૨. કપ્પવિનાસકણ્ડો

ઇદાનિ બુદ્ધુપ્પાદદુલ્લભકથા

‘‘બુદ્ધો ચ દુલ્લભો લોકે, સદ્ધમ્મસવનમ્પિ ચ;

સઙ્ઘો ચ દુલ્લભો લોકે, સપ્પુરિસાતિ દુલ્લભા’’તિ.

ઇમિસ્સા ગાથાય સંવણ્ણનાક્કમો સમ્પત્તો. તત્થ ઇમસ્મિં સત્તલોકે ઓકાસલોકે વા સબ્બઞ્ઞુસમ્માસમ્બુદ્ધો દુલ્લભોવ તથા હેસ લોકો સઙ્ખારલોકો, સત્તલોકો, ઓકાસલોકોતિ તિપ્પભેદો હોતિ તેસં સમ્પત્તિવિપત્તિ ચ એવં વેદિતબ્બા તત્થ લુજ્જતિ પલુજ્જતીતિ લોકોતિ વચનત્થેન સત્તલોકો વેદિતબ્બો. લોકિયન્તિ પતિટ્ઠહન્તિ એત્થ સત્તનિકાયાતિ વચનત્થેન ઓકાસલોકો વેદિતબ્બો. તથા હેસ સત્તા અવકસન્તિ એત્થાતિઓકાસોતિ વુચ્ચતિ સો ભૂમિવસેન અપાયભૂમિ, કામસુગતિભૂમિ, રૂપાવચરભૂમિ, અરૂપાવચરભૂમિચેતિ ચતુબ્બિધા હોતિ. તત્થ નિરયં, તિરચ્છાનયોનિ, પેત્તિવિસયો, અસુરકાયો, તિ ચતસ્સો અપાયભૂમિ નામ. મનુસ્સા, ચાતુમહારાજિકા, તાવતિંસા, યામા, તુસિતા, નિમ્માનરતિ, પરનિમ્મિતવસવત્તી ચેતિ સત્તવિધા હોતિ કામસુગતિભૂમિ સાપનાયં એકાદસવિધાપિ કામતણ્હા અવચરતિ એત્થાતિ વચનત્થેન કામાવચરભૂમિ નામ. બ્રહ્મપારિસજ્જા, બ્રહ્મપુરોહિતા, મહાબ્રહ્મા ચ પઠમજ્ઝાનભૂમિ ઇદં અગ્ગિના પરિગ્ગહિતટ્ઠાનં. પરિત્તાભા, અપ્પમાણાભા, આભસ્સરા ચ દુતિયજ્ઝાનભૂમિ ઇદં આપેન પરિગ્ગહિતટ્ઠાનં. પરિત્તસુભા, અપ્પમાણસુભા, સુભકિણ્હા ચ તતિયજ્ઝાનભૂમિ ઇદં વાતેન પરિગ્ગહિતટ્ઠાનં, તેસં વિપત્તિં પરતો વણ્ણયિસ્સામ. વેહપ્ફલા, અસઞ્ઞસત્તા, સુદ્ધાવાસા ચ ચતુત્થજ્ઝાનભૂમિચેતિ રૂપાવચરભૂમિ સોળસવિધા હોતિ. અવિહા, અતપ્પા, સુદસ્સા, સુદસ્સી, અકનિટ્ઠાચેતિ સુદ્ધાવાસભૂમિ પઞ્ચવિધા હોતિ. આકાસાનઞ્ચાયતનભૂમિ, વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનભૂમિ, આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનભૂમિ, નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનભૂમિચેતિ ચતુબ્બિધા હોતિ અરૂપભૂમિ. એત્તાવતા એકતિંસપ્પભેદાપિ ભૂમિ અવકસન્તિ એત્થ સત્તનિકાયાતિ વચનત્થેન ઓકાસોતિ વુચ્ચતિ. તત્થ અટ્ઠ મહાનિરયાનિ અપાયભૂમિ નામ. તિરચ્છાનં પેત્તિવિસયો અસુરકાયોતિ ઇમેસં વિસું ભૂમિ નામ નત્થિ, મનુસ્સભૂમિયંયેવ યત્થ કત્થચિ અરઞ્ઞવનપત્થાદીસુ નિબદ્ધવાસં વસન્તિ સોયેવ પદેસો તેસં ભૂમિ. મનુસ્સભૂમિતો દ્વિતાલીસસહસ્સયોજનો યુગન્ધરપ્પમાણો સિનેરુનો પઞ્ચમાળિન્ધો ચાતુમહારાજિકભૂમિ. તતુપરિ દ્વિતાલીસસહસ્સયોજનં સિનેરુમત્થકં તાવતિંસાનં ભૂમિ. તતુપરિ દ્વેતાલીસસહસ્સયોજનં ઠાનં યામાનં ભૂમિ. ઇમિના નયેન યાવ વસવત્તિભૂમિ દ્વિતાલીસસહસ્સયોજને તિટ્ઠતિ, તસ્મા મનુસ્સભૂમિતો યાવ વસવત્તિભૂમિ દ્વેસહસ્સાનિપઞ્ચન હુતાનિ દુવેસતસહસ્સાનિ યોજનાનિ હોન્તિ, તેનેતં વુચ્ચતિ.

‘‘મનુસ્સભૂમિતો યાવ, ભૂમિ વસવત્તન્તરા;

દુવે સતસહસ્સાનિ, પઞ્ચનહુતમેવ ચ.

દ્વેસહસ્સઞ્ચ મધિકં, યોજનાનં પમાણતો;

ગણના નામ ભૂમીસુ, સઙ્ખ્યા એવં પકાસિતા’’તિ.

તતુપરિ બ્રહ્મપારિસજ્જાદયો તયો બ્રહ્મુનો પઞ્ચપઞ્ઞાસસતસહસ્સ અટ્ઠસહસ્સયોજને સમતલે ઠાને તિટ્ઠન્તિ. દુતિયતતિયભૂમીબ્રહ્મુનોપિ તપ્પમાણેસુ સમતલેસુ તિટ્ઠન્તિ. ચતુત્થભૂમિયં પન વેહપ્ફલઅસઞ્ઞસત્તા તપ્પમાણે સમતલે ઠાને તિટ્ઠન્તિ. તતુપરિસુદ્ધાવાસભૂમિયો તંતં પમાણે ઠાને ઉપરૂપરિ તિટ્ઠન્તિ. ચતસ્સોપિ અરૂપભૂમિયો તપ્પમાણે ઠાને ઉપરૂપરિ તિટ્ઠન્તિ. એત્તાવતા ચ મનુસ્સભૂમિતો યાવ ભવગ્ગા યોજનાનં સત્તકોટિ ચ અટ્ઠારસલક્ખા ચ પઞ્ચનહુતાનિ ચ છસહસ્સાનિ ચ હોન્તિ તેનેતં વુચ્ચતિ પોરાણેહિ.

‘‘હેટ્ઠિમા બ્રહ્મલોકમ્હા, પતિતા મહતી સિલા;

અહોરત્તેન એકેન, ઉગ્ગતા અટ્ઠતાલીસં.

યોજનાનં સહસ્સાનિ, ચાતુમાસેહિ ભૂમિ;

એવં વુત્તપ્પમાણેન, સાયં હેટ્ઠિમભૂમિ.

ઇતો સતસહસ્સાનિ, સત્તપઞ્ઞાસ ચાપરં;

સટ્ઠિ ચેવ સહસ્સાનિ, ઉબ્બેધેન પકાસિતા.

યોજનેસુપિ વુત્તેસુ, હિત્વા કામપ્પમાણકં;

સેસાનિ વસવત્તીનં, પારિસજ્જાન મન્તરં.

તઞ્ચ પઞ્ચહિ પઞ્ઞાસ, સતસહસ્સાનિ ચાપરં;

અટ્ઠ ચેવ સહસ્સાનિ, યોજનાનિ પવુચ્ચરે.

ઇતો પરાસુ સબ્બાસુ, બ્રહ્મભૂમીસુ યોજના;

તપ્પમાણાવ દટ્ઠબ્બા, નયગ્ગાહેન ધીમતા.

