૪. સમસીસિકણ્ડો

ઇદાનિ સઙ્ઘો ચ દુલ્લભો લોકેતિ પદસ્સ વણ્ણનાક્કમો સમ્પત્તો. તત્થ સઙ્ઘોતિ પરમત્થસમ્મુતિવસેન દુવિધો હોતિ. તેસુ પરમત્થસઙ્ઘો ચત્તારિ પુરિસયુગાનિ, અટ્ઠપુરિસપુગ્ગલા, ચત્તાલીસમ્પિ પુગ્ગલા, અટ્ઠસતમ્પિ પુરિસપુગ્ગલાતિ ચતુબ્બિધો હોતિ. તત્થ સઙ્ખેપવસેન સોતાપત્તિમગ્ગટ્ઠો ફલટ્ઠોતિ એકં યુગં, સકદામિમગ્ગટ્ઠો ફલટ્ઠોતિ એકં, અનાગામિમગ્ગટ્ઠો ફલટ્ઠોતિ એકં, અરહત્તમગ્ગટ્ઠો ફલટ્ઠોતિ એકન્તિ ચત્તારિ પુરિસયુગાનિ હોન્તિ. ચત્તારો મગ્ગટ્ઠા ચત્તારો ફલટ્ઠાતિ અટ્ઠપુરિસપુગ્ગલા હોન્તિ. ચત્તાલીસમ્પિ પુગ્ગલાતિ સોતાપત્તિમગ્ગટ્ઠો પઠમઝાનિકાદિવસેન પઞ્ચ, તથા સકદાગામિઅનાગામિઅરહત્તમગ્ગટ્ઠાપિ પઞ્ચ પઞ્ચાતિ વીસતિ મગ્ગટ્ઠપુગ્ગલા, તથા ફલટ્ઠાપિ સોતપત્તિફલટ્ઠાદિવસેન પઞ્ચ પઞ્ચાતિ વીસતિ ફલટ્ઠાતિ ચત્તાલીસપુગ્ગલા હોન્તિ. એત્થ ચ મગ્ગસ્સ એકચિત્તક્ખણિકત્તા કથં વીસતિમગ્ગટ્ઠા પુગ્ગલા ભવેય્યુન્તિ.

