૯. નપુંસકલિઙ્ગનામિકપદમાલા

અથ પુબ્બાચરિયમતં પુરેચરં કત્વા નિગ્ગહીતન્તનપુંસકલિઙ્ગાનં ‘‘ભૂતં’’ઇચ્ચાદિકસ્સ પકતિરૂપસ્સ નામિકપદમાલં વક્ખામ –

ચિત્તં, ચિત્તાનિ. ચિત્તં, ચિત્તાનિ. ચિત્તેન, ચિત્તેહિ, ચિત્તેભિ. ચિત્તસ્સ, ચિત્તાનં. ચિત્તા, ચિત્તસ્મા, ચિત્તમ્હા, ચિત્તેહિ, ચિત્તેભિ. ચિત્તસ્સ, ચિત્તાનં. ચિત્તે, ચિત્તસ્મિં, ચિત્તમ્હિ, ચિત્તેસુ. ભો ચિત્ત, ભો ચિત્તા, ભવન્તો ચિત્તાનિ. યમકમહાથેરમતં.

એત્થ કિઞ્ચાપિ ‘‘ચિત્તા’’તિ પચ્ચત્તબહુવચનં ‘‘ચિત્તે’’તિ ઉપયોગબહુવચનઞ્ચ અનાગતં, તથાપિ તત્થ તત્થ અઞ્ઞેસમ્પિ તાદિસાનં નિગ્ગહીતન્તનપુંસકરૂપાનં દસ્સનતો વિભઙ્ગપાળિયઞ્ચ ‘‘છ ચિત્તા અબ્યાકતા’’તિઆદિદસ્સનતો ગહેતબ્બમેવ, તસ્મા ‘‘ચિત્તં, ચિત્તાનિ, ચિત્તા. ચિત્તં, ચિત્તાનિ, ચિત્તે’’તિ કમો વેદિતબ્બો. નિગ્ગહીતન્તાનઞ્હિ નપુંસકલિઙ્ગાનં કત્થચિ ઓકારન્તપુલ્લિઙ્ગાનં વિય પચ્ચત્તોપયોગબહુવચનાનિ ભવન્તિ. તાનિ ચ પુલ્લિઙ્ગેન વા સલિઙ્ગેન વા અલિઙ્ગેન વા સદ્ધિં સમાનાધિકરણાનિ હુત્વા કેવલાનિ વા પાવચને સઞ્ચરન્તિ. અત્ર ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના. ચત્તારો સમ્મપ્પધાના. સબ્બે માલા ઉપેન્તિમં. યસ્સ એતે ધના અત્થિ. ચત્તારો મહાભૂતા. તીણિન્દ્રિયા. દ્વે ઇન્દ્રિયા. દસિન્દ્રિયા. દ્વે મહાભૂતે નિસ્સાય દ્વે મહાભૂતા, પઞ્ચ વિઞ્ઞાણા, ચતુરો અઙ્ગે અધિટ્ઠાય, સેમિ વમ્મિકમત્થકે, રૂપા સદ્દા રસા ગન્ધા. રૂપે ચ સદ્દે ચ અથો રસે ચ. ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ એવમાદયો અનેકસતા પાળિપ્પદેસા દટ્ઠબ્બા.

એત્થ પન ‘‘સતિપટ્ઠાના’’તિઆદીનિ પદાનિ લિઙ્ગવિપલ્લાસવસેન વુત્તાનીતિ ન ગહેતબ્બાનિ સતિપટ્ઠાનસદ્દાદીનં પઠમેકવચનટ્ઠાને ઓકારન્તપુલ્લિઙ્ગભાવેન ઠિતભાવસ્સ અદસ્સનતો. ‘‘ચત્તારો’’તિઆદીનિયેવ પન પદાનિ લિઙ્ગવિપલ્લાસવસેન વુત્તાનીતિ ગહેતબ્બાનિ નિયોગા નિગ્ગહીતન્તેહિ નપુંસકલિઙ્ગેહિ સતિપટ્ઠાનસદ્દાદીહિ સદ્ધિં તેસં સમાનાધિકરણભાવસ્સ દસ્સનતોતિ.

