપ્પે રજ્જં કારેત્વા દેવનગરસદિસે બારાણસિનગરે ચક્કવત્તિરજ્જસદિસં રજ્જં કરોન્તો એવં ચિન્તેસિ… ‘‘મય્હં એવરૂપં રજ્જં કિં વિલાસં રજ્જાનુભાવં સદ્ધમ્મવિયોગેન, દિવાકરવિરહિતો આકાસો વિય, સસઙ્કવિરહિતરત્તિ વિય, દાઠાવિરહિતગજો વિય, વેલન્તવિરહિતમહાસમુદ્દો વિય ચક્ખુવિરહિત સુસજ્જિતવદનં વિય, સુગન્ધવિરહિતપારિછત્તપુપ્ફં વિય, ચતુઅક્ખરનિયમિતધમ્મદેસનાવિયોગેન મય્હં ઇદં રજ્જં ન સોભતી’’તિ ચિન્તેત્વા સુવણ્ણચઙ્કોટકેન સહસ્સત્થવિકં ભણ્ડકં સુસજ્જિતં મઙ્ગલહત્થિકુમ્ભે ઠપેત્વા બારાણસીનગરે મહાવીથિયં ભેરિં ચરાપેતિ ‘‘એકપદિકં વા દ્વિપદિકં વા તિપદિકં વા ચતુપ્પદિકં વા ધમ્મપદં જાનન્તસ્સ દમ્મી’’તિ એવં ભેરિં ચરાપેત્વા ધમ્મજાનનકં અલભિત્વા પુનપ્પુનં દ્વિસહસ્સં તિસહસ્સં યાવ સતસહસ્સં કોટિ દ્વે સહસ્સકોટિ, સતસહસ્સકોટિ ગામનિગમજનપદસેનાપતિટ્ઠાનં ઉપરાજટ્ઠાનં. પરિયોસાને ધમ્મદેસકં અલભિત્વા અત્તનો સુવણ્ણપીઠકં સેતચ્છત્તં ચજિત્વાપિ ધમ્મદેસકં અલભિત્વા રજ્જસિરિં પહાય અત્તાનં ચજિત્વા ‘‘ધમ્મદેસકસ્સ દાસો હુત્વાપિ ધમ્મં સોસ્સામી’’તિ વત્વા એવમ્પિ ધમ્મ દેસકં અલભિત્વા વિપ્પટિસારી હુત્વા ‘‘કિં મે સદ્ધમ્મવિયોગેન રજ્જેનાતિ અમચ્ચાનં રજ્જં નિય્યાતેત્વા સદ્ધમ્મગવેસકો હુત્વા ધમ્મસોણ્ડકમહારાજા મહાવનં પાવિસિ ધમ્મસોણ્ડકમહારાજસ્સ સદ્ધમ્મસવનં સન્ધાય પવિટ્ઠક્ખકે સક્કદેવમહારાજસ્સ વેજયન્તપાસાદો સહેવ કિણ્ણિકાય કમ્પો અહોસિ, પણ્ડુકમ્બલસિલાસનં ઉણ્હાકારં અહોસિ. સક્કોદેવરાજા કેનકારણેન પણ્ડુકમ્બલસિલાસનં ઉણ્હાકારં અહોસી’’તિ ચિન્તેત્વા અત્તનો સહસ્સનેત્તેન દેવમનુસ્સેસુ વિત્થારેત્વા ઓલોકેન્તો ધમ્મગવેસકો હુત્વા વનં પવિટ્ઠં ધમ્મસોણ્ડકમહારાજાનં દિસ્વા ચિન્તેસિ… ‘‘અજ્જ મે અત્તાનમ્પિ જહાય રક્ખસવેસં માપેત્વા એતં અનિચ્ચપરિદીપનં જાતિજરાબ્યાધિમરણં સકલસરીરે દોસં દસ્સેત્વા ધમ્મં દેસેત્વા એતં સકરજ્જેયેવ પતિટ્ઠાપેતબ્બ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા સક્કો દેવરાજા યક્ખસરૂપં માપેત્વા બોધિસત્તસ્સ અભિમુખો અવિદૂરે અત્તાનં દસ્સેસિ. તં દિસ્વા ધમ્મસોણ્ડકમહારાજા એવં ચિન્તેસિ… ‘‘એવંરૂપો નામ રક્ખસો ધમ્મં જાનેય્યા’’તિ, ચિન્તેત્વા અવિદૂરે ઠાને ઠત્વા પુચ્છામીતિ રક્ખસેન સદ્ધિં સલ્લપન્તો આહ ‘‘સામિપુઞ્ઞદેવરાજ ઇમસ્મિં પન વનઘને વસનકદેવરાજા કિં નુખો ધમ્મં જાનાસી’’તિ, દેવતા ‘‘મહારાજ ધમ્મં જાનામી’’તિ આહ. ‘‘યદિ ધમ્મં જાનાસિ, મય્હં ધમ્મકથં કથેથા’’તિ આહ. ‘‘અહં તુય્હં ધમ્મં કથેસ્સામિ, ત્વં મય્હં કીદિસં ધમ્મકથિકસ્સ સક્કારં કરિસ્સસી’’તિ આહ. ‘‘એવં સન્તે મય્હં ધમ્મં કથેત્વા પચ્છા મય્હં સરીરે મંસં ખાદિસ્સસી’’તિ આહ. ‘‘અહં મહારાજ છાતો હુત્વા ધમ્મં કથેતું ન સક્કોમી’’તિ આહ. ‘‘યદિ તુમ્હે પઠમં મંસં ખાદથ, ધમ્મં કો સુણિસ્સતી’’તિ આહ. પુન સો રક્ખસો ‘‘નાહં ધમ્મં દેસેતું સક્કોમી’’તિ. પુન રાજા ‘‘મય્હં ધમ્મપટિલાભઞ્ચ તુમ્હાકં મંસપટિલાભઞ્ચ તુમ્હે જાનિત્વા મય્હં ધમ્મં દેસેથા’’તિ આહ. અથ સક્કો દેવરાજા ‘‘સાધુ હોથા’’તિ વત્વા અવિદૂરે ઠાને ઉબ્બેધેન તિગાવુતમત્તં મહન્તં અઞ્જનપબ્બતં માપેત્વા એવમાહ… ‘‘સચે મહારાજ ઇમં પબ્બતમુદ્ધનિં આરૂય્હ આકાસા ઉપ્પતિત્વા ત્વં મમ મુખે પતિસ્સસિ, અહં તે આકાસગતકાલે ધમ્મં દેસેસ્સામિ, એવં સન્તે તુય્હઞ્ચ ધમ્મપ્પલાભો મય્હઞ્ચ મંસપટિલાભો ભવિસ્સતી’’તિ આહ. તસ્સ કથં સુત્વા ધમ્મસોણ્ડકમહારાજા ‘‘અનમતગ્ગે સંસારે પુરિસો હુત્વા અધમ્મસમઙ્ગી હુત્વા અધમ્મસ્સેવ અત્થાય પાણાતિપાતો અદિન્નાદાનો કામેસુમિચ્છાચારો સૂકરિકો ઓરબ્ભિકો સાકુણિ કો ચોરો પરદારિકો તં ગહેત્વા સીસચ્છિન્નાનં લોહિતં ચતૂસુ મહાસમુદ્દેસુ ઉદકતોપિ બહુતરં માતાપિતુઆદીનમ્પિ મનાપાનં અત્થાય રોદન્તાનં અસ્સુ ચતૂસુમહાસમુદ્દેસુ ઉદકતોપિ બહુતરં, ઇમં પન સરીરં ધમ્મસ્સ અત્થાય વિક્કિણામિ તં મહપ્ફલઞ્ચ મનાપઞ્ચા’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘સાધુ મારિસ એવં કરોમી’’તિ પબ્બતં આરૂય્હ પબ્બતગ્ગે ઠિતો ‘‘મમ રજ્જેન સદ્ધિં મય્હં સજીવસરીરં સદ્ધમ્મસ્સત્થાય દસ્સામી’’તિ સોમનસ્સો હુત્વા ‘‘ધમ્મં કથેથા’’તિ સદ્ધમ્મત્થાય જીવિતં પરિચ્ચજિત્વા આકાસતો ઉપ્પતિત્વા ધમ્મં કથેથાતિ આહ. અથ સક્કો દેવરાજા સકત્તભાવેન સબ્બાલઙ્કારેહિ પટિમણ્ડિતો અતિવિય સોતું સોમનસ્સો આકાસતો પતન્તં દિબ્બફસ્સેન પરામસન્તો ઉરેન પટિગ્ગણ્હિત્વા દેવલોકં નેત્વા પણ્ડુકમ્બલસિલાસને નિસીદાપેત્વા માલાગન્ધાદીહિ પૂજેત્વા ધમ્મસોણ્ડકમહારાજસ્સ ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ.