ભૂમિતો આભવગ્ગમ્હા, સત્તકોટિ અટ્ઠારસ;

લક્ખા પઞ્ચ નહુતાનિ, છસહસ્સાનિ સબ્બદાતિ.

એસા ચ વિચારણા ટીકા ચરિયમતેન કતા;

ઇદમેવ સન્ધાય, યાવતા ચન્દિમસૂરિયા.

પરિહરન્તિ દિસા ભન્તિ, વિરોચમાના યાવતા;

તાવ સહસ્સધા લોકે, એત્થ તે વત્તતી વસો’’તિ.

વુત્તં. એત્થન્તરે સત્તા તિટ્ઠન્તિ, તેસં વિત્થારો અપુબ્બં કત્વા કથેતું અસક્કુણેય્યત્તા ન વક્ખામ ઇમસ્મિં સત્તલોકે ઓકાસલોકે ચ સબ્બઞ્ઞુસમ્માસમ્બુદ્ધોવ દુલ્લભો, તથા હિ ચત્તારો બુદ્ધા અનુબુદ્ધો, સાવકબુદ્ધો, પચ્ચેકબુદ્ધો, સમ્માસમ્બુદ્ધોતિ. તત્થ બહુસ્સુતં ભિક્ખું પસંસન્તેન ચ ન સો તુમ્હાકં સાવકો નામ, બુદ્ધોનામેસ ચુન્દાતિ બહુસ્સુતસ્સ ભિક્ખુનો બુદ્ધભાવં અનુજાનન્તેન ચ.

ધમ્મકાયો યતો સત્થા, ધમ્મો સત્થુકાયો મતો;

ધમ્માસિકોસો સઙ્ઘો ચ, સત્થુસઙ્ખ્યમ્પિ ગચ્છતીતિ.

વુત્તે પુથુજ્જનોપિ ઉપચારવસેન વાચનામગ્ગસ્સ બોધત્તા અનુબુદ્ધો નામ. અરિયસાવકો પન પરતો યોસવસેન ચત્તારિ સચ્ચાનિ બુજ્ઝતિ બુજ્ઝનમત્તમેવ વાતિ વચનત્થેન બુજ્ઝનસભાવત્તા સાવકબુદ્ધો નામ. યો પન ખગ્ગવિસાણકપ્પો સયમ્ભૂઞાણેન અનઞ્ઞબોધકો હુત્વા સામં બુજ્ઝનત્થેન પચ્ચેકબુજ્ઝત્તા પચ્ચેકબુદ્ધો નામ. સમ્બુદ્ધોતિપિ એતસ્સેવ નામં. યો પન સઙ્ખતાસઙ્ખતપ્પભેદં સકલમ્પિ ધમ્મજાતં યાથાવસરસલક્ખણપ્પટિવેધવસેન સમ્મા પકારેન સયં પચિતુપારમિતાસયમ્ભૂતેન સયમ્ભૂઞાણેન સયમેવ અનઞ્ઞબોધિતો હુત્વા સવાસનસમ્મોહનિદ્દાય અચ્ચન્તં વિગતો દિનકરકિરણસમાગમેન પરમરુચિરસિરીસોભગ્ગપ્પત્તિયા વિકસિતમિવ પદુમં અગ્ગમગ્ગઞાણસમાગમેન અપરિમિતગુણગણાલઙ્કતસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપ્પત્તિયા સબ્બધમ્મે બુજ્ઝિ અબુજ્ઝિ અઞ્ઞાસીતિ સમ્માસમ્બુદ્ધો, ભગવા, સોવ લોકે દુલ્લભો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધાનમ્પિ હિ એકસ્મિં કાલે સતસહસ્સાદિવસેન એકતો પવત્તત્તા તે દુલ્લભાપિ અનચ્છરિયજાતત્તા પરેસં મગ્ગફલાધિગમાય ઉપનિસ્સયરહિતત્તા ચ સમ્માસમ્બુદ્ધોવ લોકે દુલ્લભો, અયં લોકસમ્પત્તિવિચારણા.

કથં લોકસ્સ વિપત્તિ વેદિતબ્બા તથા હેસ લોકો વિનસ્સમાનો તેજેનપિ આપેનપિ વાયુનાપિ વિનસ્સતિ. તસ્સ વિત્થારો વિસુદ્ધિમગ્ગાદીસુ વુચ્ચમાનોપિ કેસઞ્ચિ પુગ્ગલાનં મતેન મિચ્છાગાહત્તા બ્રહ્મૂનં આયુના મિનિતેપિ અસમાનં સંવટ્ટસીમાપિ વિરુદ્ધા, તસ્મા તેસં વાદં અપનેત્વા ગન્થતો સમાનેત્વા વક્ખામ. તત્થ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ સંવટ્ટો, સંવટ્ટટ્ઠાયી, વિવટ્ટો, વટ્ટટ્ઠાયીતિ. તયો સંવટ્ટા આપોસંવટ્ટો, તેજોસંવટ્ટો, વાયોસંવટ્ટો. તિસ્સો સંવટ્ટસીમા આભસ્સરા, સુભકિણ્હા, વેહપ્ફલાતિ. અયમેત્થ ઉદ્દેસો. તત્થ સંવટ્ટો નામ પરિહાયમાનો કપ્પો. તેન સંવટ્ટટ્ઠાયીપિ ગહિતો હોતિ, તં મૂલકત્તા. વડ્ઢયમાનો વિવટ્ટકપ્પો નામ. તેન વિવટ્ટટ્ઠાયીપિ ગહિતો તં મૂલકત્તા. તત્થ સંવટ્ટોતિ વિનાસો. યદા કપ્પો વિનસ્સમાનો તેજેન સંવટ્ટતિ, આભસ્સરતો હેટ્ઠા પઠમજ્ઝાનભૂમિ અગ્ગિના દય્હતિ. યદા આપેન સંવટ્ટતિ, સુભકિણ્હતો હેટ્ઠા યાવ દુતિયજ્ઝાનભૂમિ ઉદકેન વિલીયતિ. યદા વાયુના સંવટ્ટતિ, વેહપ્ફલતો હેટ્ઠા યાવ તતિયજ્ઝાનભૂમિ વાતેન સંવટ્ટતિ. વિત્થારતો પન જાતિખેત્ત આણાખેત્તવિસયખેત્તવસેન તિણ્ણં બુદ્ધખેત્તાનં આણાખેત્તં વિનસ્સતિ. તસ્મિં વિનટ્ઠે જાતિખેત્તમ્પિ વિનસ્સતેવ. તત્થ જાતિખેત્તં દસસહસ્સચક્કવાળપરિયન્તં હોતિ. તં તથાગતસ્સ પટિસન્ધિગ્ગહણઆયુસઙ્ખારોસ્સજ્જનાદિકાલેસુપિ કમ્પતિ. આણાખેત્તં કોટિસતસહસ્સચક્કવાળપરિયન્તં. યત્થ રતનસુત્તં ખન્ધપરિત્તં ધજગ્ગપરિત્તં આટાનાટિયપરિત્તં મોરપરિત્તન્તિ ઇમેસં પરિત્તાનં આનુભાવો પવત્તતિ. વિસયખેત્તં અનન્તં અપરિમાણં. તત્થ જાતિખેત્તઆણાખેત્તાવસેન દ્વે ખેત્તાનિ એકતો વિનસ્સન્તિ. સણ્ઠહન્તમ્પિ એકતો સણ્ઠહતિ. તસ્સ વિનાસોચ સણ્ઠહન્તઞ્ચ એવં વેદિતબ્બં યસ્મિં સમયે કપ્પો અગ્ગિના નસ્સતિ, તદા આદિતો કપ્પવિનાસકમહામેઘો વુટ્ઠહિત્વા કોટિસતસહસ્સચક્કવાળં એકમેઘવસ્સં વસિ, તુટ્ઠા મનુસ્સા બીજાનિ વપ્પેન્તિ, સસ્સેસુ ગોખાયિતમત્તેસુ જાતેસુ ગદ્રભરવં વિરવન્તો એકબિન્દુપિ ન પતતિ. યદા પચ્છિન્નમેવ હોતિ તદા વસ્સૂપજીવિનો સત્તા કાલં કત્વા પરિત્તાભેસુ બ્રહ્મભૂમીસુ ઉપ્પજ્જન્તિ પુઞ્ઞફલૂપજીવિનોપિ દેવતા તત્થેવ બ્રહ્મલોકે ઉપ્પજ્જન્તિ, એવં દીઘસ્સ અદ્ધુનો અચ્ચયેન તત્થ તત્થ ઉદકં પરિક્ખયં ગચ્છતિ, મચ્છકચ્છપાદિ ઉદકનિસ્સિતા પાણા કાલં કત્વા મનુસ્સદેવલોકેસુ નિબ્બત્તિત્વા ઝાનં ઉપ્પાદેત્વા બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તન્તિ. નેરયિકસત્તાપિ સત્તમસૂરિયપાતુભાવા વિનસ્સન્તિ, તેપિ દેવલોકે પટિલદ્ધજ્ઝાનવસેન બ્રહ્મલોકે ઉપ્પજ્જન્તિ, તદા હિ લોકબ્યૂહા નામ કામાવચરદેવા ઉક્ખિત્તસિરા વિકિણ્ણકેસા રુદમુખા અસ્સૂનિ હત્થેહિ મુઞ્ચમાના રત્તવત્થનિવત્થા અતિવિય વિરૂપવેસધારિનો હુત્વા મનુસ્સપથે વિચરન્તા એવં આરોચેન્તિ ‘‘મારિસા ભો ઇતો વસ્સસત સહસ્સચ્ચયેન કપ્પવુટ્ઠાનં ભવિસ્સતિ અયં લોકો વિનસ્સિસ્સતિ મહાસમુદ્દોપિસુસ્સિસ્સતિ અયઞ્ચ મહાપથવી સિનેરુપબ્બતરાજા ડય્હિસ્સતિ વિનસ્સિસ્સતિ યાવબ્રહ્મલોકા વિનાસો ભવિસ્સતિ મેત્તં મારિસા ભાવેથ. કરુણં, મુદિતં, ઉપેક્ખં મારિસા ભાવેથ માતરં ઉપટ્ઠહથ, પિતરં ઉપટ્ઠહથ, કુલે જેટ્ઠાપચાયિનો હોથા’’તિ. તેસં વચનં સુત્વા યેભુય્યેન મનુસ્સા ચ ભુમ્મદેવતા ચ સંવેગજાતા અઞ્ઞમઞ્ઞં મુદુચિત્તા હુત્વા મેત્તાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કરિત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તન્તિ. તત્થ સુધાભોજનં ભુઞ્જિત્વા વાયો પરિકમ્મં કત્વા ઝાનં પટિલભન્તિ, એવં નેરયિકસત્તાપિ અપરાપરિયકમ્મેન દેવલોકં નિબ્બત્તન્તિ. યે પન નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિકા તેસં કમ્મસ્સ અપરિક્ખયા અઞ્ઞચક્કવાળેસુ અત્તનો કમ્માનુરૂપં વિપાકમનુભોન્તિ. તેનેવ અહોસિકમ્મે મિચ્છાદિટ્ઠિવસેન અકત્તબ્બં નામ પાપં નત્થિ, યતો સંસારખાણુભાવોવ નામ હોતીતિ આહ ‘‘દિટ્ઠિ પરમાનિ ભિક્ખવે વજ્જાની’’તિ. ‘‘અપરાપરિયવેદનીયકમ્મરહિતોપિ સંસરન્તો સત્તો નામ નત્થી’’તિ વુત્તત્તા. ‘‘અપરાપરિયકમ્મવસેન યતો મિચ્છાદિટ્ઠિસમાદાનતો સપ્પુરિસૂપનિસ્સયવસેન વિરાજેત્વા ભવતો વુટ્ઠાનં નામ ભવેય્યાતિ અમ્હાકં ખન્તિ. એવં દેવલોકે પટિલદ્ધજ્ઝાનવસેન સબ્બેપિ બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તન્તિ. વસ્સુપચ્છેદતો પન ઉદ્ધં દીઘસ્સ અદ્ધુનો અચ્ચયેન દુતિયો સૂરિયો પાતુભવતિ. પાતુભૂતે ચ તસ્મિં નેવ રત્તિપરિચ્છેદો, ન દિવા પરિચ્છેદો પઞ્ઞાયતિ, એકો સૂરિયો ઉટ્ઠેતિ, એકો સૂરિયો અત્થં ગચ્છતિ. અવિચ્છિન્નસૂરિયસન્તાપોવ લોકો હોતિ.