કેચેત્થ વદેય્યું – નનુ ‘‘સતિપટ્ઠાનો ધમ્મો, ચિત્તો ધમ્મો, ચિત્તા ધમ્મા’’તિઆદિપ્પયોગદસ્સનતો સતિપટ્ઠાનસદ્દાદીનં ઓકારન્તપુલ્લિઙ્ગભાવો લબ્ભતિ. એવં સન્તે કસ્મા તુમ્હેહિ ‘‘સતિપટ્ઠાનસદ્દાદીનં પઠમેકવચનટ્ઠાને ઓકારન્તપુલ્લિઙ્ગભાવેન ઠિતભાવસ્સ અદસ્સનતો’’તિ વુત્તં, કસ્મા ચ એકન્તતો સતિપટ્ઠાનસદ્દાદીનં નિગ્ગહીતન્તનપુંસકલિઙ્ગતા અનુમતા, નનુ ‘‘સતિપટ્ઠાનો ધમ્મો, ચિત્તો ધમ્મો, ચિત્તા ધમ્મા’’તિઆદિદસ્સનતો ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિઆદીસુપિ ‘‘સતિપટ્ઠાનસદ્દાદયો લિઙ્ગવિપલ્લાસવસેન વુત્તા’’તિ વત્તબ્બાતિ? ન વત્તબ્બા, કસ્માતિ ચે? ‘‘સતિપટ્ઠાનો ધમ્મો, ચિત્તો ધમ્મો, ચિત્તા ધમ્મા’’તિઆદીસુપિ સતિપટ્ઠાનચિત્તસદ્દાદીનં લિઙ્ગવિપલ્લાસવસેન અનિચ્છિતબ્બતો. તત્થ હિ પુલ્લિઙ્ગેન ધમ્મસદ્દેન યોજેતું ધમ્મિસ્સરો ભગવા ધમ્માપેક્ખં કત્વા ‘‘સતિપટ્ઠાનો, ચિત્તો, ચિત્તા’’તિ ચ અભાસિ. કેવલા હિ સતિપટ્ઠાન ચિત્તસદ્દાદયો ઓકારન્તપુલ્લિઙ્ગભાવેન કત્થચિપિ યોજિતા ન સન્તિ, નિગ્ગહીતન્તનપુંસકભાવેન પન યોજિતા સન્તિ.

તથા હિ ‘‘ચિત્તો ગહપતી’’તિ એત્થાપિ પુલ્લિઙ્ગગહપતિસદ્દં અપેક્ખિત્વા વિઞ્ઞાણે પવત્તં ચિત્તનામં પણ્ણત્તિવસેન પુગ્ગલે આરોપેત્વા પુગ્ગલવાચકં કત્વા ‘‘ચિત્તો’’તિ વુત્તં. યદિ પન વિઞ્ઞાણસઙ્ખાતં ચિત્તમધિપ્પેતં સિયા, ‘‘ચિત્ત’’મિચ્ચેવ વુચ્ચેય્ય. તસ્મા ‘‘ચિત્તો ગહપતિ, ચિત્તા ઇત્થી’’તિઆદીસુ લિઙ્ગવિપલ્લાસો ન ઇચ્છિતબ્બો સાપેક્ખત્તા ચિત્તસદ્દાદીનં. યથા ચ એત્થ, એવં ‘‘સતિપટ્ઠાનો ધમ્મો, ચિત્તો ધમ્મો, ચિત્તા ધમ્મા’’તિઆદીસુપિ લિઙ્ગવિપલ્લાસો ન ઇચ્છિતબ્બો. ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિઆદીસુ પન સતિપટ્ઠાનસદ્દાદીનં અપેક્ખિતબ્બાનિ પદાનિ ન સન્તિ, યેહિ તે પુલ્લિઙ્ગાનિ સિયું, તસ્મા ‘‘ચત્તારો’’તિઆદીનિયેવ પદાનિ પરિવત્તેત્વા ‘‘ચત્તારિ, સબ્બાનિ, એતાની’’તિ નપુંસકલિઙ્ગવસેન ગહેત્વા ‘‘સતિપટ્ઠાના, સમ્મપ્પધાના’’તિઆદીહિ પદેહિ યોજેતબ્બાનિ. ઈદિસેસુ ઠાનેસુ કેચિ અટ્ઠકથાચરિયા નિકારલોપં ઇચ્છન્તિ ‘‘યા પુબ્બે બોધિસત્તાનં, પલ્લઙ્કવરમાભુજે, નિમિત્તાનિ પદિસ્સન્તી’’તિ એત્થ વિય. અદસ્સનઞ્હિ લોપો, તસ્મા ‘‘ચત્તારિ સતિપટ્ઠાનાનિ, ચત્તારિ સમ્મપ્પધાનાનિ, સબ્બાનિ માલાની’તિઆદિકા યોજના કાતબ્બા.