‘‘અનિચ્ચા વત સઙ્ખારા, ઉપ્પાદવયધમ્મિનો;

ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝન્તિ, તેસં વૂપસમો સુખો’’તિ.

એવં સક્કો ધમ્મસોણ્ડકમહારાજસ્સ ધમ્મં દેસેત્વા દેવલોકસમ્પત્તિં દસ્સેત્વા દેવલોકતો આનેત્વા સકરજ્જે પતિટ્ઠાપેત્વા અપ્પમાદેન ઓવદિત્વા દેવલોકમેવ અગમાસિ એવં સદ્ધમ્મસવનસ્સાપિ દુલ્લભભાવો વેદિતબ્બો. એવં પરિયત્તિઅન્તરધાનેન પટિપત્તિ પટિવેધાપિ અન્તરધાયન્તિ. એત્થ ચ તીણિ પરિનિબ્બાનાનિ વેદિતબ્બાનિ કતમાનિ તીણિ પરિનિબ્બાનાનિ. કિલેસપરિનિબ્બાનં, ખન્ધપરિનિબ્બાનં, ધાતુપરિનિબ્બાનન્તિ. તત્થ કિલેસપરિનિબ્બાનં બોધિમણ્ડેયેવ હોતિ, ભગવા હિ બોધિમણ્ડેયેવ વીરિયપાદેહિ સીલપથવિયં પતિટ્ઠાય સદ્ધાહત્થેન કમ્મક્ખયકરં ઞાણફરસું ગહેત્વા સબ્બો લોભદોસમોહવિપરીતમનસિકારઅહિરીકાનોત્તપ્પકોધૂપનાહમક્ખપળાસ- ઇસ્સામચ્છરિયમાયાસાઠેય્યથમ્ભસારમ્ભમાનાતિ માનમદપમાદતણ્હા’વિજ્જાતિવિધાકુસલમૂલદુચ્ચરિતસંકિલેસમલવિસમસઞ્ઞાવિતક્ક પપઞ્ચચતુબ્બિધવિપરિયેસઆસવગન્થઓઘયોગા’ગતિગન્થુ’ પાદાનપઞ્ચચેતોખિલવિનિબન્ધનીવરણા’ભિનન્દન છવિવાદમૂલતણ્હાકાયસત્તાનુસય અટ્ઠમિચ્છત્તનવતણ્હામૂલકદસાકુસલકમ્મપથ દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિગત અટ્ઠસતતણ્હાવિચરિતપ્પ ભેદ સબ્બદરથપરિળાહકિલેસસતસહસ્સાનિ, સઙ્ખેપતો વા પઞ્ચ કિલેસઅભિસઙ્ખારખન્ધમચ્ચુદેવપુત્તમારે અસેસતો હતા વિહતા અનભાવંકતા તસ્મા સબ્બેપિ કિલેસા બોધિમણ્ડેયેવ નિબ્બાનં નિરોધં ગચ્છન્તીતિ કિલેસનિબ્બાનં બોધિમણ્ડેયેવ હોતિ એત્થ ચ બોધીતિ અરહત્તમગ્ગઞ્ઞાણં અધિપ્પેતં તથા હિ સબ્બેસમ્પિ બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધઅરિયસાવકાનં અરહત્તમગ્ગક્ખણેયેવ સબ્બેપિ કિલેસા અસેસં નિરોધં નિબ્બાનં ગચ્છન્તિ તેપિ બુદ્ધા ઉગ્ઘટિતવિઞ્ઞૂવિભજ્જિતઞ્ઞૂનેય્યવસેન તિવિધા હોન્તિ વુત્તઞ્હેતં જાતત્તકીસોતત્તકીનિદાને.