પકતિસૂરિયે સૂરિયદેવપુત્તો અત્થિ કપ્પવિનાસકસૂરિયે પન નત્થિ. પકતિસૂરિયોભાસેન આકાસે વલાહકા ધૂમસિખાપિ ચરન્તિ. કપ્પવિનાસકસૂરિયોભાસેન વિગતધૂમવલાહકં આદાસમણ્ડલં વિય નિમ્મલં હોતિ નભં ઠપેત્વા ગઙ્ગા, યમુના, સરભૂ, અચિરવતી, મહીતિ, ઇમા પઞ્ચ મહાનદિયો ઠપેત્વા અવસેસપઞ્ચસતકુન્નદીઆદીસુ ઉદકં સુસ્સતિ તતો દીઘસ્સ અદ્ધુનો અચ્ચયેન તતિયો સૂરિયો પાતુભવતિ તસ્મિં પાતુભૂતે પઞ્ચ મહાનદિયોપિ સુસ્સન્તિ. તતો દીઘસ્સ અદ્ધુનો અચ્ચયેન ચતુત્થો સૂરિયો પાતુભવતિ. યસ્સ પાતુભાવા હિમવતી મહાનદીનં પભવા સીહપતનો, હંસપતનો, મન્દાકિની, કણ્ણમુણ્ડકો, રથકારદહો, અનોતત્તદહો, છદ્દન્તદહો, કુણાલદહોતિ ઇમે સત્ત મહાસરા સુસ્સન્તિ. તતો દીઘસ્સ અદ્ધુનો અચ્ચયેન પઞ્ચમો સૂરિયો પાતુભવતિ, યસ્સ પાતુભાવા અનુપુબ્બેન મહાસમુદ્દો અઙ્ગુલિપબ્બતેમનમત્તમ્પિ ઉદકં ન સણ્ઠાતિ. તતો દીઘસ્સ અદ્ધુનો અચ્ચયેન છટ્ઠો સૂરિયો પાતુભવતિ, યસ્મિં પાતુભાવે સકલચક્કવાળં એકધૂમં હોતિ, પરિયાદિન્નસિનેહધૂમેન યથા ચ એવં કોટિસતસહસ્સચક્કવાળમ્પિ. તતોપિ દીઘસ્સ અદ્ધુનો અચ્ચયેન સત્તમો સૂરિયો પાતુભવતિ, યસ્સ પાતુભાવા સકલચક્કવાળં એકજાલં હોતિ સદ્ધિં કોટિસતસહસ્સચક્કવાળેહિ યોજનસતિકાદિભેદા સિનેરુકૂટાનિ પલુજ્જિત્વા આકાસેયેવ અન્તરધાયન્તિ. સાપિ અગ્ગિજાલા ઉટ્ઠહિત્વા ચાતુમહારાજિકે ગણ્હાતિ, તત્થ કનકવિમાનરતનવિમાનાનિ ઝાપેત્વા તાવતિંસભવનં ગણ્હાતિ એતેનૂપાયેન યાવ પઠમજ્ઝાનભૂમિ ગણ્હાતિ. તત્થ તયોપિ બ્રહ્મલોકે ઝાપેત્વા આભસ્સરે આહચ્ચ અટ્ઠાસિ. સા યાવ અણુમત્તમ્પિ સઙ્ખારગતં અત્થિ, તાવ નનિબ્બાયિ. સબ્બસઙ્ખારપરિક્ખયા પન સપ્પિતેલઝાપનઅગ્ગિસિખા વિય છારિકમ્પિ અનવસેસેત્વા નિબ્બાયિ. હેટ્ઠા આકાસેન સહ ઉપરિ આકાસો એકો હોતિ મહન્ધકારો. એવં કપ્પવિનાસકમહામેઘતો યાવજાલપરિચ્છેદા સંવટ્ટો નામ એકમસઙ્ખ્યેય્યં નામ. અથ દીઘસ્સ અદ્ધુનો અચ્ચયેન મહામેઘો વુટ્ઠહિત્વા પઠમં સુખુમં વસ્સતિ. અનુપુબ્બેન કુમુદનાળયટ્ઠિમુસલતાલક્ખન્ધાદિપ્પમાણાહિ ધારાહિ વસ્સન્તો કોટિસતસહસ્સચક્કવાળેસુ સબ્બડડ્ઢટ્ઠાનં પૂરેત્વા અન્તરધાયતિ. તં ઉદકં હેટ્ઠા ચ તિરિયઞ્ચ વાતો સમુટ્ઠહિત્વા ઘનં કરોતિ. પરિવટુમં પદુમિનિપત્તે ઉદકબિન્દુસદિસં. એવં અગ્ગિજાલનિબ્બાયનતો યાવ કોટિસતસહસ્સચક્કવાળપરિપૂરતો સમ્પત્તિમહામેઘો, ઇદં સંવટ્ટટ્ઠાયી નામ, દુતિયમસઙ્ખ્યેય્યં નામ. કથં તાવ મહન્તં ઉદકરાસિં વાતો ઘનં કરોતીતિ ચે. વિવરસમ્પદાનતો તં વા તેન પિણ્ડિયમાનં ઘનં કરિયમાનં પરિક્ખયમાનં અનુપુબ્બેન હેટ્ઠા ઓતરતિ. ઓતિણ્ણોતિણ્ણે ઉદકે પુબ્બે બ્રહ્મલોકટ્ઠાને બ્રહ્મપારિ સજ્જ-બ્રહ્મપુરોહિતમહાબ્રહ્માવસેન પઠમજ્ઝાનભૂમિ પઠમં પાતુભવતિ. તતો ઓતિણ્ણોતિણ્ણે ઉદકે ચતુકામાવચરદેવલોકટ્ઠાને અનુક્કમેન પરનિમ્મિતવસવત્તી, નિમ્માનરતી, તુસિતા, યામાતિ ચત્તારો કામાવચરદેવલોકા પાતુભવન્તિ. તતો પુરિમપથવિટ્ઠાનં ઓતિણ્ણે પન ઉદકે બલવવાતા ઉપ્પજ્જન્તિ. તે તં પિદહિતદ્વારે ધમકરણે ઠિતઉદકમિવ નિરુસ્સાસં કત્વા નિરુજ્ઝન્તિ. મધુરોદકં પરિક્ખયં ગચ્છમાનં ઉપરિ રસપથવિં સમુટ્ઠાપેતિ સા વણ્ણસમ્પન્નાચેવ હોતિ ગન્ધરસસમ્પન્ના ચ, નિરુદકપાયાસસ્સ ઉપરિ પટલં વિય તદા ચ આભસ્સરબ્રહ્મલોકે પઠમતરાભિનિબ્બત્તા સત્તા આયુક્ખયા વા પુઞ્ઞક્ખયા વા તતો ચવિત્વા ઇધૂપપજ્જન્તિ. ‘‘પુઞ્ઞક્ખયા વા’’તિ ઇમિના બ્રહ્મૂનં આયુપરિચ્છેદં અપ્પત્વાવ કમ્મક્ખયેન મરણં વિઞ્ઞાયતિ. તે હોન્તિ સયંપભા અન્તલિક્ખચરા. તે અગ્ગઞ્ઞસુત્તે વુત્તનયેન તં રસપથવિં સાયિત્વા તણ્હાભિભૂતા આલુપ્પકારં પરિભુઞ્જિતું ઉપક્કમન્તિ. અથ નેસં સયં પભા અન્તરધાયતિ, અન્ધકારો હોતિ તે અન્ધકારં દિસ્વા ભાયન્તિ. તતો નેસં ભયં નાસેત્વા સૂરભાવં જનયન્તં પરિપુણ્ણપણ્ણાસયોજનં સૂરિયમણ્ડલં વા પાતુભવતિ. તે તં દિસ્વા ‘‘આલોકં પટિલભિમ્હા’’તિ હટ્ઠતુટ્ઠા હુત્વા ‘‘અમ્હાકં ભયં નાસેત્વા સૂરભાવં જનયન્તો ઉટ્ઠિતો, તસ્મા સૂરિયો હોતૂ’’તિ સૂરિયો ત્વેવસ્સ નામં કરોન્તિ. અથ સૂરિયે દિવસં આલોકં કત્વા અત્થઙ્ગતે ‘‘યમ્પિ આલોકં લભિમ્હા, સોપિ નો નટ્ઠો’’તિ પુન ભીતા હોન્તિ. તેસં એવં હોતિ ‘‘સાધુવતસ્સ અઞ્ઞં આલોકં લભેય્યામા’’તિ. તેસં ચિત્તં ઞત્વા વિય એકૂનપઞ્ઞાસયોજનં ચન્દમણ્ડલં પાતુભવતિ. તે તં દિસ્વા ભિય્યોસોમત્તાય હટ્ઠતુટ્ઠા હુત્વા ‘‘અમ્હાકં છન્દં ઞત્વા વિય ઉટ્ઠિતો, તસ્મા ચન્દો હોતૂ’’તિ ચન્દોત્વેવસ્સ નામં કરોન્તિ. તતો પભુતિ રત્તિદિવા પઞ્ઞાયન્તિ. અનુક્કમેન ચ માસદ્ધમાસઉતુસંવચ્છરા. ચન્દિમસૂરિયાનં પન પાતુભૂતદિવસેયેવ સિનેરુચક્કવાળહિમવન્તપબ્બતા પાતુભવન્તિ, તે ચ ખો અપુબ્બં અચરિમં ફગ્ગુણપુણ્ણમદિવસેયેવ પાતુભવન્તિ. કથં યથાનામ કઙ્ગુભત્તે પચ્ચમાને એકપ્પહારેનેવ બુબ્બુળકાનિ ઉટ્ઠહન્તિ. એકે પદેસા થૂપથૂપા હોન્તિ, એકે નિન્નનિન્ના, એકે સમસમા એવમેવ થૂપથૂપટ્ઠાને પબ્બતા હોન્તિ, નિન્નનિન્નટ્ઠાને સમુદ્દા, સમસમટ્ઠાને દીપાતિ એવં મનુસ્સલોકે સણ્ઠિતે ચાતુમહારાજિકા, તાવતિંસાતિ દ્વે કામાવચરદેવલોકા પચ્છતો પાતુભવન્તિ. ભૂમનિસ્સિતા નામ હેતે દ્વે દેવલોકા. એવં સમ્પત્તિમહામેઘતો યાવ ચન્દિમસૂરિયપાતુભાવો, ઇદં વિવટ્ટો નામ તતિયમસઙ્ખ્યેય્યં નામ. અથ તેસં સત્તાનં રસપથવિં પરિભુઞ્જન્તાનં કમ્મેન એકચ્ચે વણ્ણવન્તો, એકચ્ચે દુબ્બણ્ણા હોન્તિ તત્થ વણ્ણવન્તો દુબ્બણ્ણે અતિમઞ્ઞન્તિ. તેસં માનાતિમાનપચ્ચયા સાપિ રસપથવી અન્તરધાયતિ. ભૂમિપપ્પટકો પાતુભવતિ અથ નેસં તેનેવ નયેન સોપિ અન્તરધાયતિ, પતાલતા પાતુભવતિ, તેનેવ નયેન સાપિ અન્તરધાયતિ. અકટ્ઠપાકો સાલિ પાતુભવતિ અકણો અથુસો સુદ્ધો સુગન્ધો તણ્ડુલપ્ફલો. તતો નેસં ભાજનાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ તે સાલી ભાજને ઠપેત્વા પાસાણપિટ્ઠિયા ઠપેન્તિ, સયમેવ જાલસિખા ઉટ્ઠહિત્વા પચતિ. સો હોતિ ઓદનો સુમનજાતિપુપ્ફસદિસો, ન તસ્સ સૂપેન વા બ્યઞ્જનેન વા કરણીયં અત્થિ. યંયં રસં ભુઞ્જિતુકામા હોન્તિ, તંતં રસોવ હોતિ. તેસં તં ઓળારિકં આહારં આહરતં તતો પભુતિ મુત્તકરીસં સઞ્જાયતિ. અથ નેસં તસ્સ નિક્ખમનત્થાય વણમુખાનિ પભિજ્જન્તિ. પુરિસસ્સ પુરિસભાવો, ઇત્થિયા ઇત્થિભાવો પાતુભવતિ. તત્રસુદં ઇત્થી પુરિસં, પુરિસો ચ ઇત્થિં અતિવેલં ઉપનિજ્ઝાયતિ. તેસં અતિવેલં ઉપનિજ્ઝાયનભાવા કામપરિળાહો ઉપ્પજ્જતિ. તતો મેથુનધમ્મં પટિસેવન્તિ. તે અસદ્ધમ્મપટિસેવનપચ્ચયા વિઞ્ઞૂહિ ગરહિયમાના વિહેઠિયમાના તસ્સ અસદ્ધમ્મસ્સ પટિચ્છાદનહેતુ અગારાનિ કરોન્તિ.