કેચિ પન ‘‘સબ્બે માલા ઉપેન્તિ મ’’ન્તિ એત્થ માલાસદ્દં ઇત્થિલિઙ્ગન્તિ મઞ્ઞિત્વા પુલ્લિઙ્ગભૂતં સબ્બેસદ્દં ઇત્થિલિઙ્ગવસેન પરિવત્તેત્વા ‘‘સબ્બા માલા’’તિ અત્થં કથેન્તિ. તં કિઞ્ચાપિ યુત્તતરં વિય દિસ્સતિ, તથાપિ ન ગહેતબ્બં. ન હિ સો ભગવા લિઙ્ગં નઞ્ઞાસિ, ન ચ ‘‘સબ્બા માલા ઉપેન્તિ મ’’ન્તિ દ્વે પદાનિ ઇત્થિલિઙ્ગાનિ કત્વા વત્તું ન સક્ખિ. યો એવં વિસદિસલિઙ્ગાનિ પદાનિ ઉચ્ચારેસિ. જાનન્તોયેવ પન ભગવા વત્તું સક્કોન્તોયેવ ચ ‘‘સબ્બે માલા ઉપેન્તિ મ’’ન્તિ વિસદિસલિઙ્ગાનિ પદાનિ ઉચ્ચારેસિ, તસ્મા પુલ્લિઙ્ગભૂતં સબ્બેસદ્દં ‘‘સબ્બાની’’તિ નપુંસકલિઙ્ગવસેન પરિવત્તેત્વા વિભઙ્ગપાળિયં ‘‘તીણિન્દ્રિયા’’તિ પદં વિય લુત્તનિકારેન નપુંસકલિઙ્ગેન માલાસદ્દેન યોજેત્વા ‘‘સબ્બાનિ માલાની’’તિ અત્થો ગહેતબ્બો કત્થચિ ‘‘યસ્સ એતે ધના અત્થી’’તિ એત્થ વિય. એત્થ હિ યસ્સ એતાનિ ધનાનીતિ અત્થો. ઇદમ્પેત્થ સલ્લક્ખિતબ્બં. માલાસદ્દો દ્વિલિઙ્ગો ઇત્થિનપુંસકવસેન. તિટ્ઠતુ તસ્સિત્થિલિઙ્ગત્તં સુવિઞ્ઞેય્યત્તા, નપુંસકત્તે પન તીણિ માલાનિ. ‘‘માલેહિ ચ ગન્ધેહિ ચ ભગવતો સરીરં પૂજેન્તી’’તિઆદયો નપુંસકપ્પયોગાનિપિ બહૂ સન્દિસ્સન્તીતિ.

યદિ પન ભો માલસદ્દો ઇત્થિનપુંસકવસેન દ્વિલિઙ્ગો, ‘‘સબ્બે માલા ઉપેન્તિ મ’’ન્તિ એત્થ માલાસદ્દસ્સ ઇત્થિલિઙ્ગભાવપરિકપ્પને કો દોસો અત્થીતિ? અત્થેવ ઇત્થિલિઙ્ગસદ્દસ્સ પુલ્લિઙ્ગભૂતેન સબ્બનામિકપદેન સદ્ધિં સમાનાધિકરણભાવસ્સાભાવતો, નપુંસકલિઙ્ગસ્સ પન પુલ્લિઙ્ગભૂતેન સબ્બનામિકપદેન સદ્ધિં સમાનાધિકરણભાવસ્સ ઉપલબ્ભનતો. તેનેવ ચ ‘‘એતે ધના’’તિઆદયો પયોગા પાવચને બહુધા દિટ્ઠા. એત્થાપિ પન વદેય્યું ‘‘ધનાતિઆદીનિ વિપલ્લાસવસેન પુલ્લિઙ્ગાનિયેવ ‘‘એતે’’તિઆદીહિ સમાનાધિકરણપદેહિ યોજિતત્તા’’તિ. ન, નપુંસકાનિયેવેતાનિ. યદિ હિ ‘‘ધના’’તિઆદીનિ પુલ્લિઙ્ગાનિ સિયું, કત્થચિ પચ્ચત્તેકવચનટ્ઠાને ‘‘એસો’’તિઆદીહિ ઓકારન્તસમાનાધિકરણપદેહિ યોજિતા ઓકારન્તધનસદ્દાદયો સિયું. તથારૂપાનં અભાવતો પન ‘‘ધના ઇન્દ્રિયા વિઞ્ઞાણા’’તિઆદયો સદ્દા નપુંસકલિઙ્ગાનિયેવ હોન્તિ. અયં નયો પચ્ચત્તબહુવચનટ્ઠાનેયેવ લબ્ભતિ. નપુંસકલિઙ્ગાનિ હિ વિસદાકારાનિ પુલ્લિઙ્ગરૂપાનિ વિય હુત્વા પુલ્લિઙ્ગેહિપિ સદ્ધિં ચરન્તિ, નપુંસકા વિય પુરિસવેસધારિનો પુરિસેહીતિ નિટ્ઠમેત્થાવગન્તબ્બં.