વુચ્ચતેપાદકજ્ઝાનસમ્મસિતજ્ઝાનપુગ્ગલજ્ઝાસયેસુપિ હિ અઞ્ઞતરવસેન તં તં ઝાનસદિસવિતક્કાદિઅઙ્ગપાતુભાવેન ચત્તારોપિ મગ્ગટ્ઠા પઠમજ્ઝાનિકાદિવોહારં લભન્તા પચ્ચેકં પઞ્ચપઞ્ચધા વિભજિયન્તિ, તસ્મા વીસતિ મગ્ગટ્ઠા હોન્તિ. તત્થ પઠમજ્ઝાનાદીસુ યં યં ઝાનં સમાપજ્જિત્વા તતો વુટ્ઠાય સઙ્ખારે સમ્મસન્તસ્સ વુટ્ઠાનગામિનીવિપસ્સના પવત્તા, તં પાદકજ્ઝાનં વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાય પદટ્ઠાનભાવતો. યં યં ઝાનં સમ્મસન્તસ્સ સા પવત્તા, તં સમ્મસિતજ્ઝાનં. ‘‘અહો વત મે પઠમજ્ઝાનસદિસો મગ્ગો પઞ્ચઙ્ગિકો, દુતિયજ્ઝાનાદીસુ વા અઞ્ઞતરસદિસો ચતુરઙ્ગિકાદિભેદો મગ્ગો ભવેય્યા’’તિ એવં યોગાવચરસ્સ ઉપ્પન્નજ્ઝાસયો પુગ્ગલજ્ઝાસયો નામ. તત્થ યેન પઠમજ્ઝાનાદીસુ અઞ્ઞતરં ઝાનં સમાપજ્જિત્વા તતો વુટ્ઠાય પકિણ્ણકસઙ્ખારે સમ્મસિત્વા મગ્ગો ઉપ્પાદિતો હોતિ, તસ્સ સો મગ્ગો પઠમજ્ઝાનાદિ તં તં પાદકજ્ઝાનસદિસો હોતિ. સચે પન વિપસ્સનાપાદકં કિઞ્ચિઝાનં નત્થિ, કેવલં પઠમજ્ઝાનાદીસુ અઞ્ઞતરં ઝાનં સમ્મસિત્વા મગ્ગો ઉપ્પાદિતો હોતિ, તસ્સ સો સમ્મસિતજ્ઝાનસદિસો હોતિ. યદા પનયં કિઞ્ચિ ઝાનં સમાપજ્જિત્વા તતો અઞ્ઞં સમ્મસિત્વા મગ્ગો ઉપ્પાદિતો હોતિ, તદા પુગ્ગલજ્ઝાસયવસેન દ્વીસુ અઞ્ઞતરસદિસો હોતિ. એવં સમથયાનિકસ્સ પુથુજ્જનસ્સ અરિયાનં વા પાદકજ્ઝાનસમ્મસિતજ્ઝાનપુગ્ગલજ્ઝાસયવસેન પઠમજ્ઝાનાદીનં અઞ્ઞતરઝાનસદિસસ્સ મગ્ગઙ્ગિકસ્સ પવત્તનતો પુગ્ગલભેદવસેન વીસતિ મગ્ગટ્ઠા પુગ્ગલા હોન્તિ, તથા ફલટ્ઠાપિ વીસતીતિ ચત્તાલીસઅરિયપુગ્ગલા હોન્તિ. અપરમ્પિ સચે પન પુગ્ગલસ્સ તથા વિધો અજ્ઝાસયો નત્થિ, અનુલોમવસેન હેટ્ઠિમહેટ્ઠિમઝાનતો વુટ્ઠાય ઉપરૂપરિઝાનધમ્મે સમ્મસિત્વા ઉપ્પાદિતમગ્ગો પાદકજ્ઝાનમનપેક્ખિત્વા સમ્મસિતજ્ઝાનસદિસો હોતિ. પટિલોમવસેન ઉપરૂપરિઝાનતો વુટ્ઠાય હેટ્ઠિમહેટ્ઠિમઝાનધમ્મે સમ્મસિત્વા ઉપ્પાદિતમગ્ગો સમ્મસિતજ્ઝાનમનપેક્ખિત્વા પાદકજ્ઝાનસદિસો હોતિ, હેટ્ઠિમહેટ્ઠિમઝાનતો હિ ઉપરૂપરિઝાનં બલવતરન્તિ, અટ્ઠસતમ્પિ પુરિસપુગ્ગલાતિ તત્થ એકબીજી, કોલંકોલો, સત્તક્ખત્તુપરમોતિ તયો સોતાપન્ના. કામરૂપારૂપભવેસુ અધિગતફલા તયો સકદાગામિનોતિ તે સબ્બેપિ દુક્ખપટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞં, દુક્ખપટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞં, સુખાપટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞં, સુખાપટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞન્તિ ચતુન્નં પટિપદાનં વસેન ચતુવીસતિ, અન્તરાપરિનિબ્બાયી, ઉપહચ્ચપરિ નિબ્બાયી, સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી, અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી, ઉદ્ધંસોતો અકનિટ્ઠગામીતિ અવિહાસુ પઞ્ચ અનામિગાનો, તથા અતપ્પાસુદસ્સાસુદસ્સીસુપિ પઞ્ચ. અકનિટ્ઠેસુ પન ઉદ્ધંસોતવજ્જા અન્તરાપરિનિબ્બાયી, ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી, સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી, અસઙ્ખારપરિબ્બાયીતિ ચત્તારોતિ ચતુવીસતિ અનાગામિનો. સુક્ખવિપસ્સકો, સમથયાનિકોતિ દ્વે અરહન્તો, ચત્તારો મગ્ગટ્ઠાતિ ચતુપઞ્ઞાસ તે સબ્બેપિ સદ્ધાધુરપઞ્ઞાધુરાનંવસેન દ્વેગુણે હુત્વા અટ્ઠસતં અરિયપુગ્ગલા હોન્તિ. તે સબ્બેપિ ‘‘અટ્ઠસતં વા’’તિ વિત્થારવસેન ઉદ્દિટ્ઠા અરિયપુગ્ગલા તે સઙ્ખેપતો યુગવસેન સોતાપત્તિ મગ્ગટ્ઠો ફલટ્ઠોતિ એકં યુગન્ત્યાદિના ચત્તારોવ હોન્તિ. તેનેવાહ રતનપરિત્તે ‘‘યે પુગ્ગલા અટ્ઠસતં પસત્થા, ચત્તારિ એતાનિ યુગાનિ હોન્તી’’તિ અયં પભેદોમગ્ગટ્ઠફલટ્ઠેસુ મિસ્સકવસેન લબ્ભતિ ઝાનિકવિપસ્સકપભેદો પન ફલટ્ઠેયેવ લબ્ભતિ મગ્ગસ્સ એકચિત્તક્ખતિકત્તા મગ્ગટ્ઠેસુ ન લબ્ભતિ. તત્થ સોતાપત્તિફલટ્ઠો ઝાનિકસુક્ખવિપસ્સકવસેન દુવિધો. તેસુ ઝાનિકો પુગ્ગલો તસ્મિં ભવે અરહત્તપ્પત્તો પરિનિબ્બાયતિ. અપ્પત્તો બ્રહ્મલોકગતો હોતિ, સો ઝાનિકો નામ. મૂલટીકાયં પન નિકન્તિયા સતિ પુથુજ્જનાદયો યથાલદ્ધજ્ઝાનસ્સ ભૂમિભૂતે સુદ્ધાવાસવજ્જિતે યત્થ કત્થચિ નિબ્બત્તન્તિ તથા કામભવેપિ કામાવચરકમ્મબલેન ‘‘ઇજ્ઝતિ હિ ભિક્ખવે સીલવતો ચેતોપણિધિ વિસુદ્ધત્તા’’તિ વુત્તં. અનાગામિનો પન કામરાગસ્સ સબ્બસો પહીનત્તા કામભવેસુ નિકન્તિં ન ઉપ્પાદેન્તીતિ કામલોકવજ્જિતે યથાલદ્ધસ્સ ભૂમિ ભૂતે યત્થ કત્થચિ નિબ્બત્તન્તી’તિ વુત્તં તથા હિ અનાગામિસ્સેવ કામભવે નિકન્તિયા પહીનત્તા સોતાપન્નસકદાગામીનમ્પિ નિકન્તિયા સતિ કામભવે કામાવચરકમ્મબલેન ઉપ્પત્તિભાવો અવારિતોવ હોતીતિ વિઞ્ઞાયતિ તસ્મા ‘‘અપ્પત્તે બ્રહ્મલોકગતો હોતિ, સો ઝાનિકો નામાતિ ઇદં યેભુય્યવસેન વુત્ત’’ન્તિ દટ્ઠબ્બં. સુક્ખવિપસ્સકો પન તિવિધો એકબીજી, કોલંકોલો, સત્તક્ખત્તુપરમોતિ. તત્થ એકો મનુસ્સલોકે વા હોતુ છદેવલોકે વા, એકપટિસન્ધિકો હુત્વા અરહત્તં પત્વા પરિનિબ્બાયતિ, અયં એકબીજી નામ એકો મનુસ્સલોકે એકા પટિસન્ધિ દેવલોકે એકાતિ દ્વેપટિસન્ધિકો વા, એવં તિચતુપઞ્ચછપરમો હુત્વા અરહત્તં પત્વા પરિનિબ્બાયતિ, અયં કોલંકોલો નામ. એકો મનુસ્સલોકે સોતાપન્નો હુત્વા દેવલોકે એકા પટિસન્ધિ તતો પુનાગન્ત્વા મનુસ્સલોકે એકાતિ એવં મનુસ્સદેવલોકમિસ્સકવસેન તત્થ ચત્તારિ ઇધ તીણિત્યાદિના તત્થ છ, ઇધ એકોતિ યાવ સત્તપટિસન્ધિકો હુત્વા પરિનિબ્બાયતિ, અયં સત્તક્ખત્તુપરમો નામ. કેવલં પન મનુસ્સલોકે યેવ સત્ત દેવલોકેયેવ વા સત્તાતિ એવં અમિસ્સો હુત્વા પટિસન્ધિકો ગહેતબ્બો અપરે પન ‘‘ઇતો સત્ત, તતો સત્ત સંસારે વિચરન્તી’’તિ વુત્તત્તા મનુસ્સલોકસત્તપટિસન્ધિદેવલોક સત્તપટિસન્ધિવસેન સત્તક્ખત્તુપરમં વદન્તિ. તં અયુત્તં કસ્મા ‘‘કિઞ્ચાપિ તે હોન્તિ ભુસંપમત્તા, ન તે ભવં અટ્ઠમમાદિયન્તી’’તિ પાળિયા