તે અગારં અજ્ઝાવસમાના અનુક્કમેન અઞ્ઞતરસ્સ અલસજાતિકસ્સ સત્તસ્સ દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જન્તા સન્નિધિં કરોન્તિ. તતો પભુતિ કણોપિ થુસોપિ તણ્ડુલં પરિયોનદ્ધન્તિ, લાયિતટ્ઠાનમ્પિ નપ્પટિવિરૂહતિ. તે સન્નિપતિત્વા અનુટ્ઠુનન્તિ ‘‘પાપકા વત ભો ધમ્મા સત્તેસુ પાતુભૂતા, મયં પુબ્બે મનોમયા અહુમ્હા’’તિ. અગ્ગઞ્ઞસુત્તે વુત્તનયેન વિત્થરેતબ્બં. તતો મરિયાદં ઠપેન્તિ. અથઞ્ઞતરો સત્તો અઞ્ઞસ્સ ભાગં અદિન્નં આદિયતિ. તં દ્વિક્ખત્તું પરિભાસિત્વા તતિયવારે લેડ્ડુદણ્ડેહિ પહરન્તિ. તે એવં અદિન્નાદાનકલહમુસાવાદદણ્ડદાનેસુ ઉપ્પન્નેસુ સન્નિપતિત્વા ચિન્તયન્તિ, ‘‘યંનૂન મયં એકં સત્તં સમ્મન્નેય્યામ, યો નો સમ્મા ખિયિતબ્બં ખિયેય્ય, ગરહિતબ્બં ગરહેય્ય, પબ્બાજેતબ્બં પબ્બાજેય્ય, મયં પનસ્સ સાલીનં ભાગં અનુપદસ્સામા’’તિ. એવં કતસન્નિટ્ઠાનેસુ પન સત્તેસુ ઇમસ્મિં તાવ કપ્પે અયમેવ ભગવા બોધિસત્તભૂતો તેન સમયેન તેસુ સત્તેસુ અભિરૂપતરો ચ દસ્સનીયતરો ચ મહેસક્ખતરો ચ બુદ્ધિસમ્પન્નો પટિબલો નિગ્ગહપગ્ગહં કાતું તે તં ઉપસઙ્કમિત્વા યાચિત્વા સમ્મનિંસુ. સો તેન મહાજનેન સમ્મતોતિપિ મહાસમ્મતો, ખેત્તાનં અધિપતીતિ ખત્તિયો, ધમ્મેન સમેન પરેસં રઞ્જેતીતિ રાજાતિ, તીહિ નામેહિ પઞ્ઞાયિત્થ. યઞ્હિ લોકે અચ્છરિયં ઠાનં બોધિસત્તોવ તત્થ આદિ પુરિસોતિ એવં બોધિસત્તં આદિં કત્વા ખત્તિયમણ્ડલે સણ્ઠિતે અનુપુબ્બેન બ્રાહ્મણાદયોપિ વણ્ણા સણ્ઠહિંસુ. એવં ચન્દિમસૂરિયપાતુ ભાવતો યાવ પુન કપ્પવિનાસકમહામેઘો, ઇદં વિવટ્ટટ્ઠાયી નામ ચતુત્થમસઙ્ખ્યેય્યં નામ. તેનેતં વુચ્ચતિ મેઘો જાલપરિચ્છિન્નો સંવટ્ટોતિ જાલા મેઘપરિચ્છિન્નો સંવટ્ટટ્ઠાયીતિ વુચ્ચતિ. મેઘા સૂરિયપરિચ્છિન્નો વિવટ્ટોતિ વુચ્ચતિ. સૂરિયા મેઘપરિચ્છિન્નો વિવટ્ટટ્ઠાયીતિ વુચ્ચતિ. ચત્તારિ ઇમાનિ કપ્પાનિ મહાકપ્પોતિ વુચ્ચતિ. વિવટ્ટટ્ઠાયિકપ્પેયેવ ઉપ્પજ્જન્તિ બુદ્ધાદયોતિ. તથા હિ ઇમસ્મિંયેવ વિવટ્ટટ્ઠાયિઅસઙ્ખ્યય્યકપ્પે બુદ્ધપચ્ચેક બુદ્ધસાવકચક્કવત્તિનો ઉપ્પજ્જન્તિ, ન તીસુ અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પેસુ. તઞ્ચ ખો અસુઞ્ઞકપ્પેયેવ, ન સુઞ્ઞકપ્પે. તત્થ બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધસાવકચક્કવત્તીહિ પુઞ્ઞવન્તપુગ્ગલેહિ અસુઞ્ઞત્તા અસુઞ્ઞકપ્પો નામ. તબ્બિગમેન સુઞ્ઞકપ્પો વેદિતબ્બો. તેસુપિ અસુઞ્ઞકપ્પો પઞ્ચવિધો હોતિ સારકપ્પો, મણ્ડકપ્પો, વરકપ્પો, સારમણ્ડકપ્પો, ભદ્દકપ્પોતિ, તેસુ યસ્મિં કપ્પે એકોવ બુદ્ધો ઉપ્પજ્જતિ, સો સારકપ્પો નામ. યસ્મિં કપ્પે દ્વે બુદ્ધા ઉપ્પજ્જન્તિ, સો મણ્ડકપ્પો નામ. યસ્મિં કપ્પે તયો ઉપ્પજ્જન્તિ, સો વરકપ્પો નામ. યસ્મિં કપ્પે ચત્તારો બુદ્ધા ઉપ્પજ્જન્તિ, સો સારમણ્ડકપ્પો નામ. યસ્મિં કપ્પે પઞ્ચ બુદ્ધા ઉપ્પજ્જન્તિ, સો ભદ્દકપ્પોનામ. ઇમાનિ પઞ્ચકપ્પાનિયેવ સહેવ સમોધાનેત્વા જાતત્તકીસોતત્તકિયા નિદાને.

‘‘નન્દો સુનન્દો પથવી, મણ્ડો ધરણી સાગરો;

પુણ્ડરીકો ઇમે સત્ત, અસઙ્ખ્યેય્યા પકાસિતા.

પઞ્ચ બુદ્ધસહસ્સાનિ, હોન્તિ નન્દે અસઙ્ખ્યેય્યે;

નવ બુદ્ધસહસ્સાનિ, સુનન્દમ્હિ અસઙ્ખ્યેય્યે.