‘‘ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુનામકો, વિભજ્જિતઞ્ઞુનો દુવે;

તતિયો નેય્યો નામેન, બોધિસત્તો તિધા મતો.

ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુબોધિસત્તો, પઞ્ઞાધિકોતિ નામસો;

વિભજ્જિતઞ્ઞુબોધિસત્તો, વુત્તો વીરિયાધિકો.

મતો નેય્યો સદ્ધાધિકો નામ, બોધિસત્તા ઇમે તયો;

કપ્પેચ સતસહસ્સે, ચતુરો ચ અસઙ્ખ્યેય્યે.

પૂરેત્વા બોધિસમ્ભારે, લદ્ધબ્યાકરણો પુરે;

ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુબોધિસત્તો, પત્તો સમ્બોધિમુત્તમં.

અટ્ઠમે ચ અસઙ્ખ્યેય્યે, કપ્પે ચ સતસહસ્સે;

પૂરેત્વા બોધિસમ્ભારે, લદ્ધબ્યાકરણો પુરે.

વિપઞ્ચિતઞ્ઞુબોધિસત્તો, પત્તો સમ્બોધિમુત્તમં;

નેય્યો તુ બોધિસત્તો ચ, સોળસે અસઙ્ખ્યેય્યે.

કપ્પે ચ સતસહસ્સે, લદ્ધબ્યાકરણો પુરે;

પૂરેત્વા બોધિસમ્ભારે, પત્તો સમ્બોધિમુત્તમ’’ ન્તિ.