વિરોધત્તા. અપિચ દ્વિભવપરિચ્છિન્નો સકદાગામીપિ દ્વિક્ખત્તું મનુસ્સલોકં આગતો ભવેય્ય, તસ્સપિ તત્થ એકં, ઇધ એકન્તિ વારસ્સ લબ્ભિતબ્બતો ન પનેવં દટ્ઠબ્બં. સકિં ઇમં મનુસ્સલોકં આગચ્છતીતિ સકદાગામી ઇધ પત્વા ઇધ પરિનિબ્બાયી, તત્થ પત્વા તત્થ પરિનિબ્બાયી, તત્થ પત્વા ઇધ પરિનિબ્બાયી, ઇધ પત્વા તત્થ પરિનિબ્બાયીતિ પઞ્ચસુ સકદાગામીસુ પઞ્ચમકો ઇધ અધિપ્પેતો. યદિ એવં ઇધ પત્વા ઇધ પરિનિબ્બાયીતિ આદયો ચત્તારો કથં સકદાગામીનામાતિ. તે સકિં પુન આગચ્છતીતિ વચનત્થેન સકદાગામી નામ. કામતણ્હાય સબ્બસો પહીનત્તા ઇમં કામધાતું અનાગચ્છતીતિ અનાગામી, નિચ્ચં બ્રહ્મલોકેયેવ પટિસન્ધિ વસેન આગચ્છતીતિ અધિપ્પાયો. ઝાનિકસ્સ એવં હોતુ, સુક્ખવિપસ્સકસ્સ કથન્તિ સોપિ ઝાનિકોવ હુત્વા ગચ્છતિ તસ્સ હિ મગ્ગન્તરે સીહબ્યગ્ઘાદીહિ હતસ્સાપિ લક્ખણત્તયં આરોપેત્વા ઝાનિકો હુત્વાવ મરણં હોતિ અયં પન રૂપારૂપભવેન એકક્ખત્તુપરમો નામ. સત્તક્ખત્તુપરમાદયો અરિયા રૂપારૂપલોકેસુ અનેકક્ખત્તુપટિસન્ધિકાપિ બ્રહ્મલોકસામઞ્ઞેન એકપટિસન્ધિકા નામ હોન્તિ. અરહા પન પાપકરણે રહાભાવા દક્ખિણં અરહત્તા પુન ભવા ભિનિબ્બત્તિયારહાભાવાત્યાદિના વચનત્થેન અરહા નામ. સોપિ તિવિધો ઝાનિક સુક્ખવિપસ્સક સમસીસીવસેન. તત્થ ઝાનિકો મગ્ગેનેવ આગતો, સો પટિસમ્ભિદાપ્પત્તો નામ. અપરોપિ પુથુજ્જનસેક્ખસન્તાને ઝાનિકો હુત્વા ઝાનં પાદકં કત્વા મગ્ગં ઉપ્પાદેતિ, સોપિ ઝાનિકોવ. સુક્ખવિપસ્સકો પન કિલેસક્ખયમત્તમેવ મગ્ગેન સહ અનાગતઝાનં નામ નત્થિ, તં પચ્છા પરિહાયતીતિપિ વદન્તિ. સમસીસી પન તિવિધો હોતિ ઇરિયાપથસમસીસી, રોગસમસીસી, જીવિતસમસીસીતિ. તત્થ યો ઠાનાદીસુ ઇરિયાપથેસુ યેનેવ ઇરિયપથેન સમન્નાગતો હુત્વા વિપસ્સનં આરભતિ, તેનેવ ઇરિયાપથેન અરહત્તં પત્વા પરિનિબ્બાયતિ અયં ઇરિયાપથસમસીસી નામ. યો પન એકં રોગં પત્વા અન્તોરોગે એવ વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અરહત્તં પત્વા તેનેવ રોગેન પરિનિબ્બાયતિ અયં રોગસમસીસિ નામ. યો પન તેરસસુ સીસેસુ કિલેસસીસં અવિજ્જં અરહત્તમગ્ગો પરિયાદિયતિ, પવત્તિસીસં જીવિતિન્દ્રિયં ચુતિચિત્તં પરિયાદિયતિ, અયં જીવિતસમસીસીનામ. તત્થ તેરસ સીસાનિ કતમાનિ તેરસ સીસાનિ. પલિબોધસીસં, તણ્હાબન્ધનસીસં, માનપરામાસસીસં, દિટ્ઠિવિક્ખેપસીસં, ઉદ્ધચ્ચકિલેસસીસં, અવિજ્જાઅધિમોક્ખસીસં, સદ્ધાપગ્ગહસીસં, વીરિયઉપટ્ઠાનસીસં, સતિઅવિક્ખેપસીસં, સમાધિદસ્સનસીસં, પઞ્ઞાપવત્તિસીસં, જીવિતિન્દ્રિયગોચરસીસં, વિમોક્ખસઙ્ખારસીસન્તિ. એત્થ ચ અવિજ્જા પરિયાદાયકં મગ્ગચિત્તં જીવિતિન્દ્રિયં પરિયાદાતું સક્કોતિ, જીવિતપરિયાદાયકં ચુતિચિત્તં અવિજ્જં પરિયાદાતું ન સક્કોતિ, અવિજ્જા પરિયાદાયકં ચિત્તં અઞ્ઞં, જીવિતિન્દ્રિયપરિયાદાયકં ચિત્તં અઞ્ઞં. કથં પનિદં સીસં સમં હોતીતિ. વારસમતાય, યસ્મિઞ્હિ વારે મગ્ગવુટ્ઠાનં હોતિ, સોતાપત્તિમગ્ગે મગ્ગફલનિબ્બાનપહીનસેસકિલેસપચ્ચવેક્ખણાવસેન પઞ્ચ પચ્ચવેક્ખણાનિ, તથા સકદામિમગ્ગે પઞ્ચ, અનાગામિમગ્ગે પઞ્ચ, અરહત્તમગ્ગે સેસકિલેસાભાવા ચત્તારીતિ એકૂનવીસતિમે પચ્ચવેક્ખણઞાણે પતિટ્ઠાય ભવઙ્ગં ઓતરિત્વા પરિનિબ્બાયતો ઇમાય વારસમતાય ઇદં ઉભયસીસ પરિયાદાનમ્પિ સમં હોતિ નામ. અરહત્તમગ્ગે ચ પવત્તિસીસં જીવિતિન્દ્રિયં પવત્તિતો વુટ્ઠહન્તો મગ્ગો ચુતિતો ઉદ્ધં અપ્પવત્તિકરણવસેન યદિપિ પરિયાદિયતિ. યાવ પન ચુતિ, તાવ પવત્તિસભાવતો પવત્તિસીસં જીવિતિન્દ્રિયં ચુતિચિત્તં પરિયાદિયતિ નામ. કિલેસપરિયાદાનેન મગ્ગચિત્તેન અત્તનો અનન્તરં વિય નિપ્ફાદેતબ્બા પચ્ચવેક્ખણવારાવ પરિપુણ્ણા. પરિપુણ્ણવસેન પહીનકિલેસે પચ્ચવેક્ખણતો કિલેસપરિયાદાનસ્સેવ વારાતિ વત્તબ્બતં અરહન્તિ, તેનેવ કિલેસસીસં અવિજ્જાપરિયાદાનઞ્ચ પવત્તિસીસં જીવિતિન્દ્રિયપરિયાદાનઞ્ચ સમં કત્વા ઇમાય વારસમતાય કિલેસપરિયાદાનં જીવિતપરિયાદાનાનં અપુબ્બચરિમતા વેદિતબ્બાતિ વુત્તં. સંયુત્તઠકથાયં પન યસ્સ પુગ્ગલસ્સ અપુબ્બં અચરિમં આસવપરિયાદાનઞ્ચ હોતિ જીવિતપરિયાદાનઞ્ચ, અયંતિ પુગ્ગલો સમસીસી. એત્થ ચ પવત્તિસીસં કિલેસસીસન્તિ દ્વે સીસાનિ. તત્થ પવત્તિસીસં નામ જીવિતિન્દ્રિયં. કિલેસસીસં નામ અવિજ્જા. તેસુ જીવિતિન્દ્રિયં ચુતિચિત્તં ખેપેતિ. અવિજ્જં મગ્ગચિત્તં. દ્વિન્નં ચિત્તાનં એકતો ઉપ્પાદો નત્થિ. મગ્ગાનન્તરં પન ફલં, ફલાનન્તરં ભવઙ્ગં, ભવઙ્ગતો વુટ્ઠાય પચ્ચવેક્ખણં પરિપુણ્ણં હોતિ, તં અપરિપુણ્ણં વાતિ. તિખિણેન અસિના સીસે છિન્દન્તેપિ હિ એકો વા દ્વે વા પચ્ચવેક્ખણવારા અવસ્સં ઉપ્પજ્જન્તિયેવ, ચિત્તાનં પન લહુપરિવત્તિતાય આસવક્ખયો ચ જીવિતપરિયાદાનઞ્ચ એકક્ખણે વિય સઞ્જાયતી’તિ વુત્તં. તટ્ટીકાયઞ્ચ ‘‘દ્વિન્નં ચિત્તાનન્તિ ચુતિચિત્તમગ્ગચિત્તાનં. તન્તિ પચ્ચયવેકલ્લં. પરિપુણ્ણં જવનચિત્તાનં સત્તક્ખત્તું પવત્તિયા. અપરિપુણ્ણં પઞ્ચક્ખત્તું પવત્તિયા. કિઞ્ચાપિ એકો વા દ્વે વા તિ વુત્તં, તં પન વચન સિલિટ્ઠવસેન વુત્તં. યાવ એકં વા દ્વે વા તદારમ્મણચિત્તાનીતિ હેટ્ઠિમન્તેન દ્વે પવત્તન્તીતિ વદન્તી’’તિ વુત્તં. એત્થ ચ ‘‘પરિપુણ્ણં જવનચિત્તાનં સત્તક્ખત્તું પવત્તિયા, અપરિપુણ્ણં પઞ્છક્ખત્તું પવત્તિયા’’તિ ઇમિના અટ્ઠકથાટીકાવચનેન સમસીસીનં પચ્ચવેક્ખણાવસેન મરણાસન્નવીથિયં પરિપુણ્ણવસેન સત્તક્ખત્તું, અપરિપુણ્ણવસેન પઞ્ચક્ખત્તું ક્રિયજવનાનિ જવન્તીતિ સન્નિટ્ઠાનમેત્થાવ ગન્તબ્બં. ‘‘અસમ્મૂળ્હો કાલં કરોતી’’તિ વુત્તત્તા ચ વિઞ્ઞાયતિ સત્તક્ખત્તું પરિપુણ્ણવસેન મરણાસન્નકાલે જવનપવત્તિ. એવઞ્ચ સતિ ‘‘મન્દપ્પવત્તિયં પન મરણકાલાદીસુ પઞ્ચવારમેવા’’તિ એત્થ ‘‘મન્દપ્પવત્તિય’’ન્તિ વિસેસનં સાત્થકં સિયા. ‘‘પઞ્ચવારમેવા’’તિ એત્થ એવકારેન મન્દપ્પવત્તિકાલે છસત્તક્ખત્તું નિવત્તેતિ. અસમ્મૂળ્હકાલે પન છસત્તક્ખત્તુમ્પિ અનુજાનાતિ. કામાવચરજવનાનઞ્ચ અનિયતપરિમાણા બલવકાલેપિ પરિસમ્પુણ્ણભાવા તથા હિ ‘‘કામાવચરજવનાનિબલવકાલે સત્તક્ખત્તું છક્ખત્તું વા, મન્દપ્પવત્તિયં પન મરણકાલાદીસુ પઞ્ચવારમેવ. ભગવતો યમકપાટિહારિયકાલાદીસુ લહુકપ્પવત્તિયં ચત્તારિ પઞ્ચવા પચ્ચવેક્ખણજવનચિત્તાનિ ભવન્તી’’તિ અનિયમિતપ્પમાણવસેન ઉપ્પત્તિભાવો આગતો ઇમસ્મિં સમસીસિનિદ્દેસવારેપિ મરણાસન્નવીથિચિત્તસ્સ વિસું અલબ્ભનતો પચ્ચવેક્ખણન્તેયેવ ભવઙ્ગચિત્તેન પરિનિબ્બાનતો પરિપુણ્ણવસેન સત્ત જવનચિત્તાનિ પાટિકઙ્ખિતબ્બાનીતિ અમ્હાકં ખન્તિ વીમંસિત્વા ગહેતબ્બો ઇતો યુત્તતરો વા પકારો લબ્ભમાનો ગવેસિતબ્બો. એવં પરમત્થસઙ્ઘવસેન ચત્તારિ પુરિસયુગાનિ, અટ્ઠ પુરિસપુગ્ગલા, ચત્તાલીસમ્પિપુગ્ગલા અટ્ઠસતમ્પિ પુરિસપુગ્ગલાતિ સબ્બં સમોધાનેત્વા ઇમસ્મિં લોકે સઙ્ઘોપિ દુલ્લભોતિ વેદિતબ્બો તથા હિ અરિયપુગ્ગલા અતિદુલ્લભાવ સાસનસ્સ વિજ્જમાનકાલેપિ ઇદાનિ સોતાપન્નસ્સાપિ અવિજ્જમાનતો અયં પરમત્થસઙ્ઘવિચારણા. સમ્મુતિસઙ્ઘો પન ઞત્તિચતુત્થેન ઉપસમ્પન્નો પુથુજ્જનસઙ્ઘોવ, સોપિ દુલ્લભોયેવ. કસ્મા બુદ્ધુપ્પાદકાલેયેવ લબ્ભનતો તથા હિ અનુપ્પન્ને બુદ્ધે પચ્ચેકબુદ્ધાનં સતસહસ્સાદિગણને ઉપ્પજ્જમાનેપિ તેસં સન્તિકે ઉપસમ્પદાભાવસ્સ અલબ્ભમાનતો પચ્ચેકબુદ્ધાનઞ્હિ સન્તિકે પબ્બજિતાનં કુલપુત્તાનં સરણગમનકમ્મટ્ઠાનસ્સાપિ દાતું અસક્કુણેય્યત્તા. પચ્ચેકબુદ્ધા ચ નામ મૂગસ્સ સુપિનદસ્સનં વિય અત્તના પટિલદ્ધસચ્ચધમ્મે પરેસં આચિક્ખિતું ન સક્કોન્તિ, તસ્મા તે પબ્બાજેત્વા કમ્મટ્ઠાને નિયોજેતું અસમત્થા ‘‘એવં તે નિવાસેતબ્બં, એવં તે પારુપિતબ્બ’’ન્તિ આદિનાનયેન અભિસમાચારિકમેવ સિક્ખાપેસું તસ્મા બુદ્ધુપ્પાદકાલેયેવ સમ્મુતિસઙ્ઘો લબ્ભતિ. અપિચ ન તે દુલ્લભાયેવ હોન્તિ, અથ ખો તસ્મિં ઉદ્દિસ્સ અપ્પમત્તકસ્સાપિ કતાકારસ્સ અસઙ્ખ્યેય્યફલાપિ હોન્તિ વુત્તઞ્હેતં ભગવતા ‘‘ભવિસ્સન્તિ ખો પનાનન્દ અનાગતમદ્ધાનં ગોત્રભુનો કાસાવકણ્ઠા દુસ્સીલા પાપધમ્મા તેસુ દુસ્સીલેસુ સઙ્ઘં ઉદ્દિસ્સ દાનં દસ્સન્તિ, તદા પાહં આનન્દ સઙ્ઘગતં દક્ખિણં અસઙ્ખ્યેય્યં અપ્પમેય્યં વદામિ ન ત્વેવાહં આનન્દ કેનચિ પરિયાયેન સઙ્ઘગતા દક્ખિણા પાટિપુગ્ગલિકં દક્ખિણં મહપ્ફલન્તિ વદામી’’તિ. તથા હિ ઉપરિપણ્ણાસકે દક્ખિણવિભઙ્ગવણ્ણનાયં ‘‘કાસાવકણ્ઠાનં સઙ્ઘે દિન્ને દક્ખિણાપિ ગુણાસઙ્ખ્યાય અસઙ્ખ્યેય્યા’’તિ વુત્તં. સઙ્ઘગતદક્ખિણા હિ સઙ્ઘે ચિત્તીકારં કાતું સક્કોન્તસ્સ હોતિ. સઙ્ઘે પન ચિત્તીકારો દુક્કરો યો હિ ‘‘સઙ્ઘગતં દક્ખિણં દસ્સામી’’તિ દેય્યધમ્મં પટિયાદેત્વા વિહારં ગન્ત્વા ભન્તે સઙ્ઘં ઉદ્દિસ્સ એકં થેરં દેથા’તિ વદતિ, અથ સઙ્ઘતો સામણેરં લભિત્વા ‘‘સામણેરો મે લદ્ધો’’તિ અઞ્ઞથત્તં આપજ્જતિ, તસ્સ દક્ખિણા સઙ્ઘગતા ન હોતિ. મહાથેરં લભિત્વા પિ ‘‘મહાથેરો મે લદ્ધો’’તિ સોમનસ્સં ઉપ્પાદેન્તસ્સાપિ ન હોતિયેવ. તસ્સ દક્ખિણા સઙ્ઘગતા ન હોતિ. યો પન સામણેરં ઉપસમ્પન્નં વા દહરં વા થેરં વા બાલં વા પણ્ડિતં વા યંકિઞ્ચિ સઙ્ઘતો લભિત્વા નિબ્બેમતિકો હુત્વા ‘‘સઙ્ઘસ્સ દમ્મી’’તિ સઙ્ઘે ચિત્તીકારં કાતું સક્કોતિ, તસ્સ દક્ખિણા સઙ્ઘગતા નામ હોતિ. પરસમુદ્દવાસિનો કિર એવં કરોન્તિ તત્થ હિ એકો વિહારસ્સામિકુટુમ્બિકો ‘‘સઙ્ઘગતં દક્ખિણં દસ્સામી’’તિ સઙ્ઘતો ઉદ્દિસિત્વા ‘‘એકં ભિક્ખું દેથા’’તિ યાચિત્વા સો એકં દુસ્સીલભિક્ખું લભિત્વા નિસીદનટ્ઠાનં ઓપુઞ્જાપેત્વા આસનં પઞ્ઞપેત્વા ઉપરિ વિતાનં બન્ધિત્વા ગન્ધધૂમપુપ્ફેહિ પૂજેત્વા પાદે ધોવિત્વા મક્ખેત્વા બુદ્ધસ્સ નિપચ્ચકારં કરોન્તો વિય સઙ્ઘે ચિત્તીકારેન દેય્યધમ્મં અદાસિ સો ભિક્ખુ પચ્છાભત્તં વિહારં જગ્ગનત્થાય ‘‘કુદાલકં દેથા’’તિ ઘરદ્વારં આગતો ઉપાસકો નિસિન્નોવ કુદાલં પાદેન ખિપિત્વા ‘‘ગણ્હા’’તિ અદાસિ તમેનં મનુસ્સા આહંસુ ‘‘તુમ્હેહિ પાતોવ એતસ્સ કતસક્કારો વત્તું ન સક્કા, ઇદાનિ અપચયમત્તકમ્પિ નત્થિ, કિં નામેત’’ન્તિ. ઉપાસકો ‘‘સઙ્ઘસ્સ સો અય્યો ચિત્તીકારો, ન એતસ્સા’’તિ આહ. કાસાવકણ્ઠસઙ્ઘદિન્નદક્ખિણં પન કો સોધેતિ, સારિપુત્તમોગ્ગલાનાદયો અસીતિમહાથેરા સોધેન્તિ અપિ ચ થેરા ચિરપરિનિબ્બુતા, થેરે આદિં કત્વા યાવજ્જતના ધરમાનખીણાસવા સોધેન્તિયેવ, તથા હિ દાયકતો પટિગ્ગાહતોપિ મહપ્ફલં હોતિ દાનં. દાયકતો વેસ્સન્તરજાતકં કથેતબ્બં વેસ્સન્તરો હિ દુસ્સીલસ્સ જૂજકાબ્રાહ્મણસ્સ નયનસદિસે દ્વે જાલીકણ્હાજિને પુત્તે દત્વા પથવિં કમ્પેસિ. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં આરબ્ભ પવત્તચેતનાય મહન્તભાવેન પથવિં કમ્પેસિ. એવં દાયકતોપિ મહપ્ફલં હોતિ. પટિગ્ગાહકતો પન સારિપુત્તત્થેરસ્સ દિન્નચોરઘાતકવત્થુ કથેતબ્બં ચોરઘાતકો નામ હિ સાવત્થિયં એકો જનપદપુરિસો પઞ્ચવીસતિ વસ્સાનિ ચોરઘાતકકમ્મં કત્વા મહલ્લકકાલેપિ તિંસ વસ્સાનિ નાસિકવાતેનેવ કણ્ણનાસાદીનિ છિન્દિત્વા ચોરઘાતકકમ્મં કરોન્તસ્સેવ પઞ્ચપઞ્ઞાસ વસ્સાનિ વીતિવત્તાનિ. સો મરણ મઞ્ચે નિપન્નોવ અત્તનો કમ્મબલેન મહાનિરયે નિબ્બત્તો વિય મહાસદ્દં કત્વા દુક્ખિતો હોતિ, તસ્સ સદ્દેન ભીતા મનુસ્સા ઉભતો પસ્સે ગેહં છડ્ડેત્વા પલાયિંસુ. તદા સારિપુત્તત્થેરો દિબ્બચક્ખુ ના લોકં વોલોકેન્તો તં દિસ્વા તસ્સ અનુકમ્પં પટિચ્ચ તસ્સ ગેહદ્વારે અટ્ઠાસિ. સો કુજ્ઝિત્વા તિક્ખત્તું નાસિકવાતેન વિસ્સજ્જમાનોપિ વિસ્સજ્જિતું અસક્કોન્તો અતિવિરોચમાનં થેરં દિસ્વા અતિવિય પસીદિત્વા અત્તનો અત્થાય સમ્પાદિતં પાયાસં અદાસિ. થેરોપિ મઙ્ગલં વડ્ઢેત્વા પક્કમિ. ચોરઘાતકો થેરસ્સ દિન્નદાનં અનુસ્સરિત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તિ, એવં પટિગ્ગાહકતોપિ મહપ્ફલં હોતિ. ઉભયતોપિ મહપ્ફલં, અનાથપિણ્ડિકવિસાખાદયો બુદ્ધપ્પમુખસ્સ દિન્નદાનં વેદિતબ્બં.