દસ બુદ્ધસહસ્સાનિ, પથવિમ્હિ અસઙ્ખ્યેય્યે;

એકાદસ સહસ્સાનિ, તમ્હિ મણ્ડે અસઙ્ખ્યેય્યે.

વીસતિ બુદ્ધસહસ્સાનિ, ધરણિમ્હિ અસઙ્ખ્યેય્યે;

તિંસ બુદ્ધસહસ્સાનિ, સાગરમ્હિ અસઙ્ખ્યેય્યે.

ચત્તાલીસ સહસ્સાનિ, પુણ્ડરીકે અસઙ્ખ્યેય્યે;

અસઙ્ખ્યેય્યેસુ સત્તસુ, એત્તકાતિ પવુચ્ચતિ.

એકંસતસહસ્સાનિ, વીસતિ ચ સહસ્સઞ્ચ;

સેસા પઞ્ચસહસ્સાનિ, સબ્બબુદ્ધેહિ મણ્ડિતા’’તિ.

વુત્તં. અપરમ્પિ વુત્તં.

‘‘ભદ્દો સબ્બફુલ્લો, સબ્બરતનો ઉસભક્ખન્ધો;

માનિતભદ્દો ચ પદુમો, ઉસભક્ખન્તુત્તમેવ ચ;

સબ્બભાસો અસઙ્ખ્યેય્યો, નવમોતિ પવુચ્ચતિ.

પણ્ણાસ બુદ્ધસહસ્સાનિ, સબ્બભદ્દે અસઙ્ખ્યેય્યે;

સટ્ઠિ બુદ્ધસહસ્સાનિ, સબ્બફુલ્લે અસઙ્ખ્યેય્યે.

સત્તતિ બુદ્ધસહસ્સાનિ, સબ્બરતને અસઙ્ખ્યેય્યે;

અસીતિ બુદ્ધસહસ્સાનિ, ઉસભક્ખન્ધે અસઙ્ખ્યેય્યે.

નવુતિ બુદ્ધસહસ્સાનિ, માનિતભદ્દે અસઙ્ખ્યેય્યે;

વીસતિ બુદ્ધસહસ્સાનિ, પદુમમ્હિ અસઙ્ખ્યેય્યે.

દસ બુદ્ધસહસ્સાનિ ઉસભમ્હિ અસઙ્ખ્યેય્યે;

પઞ્ચ બુદ્ધસહસ્સાનિ, ખન્તુત્તમે અસઙ્ખ્યેય્યે.

દ્વે ચ બુદ્ધસહસ્સાનિ, સબ્બભાસે અસઙ્ખ્યેય્યે;

અઙ્ખ્યેયે નવસ્મિં, એત્તકાતિ પવુચ્ચતિ.

તીણિ સતસહસ્સાનિ, સત્તાસીતિસહસ્સઞ્ચ;

ગણનાનઞ્ચ બુદ્ધાનં, સબ્બબુદ્ધેહિ મણ્ડિતા’’તિ.

તે સબ્બેપિ સમ્માસમ્બુદ્ધે યાવ અરિમેત્તેય્યા સમોધાનેત્વા

‘‘સમ્બુદ્ધે અટ્ઠવીસઞ્ચ, દ્વાદસઞ્ચ સહસ્સકે;

પઞ્ચસતસહસ્સાનિ, નમામિ સિરસા મહં;

તેસં ધમ્મઞ્ચ સઙ્ઘઞ્ચ, આદરેન નમામહં.

નમક્કારાનુભાવેન, હિત્વા સબ્બે ઉપદ્દવે;

અનેકઅન્તરાયાપિ, વિનસ્સન્તુ અસેસતો’’તિ.

નમસ્સનગાથા પવત્તા સા ઊનસઙ્ખ્યાવસેનેવ કતાવ ભવિતબ્બં, તથા હિ અમ્હાકં ભગવા પોરાણબ્રહ્મદેવબુદ્ધં આદિં કત્વા યાવ પોરાણસક્યગોતમા મનસાવ ચિન્તેન્તસ્સ સત્તઅસઙ્ખ્યેય્યાનિ વીતિવત્તાનિ પોરાણસક્યગોતમબુદ્ધં આદિં કત્વા યાવ મજ્ઝિમદીપઙ્કરા વાચામત્તેન નવ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ વીતિવત્તાનિ. મજ્ઝિમદીપઙ્કરતો પટ્ઠાય યાવ પદુમુત્તરબુદ્ધા કાયઙ્ગવાચઙ્ગવસેન ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ વીતિવત્તાનિ. પદુમુત્તરબુદ્ધતો યાવ કકુસન્ધા એકમસઙ્ખ્યેય્યં વીતિવત્તં. એવમિમેસુ વીસતિઅસઙ્ખ્યેય્યેસુ બ્રહ્મદેવપોરાણસક્યગોતમબુદ્ધાનમન્તરે સત્ત અસઙ્ખ્યેય્યે સબ્બં સમ્પિણ્ડેત્વા એકસતસહસ્સઞ્ચ વીસતિ સહસ્સઞ્ચ પઞ્ચસહસ્સાનિ ચ હોન્તિ. પોરાણસક્યગોતમમજ્ઝિમદીપઙ્કરાનમન્તરે નવ અસઙ્ખ્યેય્યે સબ્બં સમ્પિણ્ડેત્વા તીણિસતસહસ્સાનિ સત્તાસીતિસહસ્સાનિ ચ હોન્તિ. મજ્ઝિમદીપઙ્કરતો યાવ મેત્તેય્યા અટ્ઠવીસાતિ સબ્બં સમોધાનેત્વા અટ્ઠવીસઞ્ચ દ્વાદસસહસ્સઞ્ચ પઞ્ચસતસહસ્સાનિ ચ હોન્તિ તસ્મા ઊનસઙ્ખ્યાતિ વેદિતબ્બા. પરિપુણ્ણસઙ્ખ્યાવસેન ઇચ્છમાનેહિ ચિન્તેતબ્બાવ. એસા ચ સઙ્ખ્યાવિચારણા નિદાને વુત્તાવ.

એવં ‘‘ચિન્તિતં સત્તસઙ્ખ્યેય્યં, નવસઙ્ખ્યેય્યવાચકં;

કાયવાચા ચતુસઙ્ખ્યેય્યં, બુદ્ધત્તંસમુપાગમી’’તિ.

