૧૦. લિઙ્ગત્તયમિસ્સકનામિકપદમાલા

અધિકૂનકતો ચેક-ક્ખરતો ચ ઇતો પરં;

તીણિ લિઙ્ગાનિ મિસ્સેત્વા, પદમાલમનાકુલં.

નાનાસુખુમસઙ્કેત-ગતેસ્વત્થેસુ વિઞ્ઞુનં;

ગમ્ભીરબુદ્ધિચારત્થં, પવક્ખામિ યથાબલં.

ઇત્થી થી ચ પભા ભા ચ, ગિરા રા પવનં વનં;

ઉદકઞ્ચ દકં કઞ્ચ, વિતક્કો ઇતિ ચાદયો.

ભૂ ભૂમિ ચેવ અરઞ્ઞં, અરઞ્ઞાનીતિ ચાદયો;

પઞ્ઞા પઞ્ઞાણં ઞાણઞ્ચ, ઇચ્ચાદી ચ તિધા સિયું.

કો વિ સા ચેવ ભા રા ચ, થી ધી કુ ભૂ તથેવ કં;

ખં ગો મો મા ચ સં યં તં, કિમિચ્ચાદી ચ એકિકાતિ.

અયં લિઙ્ગત્તયમિસ્સકો નામિકપદમાલાઉદ્દેસો. તત્ર ઇત્થી, ઇત્થી, ઇત્થિયો. ઇત્થિં…પે… ભોતિયો ઇત્થિયો.

થી થી, થિયો. થિં, થી, થિયો. થિયા, થીહિ, થીભિ. થિયા, થીનં. થિયા, થીહિ, થીભિ. થિયા, થીનં. થિયા, થિયં, થીસુ. ભોતિ થિ, ભોતિયો થી, ભોતિયો થિયો. એત્થ –

‘‘કુક્કુટા મણયો દણ્ડા, થિયો ચ પુઞ્ઞલક્ખણા;

ઉપ્પજ્જન્તિ અપાપસ્સ, કતપુઞ્ઞસ્સ જન્તુનો;

થિયા ગુય્હં ન સંસેય્ય; થીનં ભાવો દુરાજાનો’’તિ

આદીનિ નિદસ્સનપદાનિ.

પભા, પભા, પભાયો. પભં…પે… ભોતિયો પભાયો.

ભા, ભા, ભાયો. ભં, ભા, ભાયો. ભાય, ભાહિ, ભાભિ. ભાય, ભાનં. ભાય, ભાહિ, ભાભિ. ભાય, ભાનં. ભાય, ભાયં, ભાસુ. ભોતિ ભે, ભોતિયો ભા, ભોતિયો ભાયો. એત્થ ચ ‘‘ભાકરો ભાનુ’’ઇચ્ચાદીનિ નિદસ્સનપદાનિ.

ગિરા, ગિરા, ગિરાયો. ગિરં…પે… ભોતિયો ગિરાયો. ‘‘વાચા ગિરા બ્યપ્પથો. યે વોહં કિત્તયિસ્સામિ, ગિરાહિ અનુપુબ્બસો’’તિ ઇમાનિ ગિરાસદ્દસ્સ ઇત્થિલિઙ્ગભાવે નિદસ્સનપદાનિ.

સુવણ્ણવાચકો રાસદ્દો પુલ્લિઙ્ગો, ઇધ પન સદ્દવાચકો રાસદ્દો ઇત્થિલિઙ્ગો.

રા, રા, રાયો. રં, રા, રાયો. રાય, રાહિ, રાભિ. રાય, રાનં. રાય, રાહિ, રાભિ. રાય, રાનં. રાય, રાયં, રાસુ. ભોતિ રે, ભોતિયો રા, ભોતિયો રાયો.

રા વુચ્ચતિ સદ્દો. અગ્ગઞ્ઞસુત્તટીકાયઞ્હિ ‘‘રા સદ્દો તિયતિ છિજ્જતિ એત્થાતિ રત્તિ, સત્તાનં સદ્દસ્સ વૂપસમકાલો’’તિ વુત્તં. તસ્મા રાસદ્દસ્સ સદ્દવાચકત્તે ‘‘રત્તી’’તિ પદં નિદસ્સનં.