સુત્તનિપાતઅપદાનટ્ઠકથાસુ પન ‘‘બુદ્ધાનં આનન્દ હેટ્ઠિમપરિચ્છેદેન ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ કપ્પસતસહસ્સઞ્ચ, મજ્ઝિમપરિચ્છેદેન અટ્ઠ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ કપ્પસતસહસ્સઞ્ચ, ઉપરિમપરિચ્છેદેન સોળસાસઙ્ખ્ય્યેય્યાનિ કપ્પસતસહસ્સઞ્ચ. એતેચ પઞ્ઞાધિકસદ્ધાધિકવીરિયાધિકવસેન વેદિતબ્બાતિ વુત્તં તેસુ પઞ્ઞાધિકો ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ કપ્પસતસહસ્સઞ્ચ, સદ્ધાધિકો અટ્ઠઅસઙ્ખેય્યેય્યાનિ કપ્પસતસહસ્સઞ્ચ, વીરિયાધિકો સોળસઅસઙ્ખ્યેય્યાનિ કપ્પસતસહસ્સઞ્ચાતિ વેદિતબ્બં. તત્થ પઞ્ઞાધિકો યોનિગતિવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિસત્તાવાસેસુ સંસરન્તોપિ પઞ્ઞાબહુલ્લવસેન સમ્પન્નજ્ઝાસય સમ્ભવતો ખિપ્પઞ્ઞેવ તસ્સ સમ્બોધિ. સદ્ધાધિકો પન મન્દપઞ્ઞત્તા અસ્સદ્દહિતબ્બેપિ સદ્દહતિ, તસ્મા તસ્સ મન્દઞ્ઞેવ સમ્બોધિ. વીરિયાધિકો પન ઉભયમન્દો અસ્સદ્દહિતબ્બમ્પિ સદ્દહતિ, અકત્તબ્બમ્પિ કરોતિ, રાજા પસ્સેનદીકોસલો યથા સો હિ સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધે ધરમાનેયેવ અગમનીયમ્પિ પરદારં ગન્તું ચિત્તં ઉપ્પાદેત્વા પરં જીવિતા વોરોપેતું આરદ્ધો નેરયિકાનં વિરવન્તાનં દુ-સ-ન-સોતિ સદ્દમ્પિ સુત્વા અતિવિમૂળ્હો સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધં ઠપેત્વા મિચ્છાદિટ્ઠિબ્રાહ્મણં પુચ્છિત્વા તસ્સ વચનેન સબ્બજનાનં યઞ્ઞત્થાય દુક્ખં ઉપ્પાદેસિ કો પનવાદો અનુપ્પન્ને બુદ્ધે, તથા હિ એસ કસ્સપભગવતો સાસનન્તરધાનેન અન્ધભૂતે લોકે બારાણસિયં રાજા હુત્વાપિ નિગ્રોધરુક્ખદેવતાય યઞ્ઞત્થાય એકસતરાજાનો મહેસીહિ સદ્ધિં મારેતું આરદ્ધો. એવં વીરિયાધિકો ઉભયમન્દો, તસ્મા તસ્સ સમ્બોધિ અતિમન્દોતિ એવં પઞ્ઞાધિકસદ્ધાધિકવીરિયાધિકવસેન કાલસ્સાપિ રસ્સદીઘભાવો વેદિતબ્બોતિ. પચ્છિમનયોએવ પસંસિતબ્બોતિ અયમેત્થ અમ્હાકં અત્તનોમતિ. ખન્ધપરિનિબ્બાનં પન કુસિનારાય ઉપવત્તને મલ્લાનં સાલવને યમકસાલાનમન્તરે વેસાખપુણ્ણમદિવસે પચ્ચૂસસમયે એકૂનવીસતિયા ચુતિચિત્તેસુ મેત્તાપુબ્બભાગસ્સ સોમનસ્સઞાણસમ્પયુત્તઅસઙ્ખારિકકુસલચિત્તસદિસેન મહાવિપાકચિત્તેન અબ્યાકતેન ચરિમકં કત્વા કત્થચિ ભવે પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસ્સ અનન્તરપચ્ચયો હુત્વા કમ્મતણ્હાકિલેસેહિ અનુપાદાનો સબ્બુપધિપટિનિસ્સગ્ગો ઉપાદિન્નકક્ખન્ધપરિચ્ચાગો હોતીતિ વેદિતબ્બં. વિત્થારો પન દીઘનિકાયે મહાવગ્ગે મહાપરિનિબ્બાનસુત્તવણ્ણનાયં ઓલોકેતબ્બો. તત્થ વિદેસં ગચ્છન્તો પુરિસો સબ્બં ઞાતિજનં આલિઙ્ગેત્વા સીસે ચુમ્બિત્વા ગચ્છતિ વિય ભગવાપિ નિબ્બાનપુરં પવિસન્તો સબ્બેપિ ચતુવીસતિકોટિસતસહસ્સસમાપત્તિયો અનવસેસં સમાપજ્જિત્વા યાવ સઞ્ઞાવેદયિતં, તતોપિ વુટ્ઠાય યાવ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય ઝાનઙ્ગાનિ પચ્ચવેક્ખિત્વા ભવઙ્ગચિત્તેન અબ્યાકતેન દુક્ખસચ્ચેન પરિનિબ્બાયિ. પાળિયં પન ‘‘ચતુત્થજ્ઝાના વુટ્ઠહિત્વા સમનન્તરા ભગવા પરિનિબ્બાયી’’તિ વુત્તં તત્થ દ્વે સમનન્તરા ઝાનસમનન્તરા, પચ્ચવેક્ખણસમનન્તરાતિ. તત્થ ઝાના વુટ્ઠાય ભવઙ્ગં ઓતિણ્ણસ્સ તત્થેવ પરિનિબ્બાનં ઝાનસમનન્તરં નામ. ઝાના વુટ્ઠહિત્વા પુન ઝાનઙ્ગાનિ પચ્ચવેક્ખિત્વા ભવઙ્ગં ઓતિણ્ણસ્સ તત્થેવ પરિનિબ્બાનં પચ્ચવેક્ખણસમનન્તરં નામ. ભગવા પન ઝાનસમનન્તરા અપરિ નિબ્બાયિત્તા પચ્ચવેક્ખણસમનન્તરમેવ પરિનિબ્બાયીતિ વેદિતબ્બં, તેનેવાહ ‘‘ભગવા પન ઝાનં સમાપજ્જિત્વા ઝાના વુટ્ઠાય ઝાનઙ્ગાનિ પચ્ચવેક્ખિત્વા ભવઙ્ગચિત્તેન અબ્યાકતેન દુક્ખસચ્ચેન પરિનિબ્બાયી’’તિ. એત્થ ભગવતો પરિનિબ્બાનચિત્તસ્સ કિં આરમ્મણં કમ્મં વા હોતિ, ઉદાહુ કમ્મનિમિત્તગતિનિમિત્તાનિ, અથ નિબ્બાનન્તિ અપરે એવં વદન્તિ.

નાહુ અસ્સાસપસ્સાસા, ઠિતચિત્તસ્સ તાદિનો;

અનેજો સન્તિ’મારબ્ભ, યંકાલ’મકરી મુનિ.

અસલ્લીનેન ચિત્તેન, વેદનં અજ્ઝવાસયિ;

પજ્જોતસ્સે’વ નિબ્બાનં, વિમોક્ખો ચેતસો અહૂ’તિ.