અથાપિ તે પુબ્બે વુત્તવચનં પુન પરિવત્તેત્વા એવં વદેય્યું ‘‘ચિત્તો ગહપતિ, ચિત્તા ઇત્થી’’તિઆદીસુ ચિત્તં એતસ્સ અત્થીતિ ચિત્તો, ચિત્તં એતિસ્સા અત્થીતિ ચિત્તા યથા ‘‘સદ્ધો, સદ્ધા’’તિ એવં અસ્સત્થીતિ અત્થવસેન ગહેતબ્બતો લિઙ્ગવિપલ્લાસો નિચ્છિતબ્બો, ‘‘સતિપટ્ઠાનો ધમ્મો, ચિત્તો ધમ્મો, ચિત્તા ધમ્મા’’તિઆદીનિ પન એવરૂપસ્સ અત્થસ્સ અગ્ગહેતબ્બતો ‘‘સતિપટ્ઠાનં ધમ્મો, ચિત્તં ધમ્મો, ચિત્તાનિ ધમ્મા’’તિ વત્તબ્બે લિઙ્ગવિપલ્લાસેન ‘‘સતિપટ્ઠાનો ધમ્મો, ચિત્તો ધમ્મો, ચિત્તા ધમ્મા’’તિઆદિ વુત્તન્તિ લિઙ્ગવિપલ્લાસો ઇચ્છિતબ્બો’’તિ? તન્ન, ‘‘ચિત્તો ગહપતી’’તિઆદીસુ પન ‘‘સતિપટ્ઠાનો ધમ્મો’’તિઆદીસુ ચ ચિત્તસતિપટ્ઠાનસદ્દાદીનં ગહપતિ ધમ્માદીનં અપેક્ખનવસેન નિચ્ચં પુલ્લિઙ્ગભાવસ્સ ઇચ્છિતત્તા.

તથા હિ એકન્તનપુંસકલિઙ્ગોપિ પુઞ્ઞસદ્દો અભિસઙ્ખારાપેક્ખનવસેન ‘‘પુઞ્ઞો અભિસઙ્ખારો’’તિ પુલ્લિઙ્ગો જાતો, તથા એકન્તનપુંસકલિઙ્ગાપિ પદુમ મઙ્ગલસદ્દાદયો અઞ્ઞસ્સત્થસ્સાપેક્ખનવસેન ‘‘પદુમો ભગવા, પદુમા દેવી, મઙ્ગલો ભગવા, મઙ્ગલા ઇત્થી’’તિ ચ પુમિત્થિલિઙ્ગા જાતા. એકન્તપુલ્લિઙ્ગાપિ હત્થિવિસેસવાચકા કાલાવક ગઙ્ગેય્યસદ્દાદયો કુલાપેક્ખનવસેન ‘‘કાલાવકઞ્ચ ગઙ્ગેય્ય’’ન્તિઆદિના નપુંસકલિઙ્ગા જાતા. તદપેક્ખનવસેન હિ અટ્ઠકથાયં ‘‘કાલાવકો ચ ગઙ્ગેય્યો’’તિઆદિ પુલ્લિઙ્ગનિદ્દેસો દિસ્સતિ. એવં તંતદત્થાનમપેક્ખનવસેન તંતંપકતિલિઙ્ગં નાસેત્વા અપરં લિઙ્ગં પતિટ્ઠાપેત્વા નિદ્દેસો દિસ્સતિ, ન ચ તાનિ સબ્બાનિપિ લિઙ્ગાનિ તદ્ધિતવસેન અઞ્ઞલિઙ્ગાનિ જાતાનિ, અથ ખો ગહપતિધમ્માદીનં અપેક્ખનવસેનેવ અઞ્ઞલિઙ્ગાનિ જાતાનિ, તસ્મા ‘‘પેતાનિ ભોતિ પુત્તાનિ, ખાદમાના તુવં પુરે. સિવિપુત્તાનિ ચવ્હય. એવં ધમ્માનિ સુત્વાન, વિપ્પસીદન્તિ પણ્ડિતા’’તિઆદીસુયેવ લિઙ્ગવિપલ્લાસો ઇચ્છિતબ્બો અનઞ્ઞાપેક્ખકત્તા વુત્તધમ્મસદ્દાદીનં, ન પન ‘‘ચિત્તો ગહપતિ, ચિત્તા ઇત્થી, સતિપટ્ઠાનો ધમ્મો, ચિત્તો ધમ્મો, ચિત્તા ધમ્મા’’તિઆદીસુ ચિત્તસદ્દાદીનં વિપલ્લાસો ઇચ્છિતબ્બો ગહપતિ ધમ્માદીનં અપેક્ખકત્તા તેસન્તિ નિટ્ઠમેત્થાવગન્તબ્બં, ઇદઞ્ચ એકચ્ચાનં સમ્મોહટ્ઠાનં, તસ્મા સદ્ધમ્મટ્ઠિતિયા અયં નીતિ સદ્ધાસમ્પન્નેહિ કુલપુત્તેહિ સાધુકં મનસિ કાતબ્બા.

બદરતિત્થવિહારવાસી આચરિયધમ્મપાલો પન ‘‘અપરિમાણા પદા અપરિમાણા અક્ખરા અપરિમાણા બ્યઞ્જનાતિ પાળિપ્પદેસે ‘પદા અક્ખરા બ્યઞ્જના’તિ લિઙ્ગવિપલ્લાસો કતોતિ દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ આહ. એત્થાપિ મયં ‘‘પદા’’તિ ઇદં ‘‘ઇન્દ્રિયા રૂપા’’તિઆદીનિ વિય નપુંસકલિઙ્ગમેવાતિ વદામ ઓકારન્તવસેન પઠમેકવચનન્તભાવાભાવતો, ઇતરદ્વયં પન નપુંસકલિઙ્ગન્તિપિ પુલ્લિઙ્ગન્તિપિ ગહેતબ્બં નિગ્ગહીતન્તોકારન્તવસેન પઠમેકવચનન્તભાવસ્સૂપલબ્ભનતો. તથા હિ ‘‘પુત્તાનિ લતાનિ પબ્બતાનિ ધમ્માની’’તિઆદીનંયેવ લિઙ્ગવિપલ્લાસાનિ ઇચ્છિતબ્બાનિ નિગ્ગહીતન્તવસેન પઠમેકવચનન્તતાય અનુપલદ્ધિતો, તેસઞ્ચોકારન્તાકારન્તવસેન પઠમેકવચનન્તતાદસ્સનતો. ‘‘જરાધમ્મં મા જીરી’’તિ ઇદં પન અઞ્ઞપદત્થવસેન નપુંસકં જાતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