પવનં, પવનાનિ, પવના. પવનં, પવનાનિ, પવને.

વનં, વનાનિ, વના. વનં, વનાનિ, વને. સેસં સબ્બં નેય્યં.

પવન વનસદ્દા કદાચિ સમાનત્થા કદાચિ ભિન્નત્થા. તે હિ અરઞ્ઞવાચકત્તે સમાનત્થા ‘‘તે ધમ્મે પરિપૂરેન્તો, પવનં પાવિસિં તદા. સપુત્તો પાવિસિં વન’’ન્તિઆદીસુ. યથાક્કમં પન તે વાયુતણ્હાવનવાચકત્તે ભિન્નત્થા ‘‘પરમદુગ્ગન્ધપવનવિચરિતે. છેત્વા વનઞ્ચ વનથં, નિબ્બના હોથ ભિક્ખવો’’તિઆદીસુ.

ઉદકં, ઉદકાનિ, ઉદકા. ઉદકં, ઉદકાનિ, ઉદકે.

દકં, દકાનિ, દકા. દકં, દકાનિ, દકે. સેસં સબ્બં નેય્યં.

‘‘અમ્બપક્કં દકં સીતં. થલજા દકજા પુપ્ફા’’તિઆદીનેત્થ નિદસ્સનપદાનિ. ‘‘નીલોદં વનમજ્ઝતો. મહોદધિ. ઉદબિન્દુનિપાતેન, ઉદકુમ્ભોપિ પૂરતી’’તિ પાળિપ્પદેસેસુ પન સમાસન્તગતનામત્તા ઉદસદ્દેનેવ ઉદકત્થો વુત્તો ‘‘રિત્તસ્સાદ’’ન્તિ વત્તબ્બટ્ઠાને ‘‘રિત્તસ્સ’’ન્તિ સદ્દેન રિત્તસ્સાદત્થો વિય. પાળિયઞ્હિ કેવલો ઉદસદ્દો ન દિટ્ઠપુબ્બો. અત્થિ ચે, સુટ્ઠુ મનસિ કાતબ્બો.

કં, કાનિ, કા. કં, કાનિ, કે. કેન, કેહિ, કેભિ. કસ્સ, કાનં. કા, કસ્મા, કમ્હા, કેહિ, કેભિ. કસ્સ, કાનં. કે, કસ્મિં, કમ્હિ, કેસુ. ભો ક, ભવન્તો કા, ભવન્તો કાનિ. ભોસદ્દેન વા બહુવચનં યોજેતબ્બં ‘‘ભો કાનિ, ભો કા’’તિ.

એત્થ કં વુચ્ચતિ ઉદકં સીસં સુખઞ્ચ. અત્ર ‘‘કન્તારો કન્દરો કેવટ્ટા કેસા કરુણા નાકો’’તિઆદીનિ પયોગાનિ વેદિતબ્બાનિ. તત્ર કન્તારોતિ કં વુચ્ચતિ ઉદકં, તેન તરિતબ્બો અતિક્કમિતબ્બોતિ કન્તારો, નિરુદકપ્પદેસો. ચોરકન્તારન્તિઆદીસુ પન રૂળ્હિયા દુગ્ગમનટ્ઠાનેપિ કન્તારસદ્દો પવત્તતીતિ દટ્ઠબ્બં. કન્દરોતિ એત્થાપિ કં વુચ્ચતિ ઉદકં, તેન દારિતો ભિન્નોતિ કન્દરો. કેવટ્ટાતિઆદીસુ પન કે ઉદકે વત્તનતો ગહણત્થં પવત્તનતો કેવટ્ટા. કે સીસે સેન્તિ ઉપ્પજ્જન્તીતિ કેસા. કં સુખં રુન્ધતીતિ કરુણા. નાકોતિ સગ્ગો. કન્તિ હિ સુખં, ન કં અકં, દુક્ખં, તં નત્થિ એત્થાતિ નાકોતિ અત્થો ગહેતબ્બો. યથેત્થ ઇત્થીસદ્દાદીનં નામિકપદમાલા યોજિતા, એવં ‘‘વિતક્કો વિચારો આભા પદીપો’’તિઆદીનમ્પિ યોજેતબ્બા.