વુત્તેસુ વીસતિઅસઙ્ખ્યેય્યેસુ પવત્તઅસઙ્ખ્યેય્યકપ્પવસેનેવ કતા. અત્થતો પન સારકપ્પમણ્ડકપ્પવરકપ્પસારમણ્ડકપ્પભદ્દકપ્પવસેન પઞ્ચવિધાતિ વેદિતબ્બા. ઇમાનિ પઞ્ચનામાનિ બુદ્ધુપ્પાદકપ્પેયેવ લબ્ભન્તિ, અનુપ્પન્નકપ્પે પન સુઞ્ઞકપ્પોત્વેવ નામં લબ્ભતિ તથા હિ કપ્પસણ્ઠહનકાલે સબ્બપઠમં મહાબોધિપલ્લઙ્કટ્ઠાનેયેવ પદુમિનિગબ્ભા ઉપ્પજ્જતિ. સા યસ્મિં કાલે એકો બુદ્ધો ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, એકો પદુમિનિગબ્ભો અટ્ઠપરિક્ખારેહિ સહ ઉપ્પજ્જતિ. તં દિસ્વા સુદ્ધાવાસબ્રહ્મુનો નેમિત્તપાઠકા અરહન્તો ઇમસ્મિં કપ્પે એકો બુદ્ધો ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ સઞ્જાતપીતિસોમનસ્સા હુત્વા અટ્ઠપરિક્ખારે ગહેત્વા બ્રહ્મલોકે ઠપેન્તિ ‘‘યદા બુદ્ધો ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તદા દસ્સામા’’તિ. એવં દ્વે તયો ચત્તારો પઞ્ચ બુદ્ધા ઉપ્પજ્જિસ્સન્તિ, તદા દ્વે તીણિ ચત્તારિ પઞ્ચ પદુમિનિગબ્ભા અટ્ઠપરિક્ખારેહિ સહ ઉપ્પજ્જન્તિ. તઞ્ચ ખો એકસ્મિં યેવ નાળેકેક બદ્ધા હુત્વા ઉપ્પજ્જન્તિ. એવં કપ્પસણ્ઠહનકાલતો પટ્ઠાયેવ ઇમાનિ પઞ્ચ નામાનિ લબ્ભન્તીતિ વેદિતબ્બાનિ. એત્તાવતા ઇમસ્મિંયેવ વિવટ્ટટ્ઠાયીઅસઙ્ખ્યેય્યકપ્પે બુદ્ધાદયો મહેસક્ખા પુઞ્ઞવન્તો ચક્કવત્તિરાજાનો ઉપ્પજ્જન્તિ, તથા આયુકપ્પન્તરકપ્પાનિપિ. તત્થ આયુકપ્પો નામ તેસં તેસં સત્તાનં આયુપરિચ્છેદો. અન્તરકપ્પો નામ તત્થ સત્થરોગદુબ્ભિક્ખાનં અઞ્ઞતરસંવટ્ટનેન બહૂસુ વિનાસમુપગતેસુ અવસિટ્ઠસત્તસન્તા નપ્પવત્તકુસલકમ્માનુભાવેન દસવસ્સતો પટ્ઠાય અનુક્કમેન અસઙ્ખ્યેય્યાયુકપ્પપ્પમાણેસુ સત્તેસુ પન અધમ્મસમાદાનવસેન કમેન પરિહાયિત્વા દસવસ્સાયુકેસુ જાતેસુ રોગાદીનમઞ્ઞતરસંવટ્ટનેન સત્તાનં વિનાસપ્પત્તિ યાવ અયમેકો અન્તરકપ્પો. એવં પરિચ્છિન્નઅન્તરકપ્પવસેન ચતુસટ્ઠિઅન્તરકપ્પો એકો અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પો વીસતિ અન્તરકપ્પપ્પમાણોતિ અપરે વદન્તિ. ઇમાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પાનિ એકો મહાકપ્પો નામ. એવં તેજો સંવટ્ટવસેન તાવ મહાકપ્પાનં અન્તરં અગ્ગિનાવ વિનસ્સતિ. યસ્મિં પન સમયે કપ્પો ઉદકેન નસ્સતિ, તદા આદિતોવ કપ્પવિનાસકમહામેઘો વુટ્ઠહિત્વાતિ પુબ્બે વુત્તનયેનેવ વિત્થારેતબ્બં અયં પન વિસેસો યથા તત્થ દુતિયસૂરિયો, એવમિધપિ કપ્પવિનાસકો ખારુદકમહામેઘો વુટ્ઠાતિ સો આદિતો સુખુમં વસ્સન્તો અનુક્કમેન મહાધારાહિ કોટિસતસહસ્સચક્કવાળં પૂરેન્તો વસ્સતિ. ખારુદકેન ફુટ્ઠફુટ્ઠા પથવીપબ્બતાદયો વિલીયન્તિ તં ઉદકં વાતેન સમન્તતો ધારિતં પથવિતો યાવ પરિત્તાભા અપ્પમાણાભા આભસ્સરાતિ તયોપિ દુતિયજ્ઝાનભૂમિ ઉદકં ગણ્હાતિ. તત્થ તયોપિ બ્રહ્મલોકે વિલીયાપેત્વા સુભ કિણ્હે આહચ્ચ તિટ્ઠતિ યાવ અણુમત્તં સઙ્ખારગતં અત્થિ, તાવ ન વૂપસમતિ. ઉદકાનુગતં પન સબ્બસઙ્ખારગતં અભિભવિત્વા સહસા વૂપસમતિ અન્તરધાનં ગચ્છતિ, હેટ્ઠા આકાસેન સહ ઉપરિ આકાસો એકો હોતિ મહન્ધકારોતિ સબ્બં વુત્તસદિસમેવ. કેવલં પનિધ ઓતિણ્ણોતિણ્ણે ઉદકે આભસ્સરબ્રહ્મલોકં આદિં કત્વા લોકપાતુભાવો વેદિતબ્બો. સુભકિણ્હતો ચવિત્વા આભસ્સરટ્ઠાનાદીસુ સત્તા નિબ્બત્તન્તિ એત્થાપિ કપ્પવિનાસકમહામેઘતો યાવ કપ્પવિનાસકઉદકપરિચ્છેદો સંવટ્ટો નામ પઠમમસઙ્ખ્યેય્યકપ્પો નામાતિ ચત્તારિઅસઙ્ખ્યેય્યકપ્પાનિ વુત્તસદિસાનિ એવં સત્ત મહાકપ્પાનિ સત્તક્ખત્તું અગ્ગિના વિલીયિત્વા અટ્ઠમે મહાકપ્પે ઉદકેનપિ વિનાસો ચ સણ્ઠહનઞ્ચ વેદિતબ્બં, એવં સત્તસત્તમહાકપ્પો સત્તસત્તવારં અગ્ગિના વિલીયિત્વા અટ્ઠમે અટ્ઠમે વારે આપેન વિલીયિત્વા અનુક્કમેન તેસટ્ઠિમહાકપ્પાનિ પરિપુણ્ણાનિ તદા આપવારં પટિબાહિત્વા ચતુસટ્ઠિમે મહાકપ્પે વાતેન વિનસ્સતિ તદા આદિતો કપ્પવિનાસકમહાવાતો વુટ્ઠહિત્વાતિ સબ્બં પુબ્બે વુત્તનયમેવ. અયં પન વિસેસો યથા અગ્ગિના વિનાસકપ્પે દુતિયસૂરિયો, એવમિધાપિ કપ્પવિનાસનત્થં વાતો સમુટ્ઠાતિ સો પઠમં સુખુમરજં ઉટ્ઠાપેતિ, તતો થૂલરજં સણ્હરજં સુખુમવાલિકં સક્ખરપાસાણાદયોતિ યાવ કૂટાગારમત્તે પાસાણેપિ વિસમટ્ઠાને ઠિતમહારુક્ખેચ ઉટ્ઠાપેતિ, તે પથવિતો નભમુગ્ગતા ન પુન પતન્તિ, તત્થેવ ચુણ્ણવિચુણ્ણા હુત્વા અભાવં ગચ્છન્તિ. યથાનુક્કમેન હેટ્ઠા મહાપથવિયા વાતો સમુટ્ઠહિત્વા પથવિં પરિવત્તેત્વા ઉદ્ધંમૂલં કત્વા આકાસે ખિપતિ યોજનસતપ્પમાણાપિ પથવિપ્પદેસા દ્વિયોજનતિયોજનચતુયોજનપઞ્ચયોજનછયોજનસત્તયોજનપ્પમાણાપિ ભિજ્જિત્વા તે વેગક્ખિત્તા આકાસેયેવ ચુણ્ણવિચુણ્ણા હુત્વા અભાવં ગચ્છન્તિ ચક્કવાળપબ્બતમ્પિ વાતો ઉક્ખિપિત્વા આકાસે ખિપતિ તે અઞ્ઞમઞ્ઞં ઘટ્ટયન્તા ચુણ્ણવિચુણ્ણા હુત્વા વિનસ્સન્તિ એતેનેવ ભૂમટ્ઠકવિમાનાનિ આકાસટ્ઠકવિમાનાનિ ચ વિનાસેન્તો છકામાવચરદેવલોકે નાસેત્વા કોટિસતસહસ્સચક્કવાળાનિ વિનાસેતિ. તત્થ ચક્કવાળા ચક્કવાળેહિ, હિમવન્તા હિમવન્તેહિ, સિનેરૂ સિનેરૂહિ અઞ્ઞમઞ્ઞં સમાગન્ત્વા ચુણ્ણવિચુણ્ણા હુત્વા વિનસ્સન્તિ. પથવિતો યાવ પરિત્તસુભા, અપ્પમાણસુભા, સુભણિણ્હાતિ તયોપિ તતિયજ્ઝાનભૂમી વાતો ગણ્હાતિ તત્થ તયોપિ બ્રહ્મલોકે વિનાસેત્વા વેહપ્ફલં આહચ્ચ અટ્ઠાસિ. એવં સબ્બં સઙ્ખારગતં વિનાસેત્વા સયં વિનસ્સતિ, હેટ્ઠા આકાસેન સહ ઉપરિ આકાસો એકો હોતિ મહન્ધકારોતિ સબ્બં વુત્તસદિસં. ઇધ પન સુભકિણ્હબ્રહ્મલોકં આદિં કત્વા લોકો પાતુભવતિ. વેહપ્ફલતો ચવિત્વા સુભકિણ્હાદીસુ સત્તા નિબ્બત્તન્તિ, તત્થકપ્પવિના સકમહામેઘતો યાવ કપ્પવિનાસકવાતુપચ્છેદો, ઇદં સંવટ્ટો નામ, પઠમમસઙ્ખ્યેય્યં નામાતિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પાનિ એકો મહાકપ્પો નામાતિ સબ્બં તેજોસંવટ્ટે વુત્તનયમેવ.