ઇમિસ્સાગાથાય ‘‘યં યો મુનિ અનેજો સન્તિ નિબ્બાનં આરબ્ભ કાલં અકરી’’તિ યોજેત્વા ભગવતો પરિનિબ્બાનચિત્તસ્સ નિબ્બાનારમ્મણન્તિ તમયુત્તં, પટિસન્ધિભવઙ્ગચુતીનં નિબ્બાનારમ્મણસ્સ અનારહત્તા ‘‘નિબ્બાનં ગોત્રભુસ્સ વોદાનસ્સ મગ્ગસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેનપચ્ચયો, નિબ્બાનં ફલસ્સ આવજ્જનાયા’’તિ પટ્ઠાનપાળિયા જવનઆવજ્જનાનમેવ અધિપ્પેતત્તા તસ્મા એત્થ ‘‘યં યો મુનિ ફલસમાપત્તિયા અનેજો અનેજસઙ્ખાતો તણ્હારહિતો સન્તિં નિબ્બાનં આરબ્ભ આરમ્મણં કત્વા કાલં અસીતિવસ્સપરિમાણં અકરિ અતિક્કમી’’તિ યોજના કાતબ્બા. કેચિ પન એવં વદન્તિ… ‘‘કત્થચિ પન અનુપ્પજ્જમાનસ્સ ખીણાસવસ્સ યથોપટ્ઠિતં નામરૂપધમ્માદિકમેવ ચુતિપરિયોસાનાનં ગોચરભાવં ગચ્છતિ, ન કમ્મ-કમ્મનિમિત્તાદયો’’તિ વુત્તત્તા કમ્મનિત્તગતિનિમિત્તાનિ અરહતો ચુતિચિત્તસ્સ આરમ્મણભાવં ન ગચ્છન્તીતિ તમ્પિ અયુત્તમેવ અયઞ્હેત્થત્થો કત્થચિ પન ભવે અનુપ્પજ્જમાનસ્સ ખીણાસવસ્સ અરહતો યથા યથા યેન યેન પકારેન ઉપટ્ઠિતં નામરૂપધમ્માદિકમેવ ચુતિપરિયોસાનં આવજ્જનજવનચિત્તાનં ગોચરભાવં ગચ્છતિ, પુન ભવાભિનિબ્બત્તિયા અભાવતો. કિં કારણં ભૂતાનિ કમ્મકમ્મનિમિત્તગતિનિમિત્તાનિ ગોચરભાવં ન ગચ્છન્તીતિ. ચુતિચિત્તસ્સ પન પટિસન્ધિચિત્તેન ગહિતં અતીતારમ્મણમેવ ગોચરભાવં ગચ્છતિ. ‘‘નામરૂપાદિકમેવા તિ એત્થ નામ’’ન્તિ ચિત્તચેતસિકનિબ્બાનં રૂપન્તિ અટ્ઠારસવિધં રૂપં સઙ્ગણ્હાતિ. નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ નામરૂપા. નામરૂપા ચ તે ધમ્મા ચેતિ તથા. તે આદિ યેસં તેતિ નામરૂપધમ્માદિ તમેવ નામરૂપધમ્માદિકં. આદિસદ્દેન છ પઞ્ઞત્તિયો સઙ્ગણ્હાતિ, તેન નિબ્બાનમ્પિ અરહતો મરણાસન્નકાલે ક્રિયજવનસ્સપિ આરમ્મણભાવો ભવેય્યાતિ અમ્હાકં ખન્તિ વીમંસિત્વા પન ગહેતબ્બં. ભગવતો નિબ્બાનચિત્તસ્સ પન તુસિતપુરતો ચવિત્વા સિરીમહામાયાય કુચ્છિમ્હિ વસિતપટિસન્ધિચિત્તેન ગહિતારમ્મણમેવ આરમ્મણં હોતીતિ દટ્ઠબ્બં તઞ્ચ ખો ગતિનિમિત્તમેવ, ન કમ્મકમ્મનિમિત્તાનિ. યુત્તિતોપિ આગમતોપિ ગતિનિમિત્તમેવ યુજ્જતિ તથા હિ તુસિતપુરેયેવ સેતકેતુદેવપુત્તો હુત્વા દિબ્બગણનાય ચત્તારિ સહસ્સાનિ, મનુસ્સગણનાય સત્તપઞ્ઞાસવસ્સકોટિ,સટ્ઠિવસ્સસતસહસ્સાનિ ઠત્વા પરિયોસાને પઞ્ચ પુબ્બનિમિત્તાનિ દિસ્વા સુદ્ધાવાસે અરહન્તબ્રહ્મુના દસહિ ચક્કવાળસહસ્સેહિ આગમ્મ દેવતાવિસેસેહિ ચ.

‘‘કાલો દેવ મહાવીર, ઉપ્પજ્જ માતુકુચ્છયં;

સદેવકં તારયન્તો, બુજ્ઝસ્સુ અમતં પદ’’ન્તિ.