ભૂ, ભૂ, ભુયો. ભું, ભૂ, ભુયો. ભુયા, ભૂહિ, ભૂભિ. ભુયા, ભૂનં. ભુયા, ભૂહિ, ભૂભિ. ભુયા, ભૂનં. ભુયા, ભુયં, ભૂસુ. ભોતિ ભુ, ભોતિયો ભૂ, ભોતિયો ભુયો. એત્થ ચ ‘‘ભૂરુહો ભૂપાલો ભૂભુજો ભૂતલ’’ન્તિ નિદસ્સનપદાનિ.

ભૂમિ, ભૂમી, ભૂમિયો; સેસં વિત્થારેતબ્બં;

અરઞ્ઞં, અરઞ્ઞાનિ, અરઞ્ઞા; સેસં વિત્થારેતબ્બં.

અરઞ્ઞાની વુચ્ચતિ મહાઅરઞ્ઞં, ‘‘ગહપતાની’’તિ પદમિવ ઇનીપચ્ચયવસેન સાધેતબ્બં પદં ઇત્થિલિઙ્ગઞ્ચ. ‘‘અરઞ્ઞાની’’તિ હિ અટ્ઠકથાપાઠોપિ દિસ્સતિ.

અરઞ્ઞાની, અરઞ્ઞાની, અરઞ્ઞાનિયો. અરઞ્ઞાનિં, અરઞ્ઞાની, અરઞ્ઞાનિયો. અરઞ્ઞાનિયા, અરઞ્ઞાનીહિ, અરઞ્ઞાનીભિ. અરઞ્ઞાનિયા, અરઞ્ઞાનીનં. અરઞ્ઞાનિયા, અરઞ્ઞાનીહિ, અરઞ્ઞાનીભિ. અરઞ્ઞાનિયા, અરઞ્ઞાનીનં. અરઞ્ઞાનિયા, અરઞ્ઞાનિયં, અરઞ્ઞાનીસુ. ભોતિ અરઞ્ઞાનિ, ભોતિયો અરઞ્ઞાની, ભોતિયો અરઞ્ઞાનિયો.

યથેત્થ ઉત્તરાધિકવસેન યોજિતા, એવં ‘‘સભા, સભાય’’ન્તિઆદીસુપિ યોજેતબ્બા. સભાયન્તિ સભા એવ, લિઙ્ગબ્યત્તયવસેન પન એવં વુત્તં. ‘‘સભાયે વા દ્વારમૂલે વા વત્થબ્બ’’ન્તિ પાળિ એત્થ નિદસ્સનં.

પઞ્ઞા, પઞ્ઞા, પઞ્ઞાયો. પઞ્ઞં, પઞ્ઞા, પઞ્ઞાયો. પઞ્ઞાય.

પઞ્ઞાણં, પઞ્ઞાણાનિ, પઞ્ઞાણા. પઞ્ઞાણં, પઞ્ઞાણાનિ, પઞ્ઞાણે. પઞ્ઞાણેન.

‘‘તથા હિ ભન્તે ભગવતો સીલપઞ્ઞાણં. સાધુ પઞ્ઞાણવા નરો’’તિઆદીનેત્થ નિદસ્સનપદાનિ.

ઞાણં, ઞાણાનિ, ઞાણા. ઞાણં, ઞાણાનિ, ઞાણે. ઞાણેન. સેસં સબ્બં નેય્યં. ‘‘અગ્ગિ અગ્ગિનિ ગિનિ’’ઇચ્ચાદીસુપિ ઉત્તરાધિકવસેન નામિકપદમાલા યોજેતબ્બા.