ભૂતં, ભૂતાનિ, ભૂતા. ભૂતં, ભૂતાનિ, ભૂતે. ભૂતેન, ભૂતેહિ, ભૂતેભિ. ભૂતસ્સ, ભૂતાનં. ભૂતા, ભૂતસ્મા, ભૂતમ્હા, ભૂતેહિ, ભૂતેભિ. ભૂતસ્સ, ભૂતાનં. ભૂતે, ભૂતસ્મિં, ભૂતમ્હિ, ભૂતેસુ. ભો ભૂત, ભવન્તો ભૂતાનિ, ભવન્તો ભૂતા. એવં ચિત્તનયેન નામિકપદમાલા ભવતિ.

ઇમિના નયેન ‘‘મહાભૂતં ભવિત્તં ભૂનં ભવન’’મિચ્ચાદીનં ભૂધાતુમયાનં નિગ્ગહીતન્તપદાનં અઞ્ઞેસઞ્ચ ‘‘વત્ત’’મિચ્ચાદીનં નિગ્ગહીતન્તપદાનં નામિકપદમાલા વેદિતબ્બા.

વત્તં રૂપં સોતં ઘાનં, દુક્ખં પુપ્ફં ઝાનં ઞાણં;

દાનં સીલં પુઞ્ઞં પાપં, વજ્જં સચ્ચં યાનં છત્તં.

સકટં કનકં તગરં નગરં, તરણં ચરણં ધરણં મરણં;

નયનં વદનં કરણં લવનં, વસનં પવનં ભવનં ગગનં.

અમતં પુળિનં માલં, આસનં સવનં મુખં;

પદુમં ઉપ્પલં વસ્સં, લોચનં સાધનં સુખં.

તાણં મૂલં ધનં કૂલં, મઙ્ગલં નળિનં ફલં;

હિરઞ્ઞં અમ્બુજં ધઞ્ઞં, જાલં લિઙ્ગં પદં જલં.

અઙ્ગં પણ્ણં સુસાનં સં, આવુધં હદયં વનં;

સોપાનં ચીવરં પાણં, અલાતં ઇન્દ્રિયં કુલં.

લોહં કણં બલં પીઠં, અણ્ડં આરમ્મણં પુરં;

અરઞ્ઞં તીરમસ્સત્થ-મિચ્ચાદીનિ સમુદ્ધરે.

ઇમાનિ ચિત્તસદ્દેન સબ્બથાપિ સદિસાનિ, ઇમાનિ પન વિસદિસાનિ. સેય્યથિદં –

‘‘ચમ્મં વેસ્મ’’ન્તિઆદીનિ, એકધાયેવ ભિજ્જરે;

‘‘કમ્મં થામં ગુણવ’’ન્તિ-આદીનિ તુ અનેકધા.

કથં?

ચમ્મે, ચમ્મસ્મિં, ચમ્મમ્હિ, ચમ્મનિ, વેસ્મે, વેસ્મસ્મિં, વેસ્મમ્હિ, વેસ્મનિ, ઘમ્મે, ઘમ્મસ્મિં, ઘમ્મમ્હિ, ઘમ્મનિ. એવં અઞ્ઞાનિપિ યોજેતબ્બાનિ.

કમ્મં, કમ્માનિ, કમ્મા. કમ્મં, કમ્માનિ, કમ્મે. કમ્મેન, કમ્મુના, કમ્મના, કમ્મેહિ, કમ્મેભિ. કમ્મસ્સ, કમ્મુનો, કમ્માનં. કમ્મસ્મા, કમ્મમ્હા, કમ્મુના, કમ્મેહિ, કમ્મેભિ. કમ્મસ્સ, કમ્મુનો, કમ્માનં. કમ્મે, કમ્મસ્મિં, કમ્મમ્હિ, કમ્મનિ, કમ્મેસુ. ભો કમ્મ, ભવન્તો કમ્માનિ, ભવન્તો કમ્મા.

થામસદ્દસ્સ પન તતિયેકવચનટ્ઠાનાદીસુ ‘‘થામેન, થામુના, થામસ્સ, થામુનો’’તિ ચ, ‘‘થામા, થામસ્મા, થામમ્હા, થામુના’’તિ ચ યોજેતબ્બં.