વુત્તઞ્હેતં ભગવતા.

‘‘તથાગતે ચ સમ્બુદ્ધે, અથવા તસ્સ સાવકે;

નત્થિ ચિત્તે પસન્નમ્હિ, અપ્પકા નામ દક્ખિણા.

એવં અચિન્તિયા બુદ્ધા, બુદ્ધધમ્મા અચિન્તિયા;

અચિન્તિયે પસન્નાનં, વિપાકો હોતિ અચિન્તિયો’’તિ.

એવં ઉભયવસેન મહપ્ફલભાવો વેદિતબ્બો. દાયકતોપિ પટિગ્ગાહકતોપિ નિપ્ફલમેવ. સેય્યથાપિ મક્ખલિગોસાલછસત્થારાદીનં અત્તનો ઉપાસકમિચ્છાદિટ્ઠીહિ પૂજાવિસેસા વુત્તઞ્હેતં ભગવતા.

‘‘માસે માસે કુસગ્ગેન, બાલો ભુઞ્જેય્ય ભોજનં;

ન સો સઙ્ખતધમ્માનં, કલં નાગ્ઘતિ સોળસિ’’ન્તિ.

તેનેવાહ ભગવા ચત્તારિમાનિ આનન્દ દક્ખિણવિસુદ્ધિયો’’તિ. ઇમાનિ તીણિ બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘરતનાનિ સાધૂનં રતિજનનત્થેન રતનાનિ નામ.

વુત્તઞ્હેતં.

‘‘ચિત્તીકતં મહગ્ઘઞ્ચ, અતુલં દુલ્લભદસ્સનં;

અનોમસત્તપરિભોગં, રતનં તેન વુચ્ચતી’’તિ.

રતનઞ્ચ નામ દુવિધં સવિઞ્ઞાણકાવિઞ્ઞાણકવસેન. તત્થ અવિઞ્ઞાણકં ચક્કરતનં, મણિરતનં યં વા પનઞ્ઞમ્પિ અનિન્દ્રિયબદ્ધસુવણ્ણરજતાદિ. સવિઞ્ઞાણકં હત્થિઅસ્સરતનાદિપરિણાયકરતનપરિયોસાનં, યં વા પનઞ્ઞમ્પિ ઇન્દ્રિયબદ્ધં. એવં દુવિધે ચેત્થ સવિઞ્ઞાણકરતનં અગ્ગમક્ખાયતિ, કસ્મા યસ્મા અવિઞ્ઞાણકં સુવણ્ણરજતમણિમુત્તાદિરતનં સવિઞ્ઞાણકાનં હત્તિરતનાદીનં અલઙ્કારત્થાય ઉપનીયતિ. સવિઞ્ઞાણકરતનમ્પિ દુવિધં તિરચ્છાનગતરતનં મનુસ્સરતનઞ્ચ. તત્થ મનુસ્સરતનં અગ્ગમક્ખાયતિ. કસ્મા યસ્મા તિરચ્છાનગતરતનં મનુસ્સરતનસ્સ ઓપવય્હં હોતિ. મનુસ્સરતનમ્પિ દુવિધં ઇત્થિરતનં પુરિસરતનઞ્ચ. તત્થ પુરિસરતનં અગ્ગમક્ખાયતિ. કસ્મા યસ્મા ઇત્થિરતનં પુરિસરતનસ્સ પરિચારિકત્તં આપજ્જતિ. પુરિસરતનમ્પિ દુવિધં અગારિકરતનં અનગારિકરતનઞ્ચ તત્થ અનગારિકરતનં અગ્ગમક્ખાયતિ. કસ્મા યસ્મા અગારિકરતનેસુ અગ્ગો ચક્કવત્તીપિ સીલાદિગુણયુત્તં અનગારિકરતનં પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા ઉપટ્ઠહિત્વા પયિરુપાસિત્વા દિબ્બમાનુસ્સિકા સમ્પત્તિયો પાપુણિત્વા અન્તે નિબ્બાનસમ્પત્તિં પાપુણાતિ. અનગારિકરતનમ્પિ દુવિધં અરિયપુથુજ્જનવસેન. અરિયરતનમ્પિ દુવિધં સેક્ખાસેક્ખવસેન. અસેક્ખરતનમ્પિ દુવિધં સુક્ખવિપસ્સકસમથયાનિકવસેન. સમથયાનિકરતનમ્પિ દુવિધં સાવકપારમિપ્પત્તમપત્તઞ્ચ. તત્થ સાવકપારમિપ્પત્તં અગ્ગમક્ખાયતિ. કસ્મા ગુણમહત્તતાય. સાવકપારમિપ્પત્તરતનતોપિ પચ્ચેકબુદ્ધરતનં અગ્ગમક્ખાયતિ. કસ્મા ગુણમહત્તતાય. સારિપુત્તમોગ્ગલાનસદિસાપિ હિ અનેકસતા સાવકા પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ ગુણાનં સતભાગમ્પિ ન ઉપનેન્તિ. પચ્ચેકબુદ્ધતો સમ્બુદ્ધરતનં અગ્ગમક્ખાયતિ. કસ્મા ગુણમહત્તતાય સકલમ્પિ જમ્બુદીપં પલ્લઙ્કે ન પલ્લઙ્કં ઘટ્ટેન્તો નિસિન્ના પચ્ચેકસમ્બુદ્ધા એકસ્સ ગુણાનં નેવ સઙ્ખ્યં કલં ગણનભાગં ઉપનેન્તિ, વુત્તઞ્હેતં ભગવતા ‘‘યાવતા ભિક્ખવે સત્તા અપદા વા…પે… તથાગતો તેસં અગ્ગમક્ખાયતી’’તિ આદિ. એવં ‘‘બુદ્ધો ચ દુલ્લભો લોકે, સદ્ધમ્મસવનમ્પિ ચ, સઙ્ઘો ચ દુલ્લભો લોકે’’તિ ઇમેસં તિણ્ણં પદાનં અત્થુદ્ધારવસેન સબ્બસો અત્થો વુત્તોયેવ હોતિ.

ઇતિ સાગરબુદ્ધિત્થેરવિરચિતે સીમવિસોધને સઙ્ઘવણ્ણનાય

સમસીસિકણ્ડો ચતુત્થો પરિચ્છેદો.

પકિણ્ણકકણ્ડો

ઇદાનિ સપ્પુરિસાતિ દુલ્લભાતિ ઇમસ્સ સંવણ્ણનાક્કમો સમ્પત્તો તથા હિ લોકે સપ્પુરિસાપિ અતિદુલ્લભાયેવ. સપ્પુરિસાતિ કલ્યાણગુણસમ્પન્ના ઉત્તમપુરિસા. તે નિસ્સાય જાતિધમ્મા સત્તા જાતિયા, મરણધમ્મા સત્તા મરણતો મુચ્ચન્તિ વુત્તઞ્હેતં ભગવતા ‘‘મમઞ્હિ આનન્દ કલ્યાણમિત્તં આગમ્મ જાતિયા પરિમુચ્ચન્તિ, જરાધમ્મા સત્તા જરાય મુચ્ચન્તી’’તિ આદિ વચનતો પન સમ્માસમ્બુદ્ધોયેવ સબ્બાકારસમ્પન્નો કલ્યાણમિત્તો નામ. તં અલભન્તેન સારિપુત્તમોગ્ગલાનાદયો અરિયપુગ્ગલા વા. તેપિ અલભન્તેન એકન્તજહિતં સિવટ્ઠિકં કલ્યાણમિત્તં લભિતબ્બં, વુત્તઞ્હેતં પોરાણેહિ.

‘‘પિયો ગરુ ભાવનીયો, વત્તા ચ વચનક્ખમો;

ગમ્ભીરઞ્ચ કથં કત્તા, નોચાઠાને નિયોજયે’’તિ.

એવમાદિગુણસમન્નાગતો વડ્ઢિપક્ખે ઠિતપણ્ડિતપુગ્ગલો લોકે દુલ્લભોવ. કતમો પણ્ડિતપુગ્ગલો બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધા અસીતિ ચ મહાસાવકા અઞ્ઞે ચ તથાગતસ્સ સાવકા સુનેત્તમહાગોવિન્દવિધુરસરભઙ્ગમહોસધસુતસોમનિમિરાજઅયોઘરકુમારક અકત્તિપણ્ડિતાદયો ચ પણ્ડિતાતિ વેદિતબ્બા. તે ભયે વિય રક્ખા, અન્ધકારે વિય પદીપા, ખુપ્પિપાસાદિદુક્ખાભિભવે વિય અન્નપાનાદિપટિલાભો, અત્તનો વચનકરાનં સબ્બભયઉપદ્દવૂપસગ્ગવિદ્ધંસનસમત્થા હોન્તિ તથા હિ તથાગતં આગમ્મ અસઙ્ખ્યેય્યા અપરિમાણા દેવમનુસ્સા આસવક્ખયં પત્તા બ્રહ્મલોકે પતિટ્ઠિતા, દેવલોકે ઉપ્પન્ના. સારિપુત્તત્થેરે ચિત્તં પસાદેત્વા ચતૂહિ ચ પચ્ચયેહિ થેરં ઉપટ્ઠહિત્વા અસીતિ કુસલહસ્સાનિ સગ્ગે નિબ્બત્તાનિ, તથા મહામોગ્ગલાનમહાકસ્સપપભુતિ સુનેત્તસ્સ સત્થુનો સાવકા અપ્પેકચ્ચે બ્રહ્મલોકે ઉપપજ્જિંસુ, અપ્પેકચ્ચે પરનિમ્મિતવસવત્તીનં દેવાનં સહબ્યતં…પે… અપ્પેકચ્ચે ગહપતિમહાસાલકુલાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જિંસુ, વુત્તઞ્હેતં ‘‘નત્થિ ભિક્ખવે પણ્ડિતતો ભયં, નત્થિ પણ્ડિતતો ઉપદ્દવો, નત્થિ પણ્ડિતતો ઉપસગ્ગો’’તિ. અપિચ તગ્ગરમાલાદિગન્ધભણ્ડસદિસો પણ્ડિતો, તગ્ગરમાલાદિગન્ધભણ્ડપલિવેઠનપત્તસદિસો તદુપસેવી વુત્તઞ્હેતં નારદજાતકે.