યાચિયમાનો ‘‘કાલં દીપઞ્ચ દેસઞ્ચ, કુલં માતરમેવ ચા’’તિ વુત્તાનિ પઞ્ચ મહાવિલોકનાનિ વિલોકેત્વા તુસિતપુરતો ચવિત્વા આસાળ્હીપુણ્ણમાયં ઉત્તરાસાળ્હનક્ખત્તેનેવ સદ્ધિં એકૂનવીસતિયા પટિસન્ધિચિત્તેસુ મેત્તાપુબ્બભાગમસ્સ સોમનસ્સઞાણસમ્પયુત્તઅસઙ્ખારિકકુસલચિત્તસ્સ સદિસેન મહાવિપાકચિત્તેન પટિસન્ધિં અગ્ગહેસિ. તદારમ્મણાસન્નવીથિતો પુબ્બભાગે આલોકિતાનિ કાલદીપદેસકુલમાતરવસેન ઇમાનિ પઞ્ચ પટિસન્ધિચિત્તસ્સ ગતિનિમિત્તારમ્મણભાવેન ગોચરભાવં ગચ્છન્તીતિ અમ્હાકં ખન્તિ તન્નિન્નતપ્પોણતપ્પબ્ભારવસેન બાહુલ્લપ્પવત્તિતો તેનેવ અભિધમ્મત્થસઙ્ગહાદીસુ અભિધમ્મત્થ વિભાવનિયં ‘‘મરણકાલે યથારહં અભિમુખીભૂતં ભવન્તરે પટિસન્ધિજનકં કમ્મં વા તં કમ્મકરણકાલે રૂપાદિકમુપલદ્ધપુબ્બમુપકરણભૂતઞ્ચ કમ્મનિમિત્તં વા અનન્તરમુપ્પજ્જમાનભવે ઉપલભિતબ્બં ઉપભોગભૂતં ગતિનિમિત્તં વા કમ્મબલેન છન્નં દ્વારાનમઞ્ઞતરસ્મિં પચ્ચુપટ્ઠાસિ, તતો પરં તમેવ તથોપટ્ઠિતમાલમ્બણં આરબ્ભ વિપચ્ચમાનકકમ્માનુરૂપં પરિસુદ્ધં વા, ઉપક્કિલિટ્ઠં વા ઉપપજ્જિતબ્બભવાનુરૂપં તત્થોણતંવ ચિત્તસન્તાનમભિણ્હં પવત્તતિ બાહુલ્લેન. તમેવ વા પન જનકભૂતં કમ્મં અભિનવકરણવસેન દ્વારપ્પત્તં હોતિ. પચ્ચાસન્નમરણસ્સ પન તસ્સ વીથિચિત્તાવસાને ભવઙ્ગક્ખયેવા ચવનવસેન પચ્ચુપ્પન્નભવપરિયોસાનભૂતં ચુતિચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝતિ. તસ્મિં નિરુદ્ધાવસાને તસ્સાનન્તરમેવ તથા ગહિતમાલમ્બણમારબ્ભ સવત્થુકમવત્થુકમેવ વા યથારહં અવિજ્જાનુસયપરિક્ખિત્તેન તણ્હાનુસયમૂલકેન સઙ્ખારેન જનિયમાનં સમ્પયુત્તેહિ પરિગ્ગય્હમાનં સહજાતાનમધિટ્ઠાનભાવેન પુબ્બઙ્ગમભૂતં ભવન્તરપટિસન્ધાનવસેન પટિસન્ધિસઙ્ખાતં માનસમુપ્પજ્જમાનમેવ પતિટ્ઠાતિ ભવન્તરે’’તિ વુત્તં. તત્થ ‘‘તત્થોણતંવ ચિત્તસન્તાનમભિણ્હં પવત્તતિ બાહુલ્લેના’’તિ ઇમિના કમ્મબલેન ઉપટ્ઠિતં ગતિનિમિત્તં મરણાસન્નવીથિતો પુબ્બે એકાહદ્વીહાદિવસેન સત્તાહમ્પિ, સત્તાહતો ઉત્તરિપિ ઉપ્પજ્જતે વાતિ દસ્સેતિ તથા હિ પરિસુદ્ધં વા ઉપક્કિલિટ્ઠં વા વિપચ્ચમાનકકમ્માનુરૂપં ગતિનિમિત્તં ચિરકાલમ્પિ તિટ્ઠતિ, અરિયગાલતિસ્સચોરઘાતકાદયો વિય તથા હિ અરિયગાલતિસ્સો નામ ઉપાસકો સીહળદીપે અત્તનો ભરિયાય સુમનાય સદ્ધિં યાવજીવં દાનાદિ પુઞ્ઞકમ્માનિ કત્વા આયૂહપરિયોસાને અરિયગાલતિસ્સસ્સ મરણમઞ્ચે નિપન્નસ્સ છદેવલોકતો રથં આનેત્વા અત્તનો અત્તનો દેવલોકં વણ્ણેસું. ઉપાસકો દેવતાનં કથં સુત્વા તુસિતપુરતો આહટરથં ઠપેત્વા અવસેસરથે ‘‘ગહેત્વા ગચ્છથા’’તિ આહ. સુમના પન અત્તનો સામિકસ્સ વચનં સુત્વા ‘‘કિં તિસ્સ મરણાસન્ને વિલાપં અકાસી’’તિ આહ. તિસ્સો અત્તનો ભરિયાય કથં સુત્વા આહ… ‘‘અહં વિલાપં ન કરોમિ, દેવલોકતો દેવતા છ રથે આનેસું તાહિ દેવતાહિ સદ્ધં કથેમી’’તિ. તં નપસ્સામિ કુહિ’’ન્તિ વુત્તે પુપ્ફદામં આહરાપેત્વા આકાસે ખિપાપેસિ. સા તં પુપ્ફદામં રથસીસે ઓલમ્બમાનં દિસ્વા ગબ્ભં પવિસિત્વા સયને સયિત્વા નાસિકવાતં સન્નિરુજ્ઝિત્વા ચવિત્વા પાતુરહોસિ. સા અત્તનો સામિકસ્સ સાસનં પેસેસિ… ‘‘અહં પન પઠમં આગતોમ્હિ, ત્વં કસ્મા ચિરાયસી’’તિ. ઉભોપિ રથે ઠત્વા સબ્બે ઓલોકેન્તાનંયેવ તુસિતપુરં અગમંસુ. ઇમસ્મિઞ્હિ વત્થુસ્મિં સામિકસ્સ ઉપટ્ઠિતગતિનિમિત્તં ભરિયાય પાકટં હુત્વા પુરેતરતુસિતપુરે નિબ્બત્તિત્વા સામિકસ્સ સાસનં પેસેસિ તેન અરિયગાલતિસ્સસ્સ ચિરકાલં ગતિનિમિત્તં ઉપટ્ઠાતીતિ વેદિતબ્બં. મનુસ્સલોકે હિ ચિરકાલં તુસિતપુરે મુહુત્તંવ હોતિ. એવં પરિસુદ્ધં વિપચ્ચમાનકકમ્માનુરૂપં ગતિનિમિત્તં ચિરકાલં પવત્તતિ ઇમિના નયેન દુટ્ઠગામણિઅભયધમ્મિકઉપ્સકાદીનમ્પિ વત્થુ વિત્થારેતબ્બં. ચોરઘાતકસ્સ પન મહાનિરયે વિપચ્ચમાનકકમ્માનુરૂપં નેરયગ્ગિજાલાદિકં સત્તાહં ઉપટ્ઠાતિ. સાવત્થિનગરે કિર પઞ્ચસતા ચોરા બહિનગરે ચોરકમ્મં કરોન્તિ. અથેકદિવસં જનપદપુરિસો તેસં અબ્ભન્તરો હુત્વા ચોરકમ્મં અકાસિ, તદા તે સબ્બેપિ રાજપુરિસા અગ્ગહેસું. રાજા તે દિસ્વા ‘‘તુમ્હાકં અન્તરે ઇમે સબ્બે મારેતું સમત્થસ્સ જીવિતં દમ્મી’’તિ આહ. પઞ્ચસતા ચોરા અઞ્ઞમઞ્ઞં સમ્બન્ધા અઞ્ઞમઞ્ઞં સહાયકાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞં મારેતું ન ઇચ્છિંસુ, જનપદમનુસ્સો પન ‘‘અહં મારેમી’’તિ વત્વા સબ્બે મારેસિ. રાજા તસ્સ તુસ્સિત્વા ચોરઘાતકકમ્મં અદાસિ. સો પઞ્ચવીસતિવસ્સાનિ ચોરઘાતકકમ્મં આકાસિ. રાજા તસ્સ મહલ્લકોતિ વત્વા અઞ્ઞસ્સ ચોરઘાતક કમ્મં દાપેસિ. સો ચોરઘાતકકમ્મા અપનીતો અઞ્ઞતરસ્સ સન્તિકે નાસિકવાતં ઉગ્ગણ્હિત્વા હત્થપાદકણ્ણનાસાદીહિ છિન્દિતબ્બાનં ઊરૂથનકટ્ઠાનં ભિન્દન્તમારેતબ્બયુત્તાનં નાસિકવાતં વિસ્સજ્જેત્વા મારેતબ્બં મન્તં લભિ. સો રાજાનં આરોચેત્વા નાસિકવાતેન ચોરઘાતકકમ્મં કરોન્તસ્સેવ તિંસ વસ્સાનિ અતિક્કમિ. સો પચ્છા મહલ્લકો હુત્વા મરણમઞ્ચે નિપજ્જિ ‘‘સત્તદિવસેન કાલં કરિસ્સતી’’તિ. મરણકાલે મહન્તં વેદનં અહોસિ. સો મહાનિરયે નિબ્બત્તો વિય મહાસદ્દં કત્વા દુક્ખિતો હોતિ. તસ્સ સદ્દેન ભીતા મનુસ્સા ઉભતોપસ્સે ગેહં છડ્ડેત્વા પલાયિંસુ. તસ્સ મરણદિવસે સારિપુત્તત્થેરો દિબ્બચક્ખુના લોકં ઓલોકેન્તો એતસ્સ કાલં કત્વા મહાનિરયે નિબ્બત્તમાનં દિસ્વા તસ્સ અનુકમ્પં પટિચ્ચ ગેહદ્વારે પાકટો અહોસિ. સો કુજ્ઝિત્વા નાસિકવાતં વિસ્સજ્જેસિ. યાવ તતિયં વિસ્સજ્જમાનોપિ વિસ્સજ્જાપેતું અસક્કોન્તો થેરં અતિરેકેન વિરોચમાનં દિસ્વા ચિત્તં પસાદેત્વા પાયાસં થેરસ્સ દાપેસિ. થેરો મઙ્ગલં વડ્ઢેત્વા અગમાસિ. ચોરઘાતકો થેરસ્સ દિન્નદાનં અનુસ્સરિત્વા ચવિત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તિ, નિરયજાલાદયો અન્તરધાયન્તિ. સો અનાગતેપિ પચ્ચેકબુદ્ધો ભવિસ્સતિ. એવં ઉપક્કિલિટ્ઠં વા વિપચ્ચમાન કકમ્માનુરૂપં ગતિનિમિત્તમ્પિ સત્તાહપરમં ઉપટ્ઠાતિ. અત્થિકેહિ પન સહસ્સવત્થુ સગાથાવગ્ગેસુ ઓલોકેતબ્બો. ભગવતો પન પરિસુદ્ધં મેત્તાપુબ્બભાગસ્સ સોમનસ્સ ઞાણસમ્પયુત્તકુસલસ્સ કમ્મસ્સ વેગેન કાલદીપદેસકુલમાતરવસેન ઇમાનિ પઞ્ચગતિનિમિત્તાનિ ચિરકાલં હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તિ. ચિરકાલન્તિ મનુસ્સલોકે સત્તાહમત્તં, તુસિતપુરેમુહુત્તમેવ, તથાપિ મનુસ્સલોકે સત્તાહમત્તે કાલે દેવતાનં પઞ્ચપુબ્બનિમિત્તાનિ પઞ્ઞાયન્તિ તઞ્ચ ખો પુઞ્ઞવન્તાનંયેવ પઞ્ઞાયન્તિ, ન સબ્બેસં મનુસ્સલોકે પુઞ્ઞવન્તાનં રાજરાજમહામત્તાદીનં વિય તં દિસ્વા મહેસક્ખા દેવતા જાનન્તિ, ન અપ્પેસક્ખા, મનુસ્સલોકે નેમિત્તકા બ્રાહ્મણપણ્ડિતાદયોવિય. મહેસક્ખા દેવતા તં પુબ્બનિમિત્તં દિસ્વા નન્દવનં નેત્વા ‘‘કાલો દેવા’’તિ આદીહિ યાચન્તિ. મહાસક્કો તત્થેવ નન્દવનુય્યાને કાલદીપદેસકુલમાતરવસેન પઞ્ચ વિલોકેત્વા ચવિત્વા તમારમ્મણં કત્વા મહામાયાય કુચ્છિમ્હિ પટિસન્ધિં અગ્ગહેસીતિ સન્નિટ્ઠાનમવગન્તબ્બં.