વન્તુ મન્તુ ઇમન્તુપચ્ચયવતં પન નિગ્ગહીતન્તસદ્દાનં ‘‘ગુણવં ચિત્તં, રુચિમં પુપ્ફં, પાપિમં કુલં’’ ઇચ્ચાદિપયોગવસેન –

ગુણવં, ગુણવન્તાનિ, ગુણવન્તા, ગુણવન્તિ. ગુણવન્તં, ગુણવન્તાનિ, ગુણવન્તે ગુણવન્તિ. ગુણવતા, ગુણવન્તેન, ગુણવન્તેહિ, ગુણવન્તેભિ. ગુણવતો, ગુણવન્તસ્સ, ગુણવતં, ગુણવન્તાનં. ગુણવતા, ગુણવન્તા, ગુણવન્તસ્મા, ગુણવન્તમ્હા, ગુણવન્તેહિ, ગુણવન્તેભિ. ગુણવતો, ગુણવન્તસ્સ, ગુણવતં, ગુણવન્તાનં. ગુણવતિ, ગુણવન્તે, ગુણવન્તસ્મિં, ગુણવન્તમ્હિ, ગુણવન્તેસુ. ભો ગુણવ, ભવન્તો ગુણવન્તાનિ, ગુણવન્તિ.

એવં ‘‘રુચિમં, રુચિમન્તાનિ, રુચિમ’’ન્તિઇચ્ચાદિના, ‘‘પાપિમં, પાપિમન્તાનિ, પાપિમ’’ન્તિ ઇચ્ચાદિના ચ યોજેતબ્બં. અપિચેત્થ ‘‘ગુણવં બલવં યસવં સતિમં ગતિમં’’ઇચ્ચાદિના પયોગા વિત્થારેતબ્બા.

કરોન્તસદ્દસ્સ ‘‘કરોન્તં ચિત્તં, કરોન્તં કુલ’’ન્તિ પયોગવસેન –

કરોન્તં, કરોન્તાનિ, કરોન્તા, કરોન્તિ. કરોન્તં, કરોન્તાનિ, કરોન્તે, કરોન્તિ. કરોતા, કરોન્તેન, કરોન્તેહિ, કરોન્તેભિ. કરોતો, કરતો, કરોન્તસ્સ, કરોન્તાનં, કરોતં. કરોતા, કરોન્તા, કરોન્તસ્મા, કરોન્તમ્હા, કરોન્તેહિ, કરોન્તેભિ. કરોતો, કરતો, કરોન્તસ્સ, કરોન્તાનં, કરોતં. કરોતિ, કરોન્તે, કરોન્તસ્મિં, કરોન્તમ્હિ, કરોન્તેસુ. ભો કરોન્ત, ભવન્તો, કરોન્તાનિ, કરોન્તા, કરોન્તીતિ યોજેતબ્બં.

ગચ્છન્તસદ્દસ્સ તુ ‘‘ગચ્છન્તં ચિત્તં, ગચ્છન્તં કુલ’’ન્તિ પયોગવસેન –

ગચ્છન્તં, ગચ્છન્તાનિ, ગચ્છન્તા. ગચ્છન્તં, ગચ્છન્તાનિ, ગચ્છન્તે. ગચ્છતા, ગચ્છન્તેન, ગચ્છન્તેહિ, ગચ્છન્તેભિ. ગચ્છતો, ગચ્છન્તસ્સ, ગચ્છન્તાનં, ગચ્છતં. ગચ્છતા, ગચ્છન્તા, ગચ્છન્તસ્મા, ગચ્છન્તમ્હા, ગચ્છન્તેહિ, ગચ્છન્તેભિ. ગચ્છતો, ગચ્છન્તસ્સ, ગચ્છન્તાનં, ગચ્છતં. ગચ્છતિ, ગચ્છન્તે, ગચ્છન્તસ્મિં, ગચ્છન્તમ્હિ, ગચ્છન્તેસુ. ભો ગચ્છં, ભો ગચ્છન્તા, ભવન્તો ગચ્છન્તાનિ, ગચ્છન્તાતિ યોજેતબ્બં.

એવં ‘‘ચરન્તં દદન્તં તિટ્ઠન્તં ચિન્તયન્ત’’ન્તિઆદીસુપિ નામિકપદમાલા યોજેતબ્બા.

મહન્તસદ્દસ્સ પન કોચિ ભેદો, તથા હિ ‘‘બારાણસિરજ્જં નામ મહા’’તિ એવં ‘‘મહા’’ઇતિ નપુંસકપયોગદસ્સનતો ‘‘મહન્તં, મહા, મહન્તાનિ, મહન્તા. મહન્તં, મહન્તાનિ, મહન્તે. મહતા’’તિ કમો વેદિતબ્બો. સબ્બાનેતાનિ ચિત્તસદ્દેન વિસદિસાનિ.