‘‘તગ્ગરઞ્ચ પલાસેન, યો નરો ઉપનય્હતિ;

પત્તાપિ સુરભિ વાયન્તિ, એવં ધીરૂપસેવના’’તિ.

અકિત્તિપણ્ડિતો સક્કેન દેવાનમિન્દેન વરે દિય્યમાને એવમાહ

‘‘ધીરં પસ્સે સુણે ધીરં, ધીરેન સહ સંવસે;

ધીરેના’લાપસલ્લાપં, તં કરે તઞ્ચ રોચયે.

કિં નુ તે અકરં ધીરો, વદ કસ્સપ કારણં;

કેન કસ્સપ ધીરસ્સ, દસ્સનં અભિકઙ્ખસિ.

નયં નયતિ મેધાવી, અદુરાયં ન યુઞ્જતિ;

સનરો સેય્યસો હોતિ, સમ્મા વુત્તો ન કુપ્પતિ;

વિનયં સો પજાનાતિ, સાધુ તેન સમાગમો’’તિ.

અપિચ તેપિ સપ્પુરિસે સઙ્ગમ્મ અસ્સુતપુબ્બમ્પિ ઉભયલોકહિતાવહં વાચં સુય્યતેવ, વુત્તમ્પિ ચેતં.

‘‘સુભાસિતં ઉત્તમમાહુ સન્તો, ધમ્મં ભણે નાધમ્મં તં દુતિયં;

પિયં ભણે નાપ્પિયં તં તતિયં, સચ્ચં ભણે નાલીકં તં ચતુત્થ’’ન્તિ ચ.

‘‘યં બુદ્ધો ભાસતિ વાચં, ખેમં નિબ્બાનપત્તિયા;

દુક્ખસ્સન્તકિરિયાય, સા વે વાચાનમુત્તમા’’તિ.

સપ્પુરિસૂપનિસ્સયસેવનપચ્ચયાયેવ દાનાદિકુસલસમાયોગેન અપાયદુક્ખતો મુચ્ચન્તિ વુત્તઞ્હેતં ‘‘અપિચ નેરયિકાદિદુક્ખપરિત્તાણતો પુઞ્ઞાનિ એવ પાણીનં બહૂપકારાનિ, યતો તેસમ્પિ ઉપકારાનુસ્સરણતા કતઞ્ઞુતા સપ્પુરિસેહિ પસંસનીયાદિનાનપ્પકારવિસેસાધિગમહેતૂચ હોન્તિ વુત્તઞ્હેતં ભગવતા, ‘‘દ્વે મે ભિક્ખવે પુગ્ગલા દુલ્લભા લોકસ્મિં, કતમે દ્વે, યો ચ પુબ્બકારી, યો ચ કતઞ્ઞુ કતવેદી’’તિ. અપિચ વિધુરમહોસધજાતકાદિકાલેપિ ઇધલોકપરલોકસમ્પત્તિઅત્થમેવ અત્તનો વચનકરે સમ્મા યોજેન્તિ. અનાકુલકમ્મન્તાધિટ્ઠાનેન કાલઞ્ઞુતાય પતિરૂપકારિતાય અનલસતાય ઉટ્ઠાનવીરિયસમતાય અબ્યસનિયતાચ કાલાનતિક્કમનઅપ્પતિરૂપકરણઅકરણસિથિલકરણાહિ અકુસલાદીહિ રહિતકસિગોરક્ખવાણિજ્જાદયો કમ્મન્તા, એતે અત્તનો વા પુત્તદારસ્સ વા દાસકમ્મકરાનં વા બ્યત્તતાય એવં પયોજિતા દિટ્ઠેવ ધમ્મે ધનધઞ્ઞવિત્તિ પટિલાભહેતૂ હોન્તિ, વુત્તઞ્હેતં ભગવતા.

પતિરૂપકારીરિ ધુરવા, ઉટ્ઠાનતા વિન્દતે ધનન્તિ ચ;

ન દિવા સોપ્પસીલે, રત્તિં ઉટ્ઠાનદસ્સિના;

નિચ્ચપ્પમત્તેન સોણ્ડેન, સક્કા આવસિતું ઘરં.

અતીસિતં અતિઉણ્હં, અતિસારમિદં અહુ;

ઇતિ વિસ્સટ્ઠકમ્મન્તે, અત્થા અચ્ચેન્તિ માણવે.

યો ચ સીતઞ્ચ ઉણ્હઞ્ચ; તિણાનિ યો ન મઞ્ઞતિ;

સપ્પુરિસકિચ્ચાનિ, સો સુખં ન વિહાયતી’’તિ ચ.

ભોગે સંહરમાનસ્સ, પરસ્સેવ ઇરયતો;

ભોગા સન્નિચયં યન્તિ, વમ્મિકોવૂપચીયતીતિ.