કો વી સાદીસુપિ એકક્ખરેસુ કો વુચ્ચતિ બ્રહ્મા વાતો ચ સરીરઞ્ચ, તસ્સ તબ્બાચકત્તે ઇમે પયોગા. સેય્યથિદં?

‘‘જિનેન યેન આનીતં, લોકસ્સ અમિતં હિતં;

તસ્સ પાદમ્બુજં વન્દે, કમોળિઅલિસેવિતં.

કકુધરુક્ખો. કરજકાયો’’ ઇચ્ચેવમાદયો. તત્થ કમોળિઅલિસેવિતન્તિ વન્દન્તાનં અનેકસતાનં બ્રહ્માનં મોળિભમરસેવિતન્તિ કવયો ઇચ્છન્તિ. કકુધરુક્ખોતિ એત્થ પન કો વુચ્ચતિ વાતો, તસ્સ યો કુજ્ઝતિ, વાતરોગાપનયનવસેન તં નિવારેતિ, તસ્મા સો રુક્ખો કકુધોતિ વુચ્ચતીભિ આચરિયા. કરજકાયોતિ એત્થ તુ કો વુચ્ચતિ સરીરં, તત્થ પવત્તો રજો કરજો. કિં તં? સુક્કસોણિતં. તઞ્હિ ‘‘રાગો રજો, ન ચ પન રેણુ વુચ્ચતી’’તિ એવં વુત્તરાગરજફલત્તા સરીરવાચકેન કસદ્દેન વિસેસેત્વા ફલવોહારેન ‘‘કરજો’’તિ વુચ્ચતિ. તેન સુક્કસોણિતસઙ્ખાતેન કરજેન સમ્ભૂતો કાયો કરજકાયોતિ આચરિયા. તથા હિ ‘‘કાયો માતાપેત્તિકસમ્ભવો’’તિ વુત્તો, મહાઅસ્સપૂરસુત્તટીકાયં પન ‘‘કરિયતિ ગબ્ભાસયે ખિપિયતીતિ કરો, સમ્ભવો. કરતો જાતોતિ કરજો, માતાપેત્તિકસમ્ભવોતિ અત્થો. માતુઆદીનં સણ્ઠાપનવસેન કરતો જાતોતિ અપરે, ઉભયથાપિ કરજકાયન્તિ ચતુસન્તતિરૂપમાહા’’તિ વુત્તં. અયં પનત્થો ઇધ નાધિપ્પેતો, પુરિમોયેવત્થો અધિપ્પેતો કસદ્દાધિકારત્તા.

કો, કા. કં, કે. કેન, કેહિ, કેભિ. કસ્સ, કાનં. કા, કસ્મા, કમ્હા, કેહિ, કેભિ. કસ્સ, કાનં. કે, કસ્મિં, કમ્હિ, કેસુ. ભો ક, ભવન્તો કા.

તત્ર વિ વુચ્ચતિ પક્ખી. તથા હિ પક્ખીનં ઇસ્સરો સુપણ્ણરાજા વિન્દોતિ કથિયતિ. એતમત્થઞ્હિ સન્ધાય પુબ્બાચરિયેનપિ અયં ગાથા ભાસિતા –

‘‘સદ્ધાનતે મુદ્ધનિ સણ્ઠપેમિ, મુનિન્દ નિન્દાપગતં તવગ્ગં;

દેવિન્દનાગિન્દનરિન્દવિન્દ-ન તં વિભિન્નં ચરણારવિન્દ’’ન્તિ.

તત્થ વીનં ઇન્દોતિ વિન્દો, પક્ખિજાતિયા જાતાનં સુપણ્ણાનં રાજાતિ અત્થો.

વિં, વી, વયો. વિં, વી, વયો. વિના, વીહિ, વીભિ. વિસ્સ, વિનો, વીનં. વિના, વિસ્મા, વિમ્હા, વીહિ, વીભિ. વિસ્સ, વિનો, વીનં. વિસ્મિં, વિમ્હિ, વીસુ. ભો વિ, ભવન્તો વયો.