સવિનિચ્છયોયં નિગ્ગહીતન્તનપુંસકલિઙ્ગાનં પકતિરૂપસ્સ નામિકપદમાલાવિભાગો.

અવણ્ણુકારન્તતાપકતિકં નિગ્ગહીતન્તં

નપુંસકલિઙ્ગં નિટ્ઠિતં.

ઇદાનિ તસ્સીલત્થસ્સ કતરસ્સસ્સ અત્થવિભાવિ ઇચ્ચેતસ્સ સદ્દસ્સ નામિકપદમાલં વક્ખામ પુબ્બાચરિયમતં પુરેચરં કત્વા –

અટ્ઠિ, અટ્ઠી, અટ્ઠીનિ. અટ્ઠિં, અટ્ઠી, અટ્ઠીનિ. અટ્ઠિના, અટ્ઠીહિ, અટ્ઠીભિ. અટ્ઠિસ્સ, અટ્ઠિનો, અટ્ઠીનં. અટ્ઠિના, અટ્ઠીહિ, અટ્ઠીભિ. અટ્ઠિસ્સ, અટ્ઠિનો, અટ્ઠીનં. અટ્ઠિસ્મિં, અટ્ઠિમ્હિ, અટ્ઠીસુ. ભો અટ્ઠિ, ભવન્તો અટ્ઠી, ભવન્તો અટ્ઠીનિ. યમકમહાથેરમતં.

કિઞ્ચાપેત્થ નિસ્સક્કવચનટ્ઠાને ‘‘અટ્ઠિસ્મા, અટ્ઠિમ્હા’’તિ પદાનિ અનાગતાનિ, તથાપિ તત્થ તત્થ તંસદિસપ્પયોગદસ્સના ગહેતબ્બાનિ. યથા પન અટ્ઠિસદ્દસ્સ, એવં ‘‘સત્થિ દધિ વારિ અક્ખિ અચ્છિ’’ઇચ્ચાદીનમ્પિ રૂપાનિ ભવન્તિ.

અત્થવિભાવિ, અત્થવિભાવી, અત્થવિભાવીનિ. અત્થવિભાવિં, અત્થવિભાવી, અત્થવિભાવીનિ. અત્થવિભાવિના, અત્થવિભાવીહિ, અત્થવિભાવીભિ. અત્થવિભાવિસ્સ, અત્થવિભાવિનો, અત્થવિભાવીનં. અત્થવિભાવિના, અત્થવિભાવિસ્મા અત્થવિભાવિમ્હા, અત્થવિભાવીહિ, અત્થવિભાવીભિ. અત્થવિભાવિસ્સ, અત્થવિભાવિનો, અત્થવિભાવીનં. અત્થવિભાવિસ્મિં, અત્થવિભાવિમ્હિ, અત્થવિભાવીસુ. ભો અત્થવિભાવિ, ભવન્તો અત્થવિભાવી, ભવન્તો અત્થવિભાવીનિ.

એવં ‘‘ધમ્મવિભાવિ, ચિત્તાનુપરિવત્તિ, સુખકારિ’’ઇચ્ચાદીનિપિ. તત્થ અટ્ઠિ સત્થિઆદીનિ પધાનલિઙ્ગાનિ અનઞ્ઞાપેક્ખકત્તા, અત્થવિભાવિ ધમ્મવિભાવિઆદીનિ અપ્પધાનલિઙ્ગાનિ અઞ્ઞાપેક્ખકત્તા.

સવિનિચ્છયોયં ઇકારન્તનપુંસકલિઙ્ગાનં પકતિરૂપસ્સ નામિકપદમાલાવિભાગો.

ઇવણ્ણન્તતાપકતિકં ઇકારન્તનપુંસકલિઙ્ગં નિટ્ઠિતં.

ઇદાનિ કતરસ્સસ્સ ગોત્રભુ ઇચ્ચેતસ્સ સદ્દસ્સ નામિકપદમાલં વક્ખામ પુબ્બાચરિયમતં પુરેચરં કત્વા –

આયુ, આયૂ, આયૂનિ. આયું, આયૂ, આયૂનિ. આયુના, આયૂહિ, આયૂભિ. આયુસ્સ, આયુનો, આયૂનં. આયુના, આયૂહિ, આયૂભિ. આયુસ્સ, આયુનો, આયૂનં. આયુસ્મિં, આયુમ્હિ, આયૂસુ. ભો આયુ, ભવન્તો આયૂ, ભવન્તો આયૂનિ. યમકમહાથેરમતં.