તત્થ કાલન્તિ મનુસ્સલોકે એકૂનતિંસતિમે વસ્સે વેસાખપુણ્ણમદિવસે બુદ્ધો ભવિસ્સામીતિ કાલં ઓલોકેસિ. દીપન્તિ જમ્બુદીપેયેવ ભવિસ્સામિ, ન અઞ્ઞદીપેસૂતિ દીપં ઓલોકેસિ. દેસન્તિ મજ્ઝિમદેસેયેવ, તઞ્ચ ખો મહાબોધિમણ્ડેયેવ, ન અઞ્ઞદેસેતિ દેસં ઓલોકેસિ. કુલન્તિ દ્વે કુલાનિ ખત્તિયકુલબ્રાહ્મણકુલવસેન. તત્થ યસ્મિં કાલે ખત્તિયકુલં લોકે સેટ્ઠભાવેન ‘‘અયમેવ લોકે અગ્ગો’’તિ સમ્મન્નતિ, તદા ખત્તિયકુલેયેવ બુદ્ધા ઉપ્પજ્જન્તિ. યસ્મિં પન કાલે બ્રાહ્મણકુલં અયમેવ લોકે અગ્ગોતિ, તદા બ્રાહ્મણકુલેયેવ બુદ્ધા ઉપ્પજ્જન્તિ. ઇદાનિ પન ખત્તિયકુલમેવ અગ્ગોતિ સમ્મન્નન્તિ. ખત્તિયકુલેપિ સક્યરાજાનોવ લોકે ઉત્તમા, અસમ્ભિન્નખત્તિયકુલત્તા તસ્મા સક્યરાજકુલેયેવ ભવિસ્સામીતિ કુલં ઓલોકેસિ. માતરન્તિ મમ માતરં દસ માસાનિ સત્ત ચ દિવસાનિ ઠસ્સતિ, એત્થન્તરે મમ માતુયા અરોગો ભવિસ્સતીતિ માતરમ્પિ ઓલોકેસિ. બોધિસત્તમાતા પન પચ્છિમવયે ઠિતા. એવં યુત્તિતોપિ આગમતોપિ ભગવતો નિબ્બાનચિત્તસ્સ પટસન્ધિચિત્તેન ગહિતનિમિત્તમેવ આરમ્મણં હોતીતિ વેદિતબ્બં.