વુત્તમ્પિ ચેતં.

‘‘સત્ત સત્ત ગ્ગિના વારા, અટ્ઠમે અટ્ઠમે દકા;

ચતુસટ્ઠિ યદા પુણ્ણા, એકો વાયુવરો સિયા.

અગ્ગિના’ભસ્સરા હેટ્ઠા, આપેન સુભકિણ્હતો;

વેહપ્ફલતો વાતેન, એવં લોકો વિનસ્સતી’’તિ.

તસ્મા તિણ્ણમ્પિ પઠમજ્ઝાનતલાનં એકકપ્પેપિ અવિનાસાભાવતો સકલકપ્પે તેસં સમ્ભવો નત્થીતિ અસઙ્ખ્યેય્ય કપ્પવસેન તેસં આયુપરિચ્છેદો દટ્ઠબ્બો. દુતિયજ્ઝાનતલતો પટ્ઠાય પન પરિપુણ્ણમહાકપ્પવસેન આયુપરિચ્છેદો દટ્ઠબ્બો, ન અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પવસેન. યદિ દુતિયજ્ઝાનતલતો પટ્ઠાય પરિપુણ્ણમહાકપ્પવસેન આયુપરિચ્છેદો સિયા, કથં આભસ્સરાદીસુ બ્રહ્મૂનં અટ્ઠમહાકપ્પાદિવસેન આયુ પરિપુણ્ણં સિયા, તથા હિ પઠમજ્ઝાનતલં સત્તસુ વારેસુ અગ્ગિના વિનસ્સતિ. અટ્ઠમે વારે યાવ આભસ્સરા ઉદકેન વિનસ્સતિ પુન સત્તવારેસુ અગ્ગિના પઠમજ્ઝાનતલં, પુન અટ્ઠમેવારે ઉદકેન દુતિયજ્ઝાનતલં વિનસ્સતીતિ એવં અટ્ઠમે વારે આપવારં પટિબાહિત્વા યાવ સુભકિણ્હા વાતેન વિનસ્સતિ એવં ચતુસટ્ઠિ પરિપુણ્ણા હોતીતિ સચ્ચં, હેટ્ઠાવિવટ્ટટ્ઠાયી અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પવસેન એકો સત્ત મહાકપ્પાનિ ચાતિ અટ્ઠ કપ્પાનિ આભસ્સરબ્રહ્મૂનં આયુપ્પમાણં હોતિ. ચતુસટ્ઠિકપ્પેસુપિ વિવટ્ટટ્ઠાયીઅસઙ્ખ્યેય્યકપ્પવસેન એકો તે સટ્ઠિમહાકપ્પાનિ ચાતિ ચતુસટ્ઠિકપ્પાનિ સુભકિણ્હાનં બ્રહ્મૂનં આયુપ્પમાણં હોતિ તેન વુત્તં પોરાણેહિ.

સત્ત સત્ત’ગ્ગિના વારા, અટ્ઠમે અટ્ઠમે દકા;

ચતુસટ્ઠિ યદા પુણ્ણા, એકો વાયુવરો સિયા’તિ.

કેચિ પન.

‘‘અગ્ગિના’ભસ્સરા હેટ્ઠા, આપેન સુભકિણ્હતો;

વેહપ્ફલતો વાતેન, એવં લોકો વિનસ્સતી’’તિ.

ઇમિસ્સા ગાથાય ‘‘આભસ્સરાતિ’’ચ ‘‘સુભકિણ્હતો’’તિ ચ ‘‘વેહપ્ફલતો’’તિ ચ અભિવિધિવસેન વુત્તભાવઞ્ચ સમતલભાવેપિ સેટ્ઠભૂમિત્તા પટ્ઠાનવસેન વુત્તભાવઞ્ચ અમઞ્ઞિત્વા સુદ્ધાવાસભૂમીસુ વિય ઉપરૂપરિવસેન ભૂમિક્કમોતિ મઞ્ઞિત્વા.

‘‘પઞ્ચભૂમિ નટ્ઠા અગ્ગિ, અટ્ઠ ભૂમિ નટ્ઠા દકા;

નવભૂમિ નટ્ઠા વાતા, લોકનટ્ઠા તદા સિયું.

પઠમે અગ્ગિ દ્વત્તિંસ, દુતિયે આદિ સોળસ;

દુતિયભૂમે મજ્ઝે અટ્ઠમં, તં છપ્પઞ્ઞાસ વારકં.

આભસ્સરમ્હિ ચતુત્થં, પરિત્તસુભમ્હિ દ્વે જલં;

અપ્પમાણસુભં એકવારં, મતં ઉદકસત્તમ’’ન્તિ.

વદન્તિ તેસં વાદે આભસ્સરતો હેટ્ઠા પઞ્ચભૂમિ અગ્ગિનટ્ઠા, સુભકિણ્હતો હેટ્ઠા અટ્ઠભૂમિ ઉદકનટ્ઠાતિ વદન્તિ. સમતલદીપનત્થં સન્દેહચ્છેદનત્થં એવં ગહિતાતિ એકભવપરિયોસાનં સન્ધાય પટિસન્ધિભવઞ્ચાતિ આદિ વુત્તન્તિ. ઇમિસ્સાપિ અત્થં દુગ્ગહિતેન ગહેત્વા પટિસન્ધિભવઙ્ગવસેન સદિસભાવમેવ સન્ધાય વુત્તન્તિ પરિકપ્પેન્તિ સો અયુત્તરૂપો વિય દિસ્સતિ અતિવિય મિચ્છાગાહો ચ હોતિ અગ્ગઞ્ઞસુત્તવિસુદ્ધિમગ્ગાદીહિ વિરુજ્ઝનતો સંવટ્ટસીમાપિ વિરુદ્ધા તત્થ પઠમજ્ઝાનતલં ઉપાદાય અગ્ગિના, દુતિયજ્ઝાનતલં ઉપાદાય ઉદકેન, ચતુત્થજ્ઝાનતલં ઉપાદાય વાતેન વિનસ્સતીતિ વુત્તવચનેનાપિ વિરુજ્ઝતેવ તસ્મા ‘‘આભસ્સરા’’તિ ચ ‘‘સુભકિણ્હતો’’તિ ચ ‘‘વેહપ્ફલતો’’તિ ચ એત્થાભિવિધિવસેન અત્થો ગહેતબ્બો. અઞ્ઞથા ‘‘ઉપરિ પબ્બતા દેવો વસ્સતી’’તિ એત્થ વિય આભસ્સરસુભકિણ્હવેહપ્ફલાનં તેન તેન સંવટ્ટેન વિનાસોપિ ન ભવેય્ય. અયં લોકવિપત્તિપરિચ્છેદો. એવં બુદ્ધો ચ દુલ્લભો લોકે તિ ઇમસ્સ અત્થો વુત્તોયેવ.

ઇતિ સાગરબુદ્ધિત્થેરવિરચિતે સીમવિસોધને

કપ્પવિનાસકણ્ડો દુતિયો પરિચ્છેદો.