એવમાદિપ્પભેદા સપ્પુરિસા લોકે અતિદુલ્લભાવ. તબ્બિગમેન દુપ્પુરિસા બાલજના અગવેસન્તોપિ લબ્ભન્તેવ તે બાલા અત્તાનં સેવમાને પરજને સંસારદુક્ખેયેવ ઓસીદેન્તિ ભવતો વુટ્ઠાનં ન દેન્તિ તથા હિ પૂરણકસ્સપાદયો છસત્થારા દેવદત્તકોકાલિક-મોદકતિસ્સ ખણ્ડદેવિયાપુત્તસમુદ્દદત્તચિઞ્ચમાણવિકાદયો અતીતકાલે ચ દીઘદુક્ખસ્સ લાભાતિ ઇમે અઞ્ઞે ચ એવરૂપા સત્તા બાલા અગ્ગિપદિત્તમિવ અગારં અત્તના દુગ્ગહિતેન અત્તાનઞ્ચ અત્તનો વચનકારકે ચ વિનાસેન્તિ તથા હિ દેવદત્તમાગમ્મ રાજા અજાતસત્તુ-કોકાલિકાદયો તદઞ્ઞેપિ પુગ્ગલા અપાયે નિબ્બત્તન્તિ. રાજા અજાતસત્તુ સામઞ્ઞફલસુત્તન્તસવનકાલે યદિ પિતરં અઘાતેય્ય, સોતાપન્નો ભવેય્ય પિતરં ઘાતિતત્તા મગ્ગફલમ્પિ અપ્પત્વા લોહકુમ્ભિયં સટ્ઠિવસ્સસહસ્સાનિ પચ્ચિત્વા મુચ્ચિસ્સતિ અનાગતેપિ પચ્ચેકબુદ્ધો ભવિસ્સતિ. કોકાલિકોપિ સારિપુત્તમોગ્ગલાનત્થેરે અનપચાયિત્વા મહાનિરયે પદુમગણનાય પચ્ચનોકાસે નિરયપદેસે પદુમનિરયે…પે… પદુમં ખો પન અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ નિરયં કોકાલિકો ભિક્ખુ ઉપપન્નો સારિપુત્તમોગ્ગલાનેસુ ચિત્તં આઘાતેત્વા’’તિ આહ. તત્થ અઞ્ઞતરો ભિક્ખૂતિ નામગોત્તેન અપાકટં ‘‘કિં વ દીઘં નુખો ભન્તે પદુમે નિરયે આયુપ્પમાણ’’ન્તિ પઞ્હં પુચ્છિત્વા નિસિન્નં એકં ભિક્ખું એવમાહ ‘‘દીઘં ખો ભિક્ખુ નિરયે આયુપ્પમાણં, તં ન સુકરં સઙ્ખાતું એત્તકાનિ વસ્સાનીતિ વા એત્તકાનિ વસ્સસતાનીતિ વા એત્તકાનિ વસ્સસહસ્સાનીતિ વા એત્તકાનિ વસ્સસતસહસ્સાની’’તિ વા સક્કા પન ભન્તે ઉપમં કાતુન્તિ. ‘‘સક્કા ભિક્ખૂ’’તિ ભગવા અવોચ. સેય્યથાપિ ભિક્ખુ વીસતિખારિકો કોસલકો તિલવાહો હોતિ, તતો પુરિસો વસ્સસતસ્સ વસ્સસહસ્સસ્સ અચ્ચયેન એકમેકં તિલં ઉદ્ધરેય્ય, ખિપ્પતરં ખો સો ભિક્ખુ વીસતિખારિકો કોસલકો તિલવાહો ઇમિના ઉપક્કમેન પરિક્ખયં પરિયાદાનં ગચ્છેય્ય, ન ત્વેવ એકો અબ્બુદો નિરયો. સેય્યથાપિ ભિક્ખુ વીસ અબ્બુદો નિરયો, એવમેકો નિરબ્બુદો નિરયો’’તિ આદિ. વીસતિખારિકો તિ માગધિકેન પત્થેન ચત્તારો પત્થા કોસલરટ્ઠે એકો પત્થો હોતિ. તેન પત્થેન ચત્તારો પત્થા આળ્હકં. ચત્તારિ આળ્હકાનિ દોણં. ચતુદોણા માનિકા. ચતુમાનિકા ખારી. તાયખારિયા વીસતિખારિકો તિલવાહો. તિલવાહોતિ તિલસકટં. અબ્બુદો નિરયોતિ અબ્બુદો નામ એકો પચ્ચેકનિરયો નત્થિ, અવીચિમ્હિ એવ પન અબ્બુદગણનાય પચ્ચનોકાસો ‘‘અબ્બુદો નિરયો’’તિ વુત્તો. એસ નયો નિરબ્બુદાદીસુપિ. તત્થ વસ્સગણનાપિ એવં વેદિતબ્બા યથાહ ‘‘સતંસતસહસ્સાનિ કોટિ હોતિ એવં સતંસહસ્સકોટિયો પકોટિ નામ. સતંસતસહસ્સપકોટિયો કોટિપકોટિ નામ. સતં સતસહસ્સકોટિપકોટિયો નહુતં. સતંસતસહસ્સનહુતાનિ નિન્નહુતં. સતંસતસહસ્સનિન્નહુતાનિ એકો અબ્બુદો. તતો વીસતિગુણો નિરબ્બુદો. એસ નયો સબ્બત્થ અયઞ્ચ ગણના અપરિચિતાનં દુક્કરા’’તિ વુત્તં તં ન સુકરં સઙ્ખાતુ’ન્તિ કેચિ પન તત્થ પરિદેવનાનત્તેનપિ કમ્મકરણનાનત્તેનપિ ઇમાનિ નામાનિ લદ્ધાનીતિ વદન્તિ. અપરેપિ વાનકારણેહીતિ ટીકાનેત્તિ. યથા ચ દીઘવિદસ્સઆઘાતા ચ બુદ્ધન્તરં સટ્ઠિયોજનમત્તેન અત્તભાવેન ઉત્તાનો પતિતો મહાનિરયે પચ્ચતિ યથા ચ, તસ્સ દિટ્ઠિઅભિરુચિતાનિ પઞ્ચ કુલસતાનિ તસ્સેવ સહબ્યતં ઉપ્પન્નાનિ મહાનિરયે પચ્ચન્તિ. વુત્તઞ્ચેતં ભગવતા ‘‘સેય્યથાપિ ભિક્ખવે નળાગારં વા તિણાગારં વા અગ્ગિફુટ્ઠો કૂટાગારાનિ દહતિ ઉલ્લિત્તાવલિત્તાનિ નિવાતાનિ ફુસિતગ્ગળાનિ પિહિત વાતપાનાનિ એવમેવ ખો ભિક્ખવે યાનિકાનિચિ ભયાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, સબ્બાનિ બાલતો ઉપ્પજ્જન્તિ, નો પણ્ડિતતો યેકેચિ ઉપદ્દવા ઉપ્પજ્જન્તિ, નો પણ્ડિતતો, યેકેચિ ઉપસગ્ગા…પે… નો પણ્ડિતતો. ઇતિ ખો ભિક્ખવે સપ્પટિભયો બાલો અપ્પટિભયો પણ્ડિતો સઉપદ્દવો બાલો અનુપદ્દવો પણ્ડિતો, સઉપસગ્ગો બાલો અનુપસગ્ગો પણ્ડિતોતિ. અપિ ચ પૂતિમચ્છસદિસો બાલો, પૂતિમચ્છબદ્ધપત્ત પુતિસદિસો હોતિ તદુપસેવી. છડ્ડનીયતં જિગુચ્છનીયતઞ્ચ આપજ્જતિ વિઞ્ઞૂનં વુત્તમ્પિ ચેતં નારદજાતકે.

‘‘પૂતિમચ્છં કુસગ્ગેન, યો નરો ઉપનય્હતિ;

કુસાપિ પૂતિ વાયન્તિ, એવં બાલૂપસેવના’’તિ.

અકત્તિપણ્ડિતોચાપિ સક્કેન દેવાનમિન્દેન વરે દિય્યમાને એવમાહ

‘‘બાલં ન પસ્સે ન સુણે, ન ચ બાલેન સંવસે;

બાલેના’લ્લાપસલ્લાપં, ન કરે ન ચ રોચયે.

કિંનુ તે અકરં બાલો, વદ કસ્સપ કારણં;

કેન કસ્સપ બાલસ્સ, દસ્સનં નાભિકઙ્ખસિ.

અનયં નયતિ દુમ્મેધો, અધુરાયં નિયુઞ્જતિ;

દુન્નયો સેય્યસો હોતિ, સમ્મા વુત્તો પકુપ્પતિ;

વિનયં સો ન જાનાતિ, સાધુ તસ્સ અદસ્સન’’ન્તિ.

એવં બાલદુજ્જનસંસગ્ગવસેનેવ સબ્બાનિ ભયુપદ્દવાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, નો પણ્ડિતસેવનવસેનાતિસબ્બસો સપ્પુરિસા અતિદુલ્લભાવ.

ઇદાનિ.

‘‘દુલ્લભઞ્ચ મનુસ્સત્તં, બુદ્ધુપ્પાદો ચ દુલ્લભો;

દુલ્લભા ખણસમ્પત્તિ, સદ્ધમ્મો પરમદુલ્લભો’’તિ.