સબ્બઞ્ઞુજિનનિબ્બાન, ચિત્તસ્સ ગોચરં સુભં;

વિઞ્ઞેય્યં ગતિનિમિત્તં, ગન્થેહિ અવિરોધતો.

ધાતુપરિનિબ્બાનમ્પિ બોધિમણ્ડેયેવ ભવિસ્સતિ વુત્તઞ્હેતં ઉપરિપણ્ણાસકે ‘‘ધાતુપરિનિબ્બાનં અનાગતે ભવિસ્સતિ સાસનસ્સ હિ ઓસક્કનકાલે ઇમસ્મિં તમ્બપણ્ણિદીપે ધાતુયો સન્નિપતિત્વા મહાચેતિયતો નાગદીપે રાજાયતનચેતિયં, તતો મહાબોધિપલ્લઙ્કં ગમિસ્સન્તિ. નાગભવનતોપિ દેવલોકતોપિ ધાતુયો મહાબોધિપલ્લઙ્કમેવ ગમિસ્સન્તિ સાસપમત્તાપિ ધાતુયો અન્તરા ન નસ્સિસ્સન્તિ, સબ્બા ધાતુયો મહાબોધિપલ્લઙ્કે રાસિભૂતા સુવણ્ણક્ખન્ધા વિય એકગ્ઘના હુત્વા છબ્બણ્ણરસ્મિયો વિસ્સજ્જિસ્સન્તિ, તા દસસહસ્સલોકધાતું ફરિસ્સન્તિ. તતો દસસહસ્સચક્કવાળેસુ દેવતા સન્નિપતિત્વા ''અજ્જ સત્થા પરિનિબ્બાયતિ અજ્જ સાસનં ઓસક્કતિ પચ્છિમદસ્સનં ઇદં અમ્હાક’’ન્તિ દસબલસ્સ પરિનિબ્બુતદિવસતો મહન્તતરં કારુઞ્ઞં કરિસ્સન્તિ ઠપેત્વા અનાગામિખીણાસવે અવસેસા સકત્તભાવેન સન્ધારેતું નાસક્ખિંસુ, ધાતુસરીરતો તેજોધાતુ ઉટ્ઠહિત્વા યાવ બ્રહ્મલોકા ઉગ્ગચ્છિસ્સતિ. સાસપમત્તાયપિ ધાતુયા સતિ એકજાલા ભવિસ્સતિ ધાતૂસુ પરિયાદાનં ગતાસુ પચ્છિજ્જિસ્સતિ. એવં મહન્તં આનુભાવં દસ્સેત્વા ધાતૂસુ અન્તરહિતાસુ સાસનં અન્તરહિતં નામ હોતિ. યાવ એવં ન અન્તરધાયતિ, તાવ અનન્તરધાનમેવ સાસનં. પરિનિબ્બાનકાલતો પટ્ઠાય યાવ સાસપમત્તા ધાતુ તિટ્ઠતિ, તાવ બુદ્ધકાલતો પચ્છાતિ ન વેદિતબ્બં ધાતૂસુ હિ ઠિતાસુ બુદ્ધા ઠિતા વ હોન્તિ, તસ્મા એત્થન્તરે અઞ્ઞસ્સ બુદ્ધસ્સ ઉપ્પત્તિ નિવારિતાવ હોતિ. તેનેવ વદામ.

પરિનિબ્બાનકાલતો, પચ્છા ધરન્તિ ધાતુયો;

અનિબ્બુતોવ સમ્બુદ્ધો, અઞ્ઞબુદ્ધસ્સ વારિતા.

જીવમાનેપિ સમ્બુદ્ધે, નિબ્બુતે વા તથાગતે;

યો કરોતિ સમં પૂજં, ફલં તાસ સમં સિયા’તિ.

ઇતિ સાગરબુદ્ધિત્થેરવિચરિતે સીમવિસોધને ધમ્મવણ્ણનાય

નિબ્બાનકણ્ડો તતિયો પરિચ્છેદો.