કિઞ્ચાપેત્થ નિસ્સક્કવચનટ્ઠાને ‘‘આયુસ્મા, આયુમ્હા’’તિ પદાનિ અનાગતાનિ, તથાપિ તત્થ તત્થ તંસદિસપ્પયોગદસ્સનતો ગહેતબ્બાનિ. એત્થ ચ આયુસદ્દો પુંનપુંસકલિઙ્ગો દટ્ઠબ્બો. તથા હિ પાળિયં અટ્ઠકથાસુ ચ તસ્સ દ્વિલિઙ્ગતા દિસ્સતિ. ‘‘પુનરાયુ ચ મે લદ્ધો, એવં જાનાહિ મારિસ. આયુ ચસ્સા પરિક્ખીણો અહોસી’’તિઆદીસુ હિ આયુસદ્દો પુલ્લિઙ્ગો, તબ્બસેન ‘‘આયુ, આયૂ, આયવો’’તિઆદિના ભિક્ખુનયેન યથાસમ્ભવં નામિકપદમાલા યોજેતબ્બા. ‘‘અગ્ગં આયુ ચ વણ્ણો ચ. કિત્તકં પનસ્સ આયૂ’’તિઆદીસુ પન નપુંસકલિઙ્ગો, તબ્બસેન ‘‘આયુ, આયૂ, આયૂની’’તિ યોજિતા.

ગોત્રભુ, ગોત્રભૂ, ગોત્રભૂનિ. ગોત્રભું, ગોત્રભૂ, ગોત્રભૂનિ. ગોત્રભુના, ગોત્રભૂહિ, ગોત્રભૂભિ. ગોત્રભુસ્સ, ગોત્રભુનો, ગોત્રભૂનં. ગોત્રભુના, ગોત્રભુસ્મા, ગોત્રભુમ્હા, ગોત્રભૂહિ, ગોત્રભૂભિ. ગોત્રભુસ્સ, ગોત્રભુનો, ગોત્રભૂનં. ગોત્રભુસ્મિં, ગોત્રભુમ્હિ, ગોત્રભૂસુ. ભો ગોત્રભુ, ભવન્તો ગોત્રભૂ, ભવન્તો ગોત્રભૂનિ. ભો ગોત્રભૂ, ભો ગોત્રભૂનિ, એવં બહુવચનં વા. અયમમ્હાકં મતં, એવં ‘‘ચિત્તસહભુ’’ઇચ્ચાદીનં ભૂધાતુમયાનં ઉકારન્તસદ્દાનં અઞ્ઞેસમ્પિ તંસદિસાનં નામિકપદમાલા યોજેતબ્બા. પુગ્ગલવાચકો પન ઊકારન્તો ગોત્રભૂસદ્દો પુલ્લિઙ્ગપરિયાપન્નત્તા સબ્બઞ્ઞૂનયે પવિટ્ઠો. તત્રઞ્ઞે સદ્દા નામ ‘‘ચક્ખુ વસુ ધનુ દારુ તિપુ મધુ સિઙ્ગુ હિઙ્ગુ ચિત્તગુ’’ઇચ્ચાદયો.

સવિનિચ્છયોયં ઉકારન્તનપુંસકલિઙ્ગાનં પકતિરૂપસ્સ નામિકપદમાલાવિભાગો.

ઉવણ્ણોકારન્તતાપકતિકં

ઉકારન્તનપુંસકલિઙ્ગં નિટ્ઠિતં.

એવં નિગ્ગહીતન્ત ઇકારન્ત ઉકારન્તવસેન તિવિધાનિ નપુંસકલિઙ્ગાનિ નિરવસેસતો ગહિતાનેવ હોન્તિ. તેસુ કેસઞ્ચિ નિગ્ગહીતન્તાનં ક્વચિ પચ્ચત્તેકવચનસ્સ બહુવચનસ્સ એકારાદેસવસેન ભેદો દિસ્સતિ. સેય્યથિદં? ‘‘સુખે દુક્ખે. એકૂનપઞ્ઞાસ આજીવકસતે એકૂનપઞ્ઞાસ પરિબ્બાજકસતે’’ઇચ્ચેવમાદિ. નનુ ભો એવંવિધાનં રૂપાનં પાળિયં દસ્સનતો ‘‘એકારન્તમ્પિ નપુંસકલિઙ્ગં અત્થી’’તિ વત્તબ્બન્તિ? ન વત્તબ્બં નિગ્ગહીતન્તોગધરૂપવિસેસત્તા તેસં રૂપાનં. આદેસવસેન હિ સિદ્ધત્તા વિસું એકારન્તં નપુંસકલિઙ્ગં નામ નત્થિ. તસ્મા નપુંસકલિઙ્ગાનં યથાવુત્તા તિવિધતાયેવ ગહેતબ્બાતિ.

નપુંસકાનમિચ્ચેવં, લિઙ્ગાનં નયસાલિની;

પદમાલા વિભત્તા મે, સાસનત્થં મહેસિનો.

યસ્સેસા પગુણા સદ્દ-નીતિરેસા સુભાવિતા;

સાસને કુલપુત્તાનં, સરણં સો પરાયણં.

ઇતિ નવઙ્ગે સાટ્ઠકથે પિટકત્તયે બ્યપ્પથગતીસુ વિઞ્ઞૂનં

કોસલ્લત્થાય કતે સદ્દનીતિપ્પકરણે

નપુંસકલિઙ્ગાનં પકતિરૂપસ્સ નામિકપદમાલાવિભાગો

નવમો પરિચ્છેદો.