ઇમિસ્સા ગાથાય વણ્ણનાક્કમો સમ્પત્તો. તત્થ દુલ્લભઞ્ચ મનુસ્સત્તન્તિ મનુસ્સભાવોપિ દુલ્લભોયેવ મનુસ્સસ્સ દુલ્લભભાવો કાણકચ્છપોપમાદીહિ વેદિતબ્બો એકો કિર કસ્સકો ગઙ્ગાતીરે તીણિ સંવચ્છરાનિ કસિત્વા કિઞ્ચિમત્તમ્પિ અલભિત્વા નઙ્ગલફાલં દ્વેધા ભિન્દિત્વા ગઙ્ગાયં ખિપિ તેન ગઙ્ગાનદિયા વાહેન એકો ઉદ્ધં એકો હેટ્ઠાતિ એવં દ્વે નઙ્ગલફાલકા ગઙ્ગાયં વુય્હન્તા ચિરેન એકો ઉદ્ધં એકો હેટ્ઠાતિ દ્વે એકતો હુત્વા પાકતિકા યુજ્જન્તિ તસ્મિં ખણે વસ્સસતવસ્સસહસ્સચ્ચયેન એકવારં ઉમ્મુજ્જમાનો કાણકચ્છપો ઉમ્મુજ્જમાનક્ખણે તસ્સ ગીવા દ્વિન્નં નઙ્ગલફાલાનમન્તરે હોતિ અયં કાલો દુલ્લભોવ એવમેવ મનુસ્સત્તભાવોપિ દુલ્લભોયેવ તથાહિ મનુસ્સત્તભાવં અલભિત્વાવ નિરયપેતઅસુરકાયતિરચ્છાનભૂમીસુયેવ સંસરિત્વા સીસમ્પિ ઉક્ખિપિતું અલભન્તા એકબુદ્ધન્તરા દ્વે બુદ્ધન્તરા તયો બુદ્ધન્તરા ચત્તારો બુદ્ધન્તરા એકાસઙ્ખ્યેય્યવસેન નિરયે પચ્ચનકસત્તાનં ગણનપથં વીતિવત્તા, તથા પેતઅસુરકાયતિરચ્છાનભૂમીસુપિ અતિખુદ્દકેન અત્તભાવેન તિલબીજસાસપબીજસ્સ ચતુપઞ્ચછસત્તઅટ્ઠકલભાગમત્તેનેવ અઙ્ગુલિયા પતિટ્ઠિતટ્ઠાનમત્તેયેવ ભૂમિપદેસે નિસિન્નાનં અતિખુદ્દકસત્તાનં ગણનપથમ્પિ વીતિવત્તા તે હિ ગણિતું ઇદ્ધિમન્તપુગ્ગલે ઠપેત્વા અઞ્ઞો કો નામ સક્ખિસ્સતિ તેહિ મોહન્ધભાવેન કણ્હસુક્કપક્ખમ્પિ અજાનન્તા અનેકેસુ બુદ્ધસતેસુ વા બુદ્ધસહસ્સેસુ વા ઉપ્પજ્જમાનેસુપિ બુદ્ધોતિસદ્દં અસુત્વા વીતિવત્તા, એવં મનુસ્સત્તભાવોપિ દુલ્લભોયેવ. મનુસ્સત્તભાવે લભમાનેપિ બુદ્ધુપ્પાદકાલો અતિદુલ્લભોવ. બુદ્ધુપ્પાદકાલેપિ સમ્માદિટ્ઠિ હુત્વા કુસલૂપપત્તિસઙ્ખાતા ખણસમ્પત્તિ દુલ્લભાવ, સદ્ધમ્મદેસકસ્સાપિ દુલ્લભત્તા, તસ્મિમ્પિ સતિ અઙ્ગવિકલભાવેન સદ્ધમ્મસવનસ્સાપિ દુલ્લભત્તાતિ એવમાદિપ્પભેદા મનુસ્સત્તભાવાદિકા ખણસમ્પત્તિયો દુલ્લભાતિ વેદિતબ્બા. દુલ્લભા ખણસમ્પત્તીતિ કુસલૂપપત્તિસઙ્ખાતા ખણસમ્પત્તિ દુલ્લભાયેવ તથા હિ પચ્ચન્તવિસય અરૂપઅસઞ્ઞસત્તતિરચ્છાનપેતનેરયિકકાલે વા મજ્ઝિમદેસેપિ ચક્ખાદિઅઙ્ગવિકલેવા પરિપુણ્ણઅઙ્ગભાવેપિ મિચ્છાદિટ્ઠિભૂતા વા કુસલૂપપત્તિસઙ્ખાતા ખણા ન હોન્તિ પચ્ચન્તવિસયે હિ પવત્તા જના પાણાતિપાતાદિદસઅકુસલકમ્મપથેયેવ રમન્તિ અભિરમન્તિ, ચણ્ડસભાવા ચ તે હોન્તિ, રતનત્તયગુણમ્પિ ન જાનન્તિ. અરૂપિનોપિ પુગ્ગલા પરતોઘોસવિરહિતત્તા સોતાપત્તિમગ્ગપટિલાભોપિ તેસં નત્થિ, બુદ્ધદસ્સનાદીનિપિ ન લભન્તિ. અસઞ્ઞસત્તતિરચ્છાનપેતનેરયિકકાલેસુ પન પગેવ પૂરિતપારમીનં સત્તાનં પવત્તનમ્પિ અબ્બોહારિકં, સમ્માદિટ્ઠિકુલે જાયમાનાપિ ચક્ખુવિકલેન બુદ્ધસઙ્ઘરતનાનં અદસ્સનં, સોતવિકલેન ધમ્મસવનતોપિ હાયતિ એળમૂગાદિભાવેન કુસલસમાદાના ન હોન્તિ. અઙ્ગસમ્પન્નેપિ મિચ્છાદિટ્ઠિભાવેન દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણઅસીતિઅનુબ્યઞ્જનબ્યામપ્પભાપરિક્ખિત્તં સબ્બજનાનં નયનરસાયતનભૂતં સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધમ્પિ દિસ્વા પસાદસોમ્મેન ચક્ખુના ઓલોકેતબ્બમ્પિ ન મઞ્ઞન્તિ મનોપદોસવસેનેવ યુગગ્ગાહા હુત્વા યમકપાટિહારિયકાલાદીસુ અનેકેપિ મિચ્છાદિટ્ઠિનો મહાનિરયે ઉપ્પજ્જન્તિ. એવં કુસલૂપપત્તિખણસમ્પત્તિપિ દુલ્લભાયેવ.

‘‘દુલ્લભઞ્ચ મનુસ્સત્તં, બુદ્ધુપ્પાદો ચ દુલ્લભો;

દુલ્લભા ખણસમ્પત્તિ, સદ્ધમ્મો પરમદુલ્લભો’’તિ.

ઇમિસ્સા ગાથાય અત્થો વુત્તોયેવ.

ઇતિ સાગરબુદ્ધિત્થેરવિરચિતે સીમવિસોધને

પકિણ્ણકકણ્ડો નામ પઞ્ચમો પરિચ્છેદો.

એવં સત્થુપરિનિબ્બાનતો વસ્સસતચ્ચયેન પતિટ્ઠિતે ઇસિના કારિતત્તા’ ઇસિનગર’ન્તિ લદ્ધનામે દ્વત્તપાદિભૂપાલાનં નિવાસટ્ઠાનભૂતે સીરિખેત્તનગરે એરાવતિયા નદિયા પારિમતીરભૂતે પબ્બતસાનુમ્હિ પતિટ્ઠિતસ્સ કઞ્ચનવરમહાથૂપસ્સ દાયકસ્સ સત્વિવમહાધમ્મરઞ્ઞો કાલે સાસનસ્સ દ્વિસહસ્સસતાધિકએકતિંસતિમે વસ્સે સાસને પટિલદ્ધસદ્ધાનં કુલપુત્તાનં મહાજાનિકરણવસેન વિમતિવિનોદનિયા વુત્તવચનં સદ્દયુત્તિઅત્થયુત્તિવસેન સાધુકં અવિચિનિત્વા નદિયા ઉદકુક્ખેપં અકત્વા ઉપસમ્પદા કમ્મસ્સ કારિતત્તા સાસને પરાજયમાપન્ને કુલપુત્તે ઉપારમ્ભકરણવસેન સીમવિપત્તિહારકો સીમસમ્પત્તિપ્પકાસકો ગન્થો પવત્તતિ.

એત્તાવતા ચ સિરિખેત્તનગરગોચરગામેન સત્વિવમહાધમ્મરાજગુરુભૂતેન મહાવેય્યાકરણેન તિપિટકધરેન’સદ્ધમ્મકોવિદો’તિ પાકટ નામધેય્યેન મહાથેરેન ઉપજ્ઝાયો હુત્વા પઞ્ઞાધિપતીનં નિવાસભૂતે પચ્છિમજિનચક્કસાસનવરે વાસિગણાચરિયેન ગણવાચકેન વિનયધરેન મહાસામિના ચ, રાજગુરુના તિપિટકનાગત્થેરેન ચ આચરિયો હુત્વા વેજ્જકમ્મજઙ્ઘપેસનકમ્માદિવસેન અનેસનં પહાય સમ્મા આજીવેન વિસુદ્ધાજીવેહિ સઙ્ઘગણેહિ કારકસઙ્ઘા હુત્વા સિરિખેત્તનગરસ્સ દક્ખિણદિસાભાગે દીઘપબ્બતસાનુમ્હિ એરાવતિયા નદિયા તીરે વાલિકપુળિને સીમાપેક્ખાય સહ ઉદકુક્ખેપં કત્વા પવત્તાય ઉદકુક્ખેપસીમાય દસધા બ્યઞ્જનવિપત્તિં અકત્વા ઠાનારહેન ઞત્તિચતુત્થેન કમ્મેન ઉપસમ્પદાય વીસતિવસ્સેન સાગરબુદ્ધીતિ ગરૂહિ ગહિતનામધેય્યેન ભિક્ખુના રચિતો સાસનવિપત્તિહારકો સીમવિસોધની નામ ગન્થો સમત્તો.

એત્તાવતા વિભત્તા હિ, સપ્પભેદપ્પવત્તિકા;

સીમવિસોધનીહેસા, નિપુણા સાધુચિન્તિતા.

સિરિખેત્તાતિ પઞ્ઞાતે, પુરે અપરનામકે;

દક્ખિણેય્યદિસાભાગે, ઉચ્ચનેન કતાલયે.

વસન્તો ભિક્ખુ નામેન, સાગરબુદ્ધીતિ વિસ્સુતો;

પુણ્ણે વીસતિવસ્સમ્હિ, ગન્થોયં સાધુચિન્તિતો.

મયાયં રચિતો ગન્થો, નિટ્ઠપ્પત્તો અનાકુલો;

એવં પાણિનં સબ્બે, સીઘં સિજ્ઝન્તુ સઙ્કપ્પા.

યાવ બુદ્ધોતિનામમ્પિ લોકજેટ્ઠસ્સ તાદિનો;

તાવ તિટ્ઠતુ યં ગન્થો, સાસને હારયં તમં.

ઉદ્ધં યાવ ભવગ્ગા ચ, અધો યાવ અવીચિતો;

સમન્તા ચક્કવાળેસુ, યે સત્તા પથવીચરા.

તેપિ સબ્બે મયા હોન્તુ, સમસમવિપાકિનો;

ચિરં જીવતુ નો રાજા, સાસનસ્સ ઉજ્જોતકો.

દિબ્બન્તો રાજધમ્મેન, અરોગો સહ ઞાતિભિ;

અનેન પુઞ્ઞકમ્મેન, ભવેય્યં જાતિજાતિયં.

સાસનં જોતયન્તોવ, સક્યપુત્તસ્સ સાસને;

યદા નસ્સતિ સદ્ધમ્મો, અન્ધીભૂતો મહીતલે;

દેવલોકે તદા હેસ્સં, તુસિતે ઠાનમુત્તમેતિ.

સીમવિસોધની નિટ્ઠિતા.