સા વુચ્ચતિ સુનખો, ‘‘માતા મે અત્થિ, સા મયા પોસેતબ્બા’’તિઆદીસુ પન સાસદ્દો સબ્બનામિકપરિયાપન્નો પરમ્મુખવચનો તસદ્દેન સમ્ભૂતો દટ્ઠબ્બો. સાસદ્દસ્સ ભા રા થી ભૂ કસદ્દાનઞ્ચ નામિકપદમાલા હેટ્ઠા પકાસિતા.

ધી વુચ્ચતિ પઞ્ઞા. એત્થ ચ ‘‘અમચ્ચે તાત જાનાહિ, ધીરે અત્થસ્સ કોવિદે’’તિ. ‘‘ધીમા, ધીમતિ, સુધી, સુધિની, ધીયુત્ત’’ન્તિ ચ આદીનિ નિદસ્સનપદાનિ.

ધી, ધી, ધિયો. ધિં, ધી, ધિયો. ધિયા, ધીહિ, ધીભિ. ધિયા, ધીનં. ધિયા, ધીહિ, ધીભિ. ધિયા, ધીનં. ધિયા, ધિયં, ધીસુ. ભોતિ ધિ, ભોતિયો ધી, ભોતિયો ધિયો.

કુ વુચ્ચતિ પથવી. એત્થ ચ ‘‘કુદાલો. કુમુદં. કુઞ્જરો’’તિ ઇમાનિ નિદસ્સનપદાનિ. તત્ર કું પથવિં દાલયતિ પદાલેતિ ભિન્દતિ એતેનાતિ કુદાલો. કુયં પથવિયં મોદતીતિ કુમુદં. કું જરતીતિ કુઞ્જરો. તથા હિ વિમાનવત્થુઅટ્ઠકથાયં વુત્તં ‘‘કું પથવિં તદભિઘાતેન જરયતીતિ કુઞ્જરો’’તિ.

કુ, કૂ, કુયો. કું, કૂ, કુયો. કુયા, કૂહિ, કૂભિ. કુયા, કૂનં. કુયા, કૂહિ, કૂભિ. કુયા, કૂનં. કુયા, કુયં, કૂસુ. ભોતિ કુ, ભોતિયો કૂ, ભોતિયો કુયો.

ખ’મિન્દ્રિયં પકથિતં, ખ’માકાસમુદીરિતં;

સગ્ગટ્ઠાનમ્પિ ખં વુત્તં, સુઞ્ઞત્તમ્પિ ચ ખં મતં.

તત્રિન્દ્રિયં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં ગતિનિવાસભાવતો ‘‘ખ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, આકાસં વિવિત્તટ્ઠેન. સગ્ગો કતસુચરિતેહિ એકન્તેન ગન્તબ્બતાય ‘‘ખ’’ન્તિ સઙ્ખં ગચ્છતિ. ‘‘ખગો યથા હિ રુક્ખગ્ગે, નિલીયન્તોવ સાખિનો. સાખં ઘટ્ટેતી’’તિ ચ, ‘‘ખે નિમ્મિતો અચરિ અટ્ઠસતં સયમ્ભૂ’’તિ ચ આદિ એત્થ નિદસ્સનં.

ખં, ખાનિ, ખા. ખં, ખાનિ, ખે. ખેન, ખેહિ, ખેભિ. ખસ્સ, ખાનં. ખા, ખસ્મા, ખમ્હા, ખેહિ, ખેભિ. ખસ્સ, ખાનં. ખે, ખસ્મિં, ખમ્હિ, ખેસુ. ભો ખ, ભવન્તો ખાનિ, ભવન્તો ખા.

ગોસદ્દસ્સ અત્થુદ્ધારો વુચ્ચતે –

ગો ગોણે ચિન્દ્રિયે ભૂમ્યં, વચને ચેવ બુદ્ધિયં;

આદિચ્ચે રસ્મિયઞ્ચેવ, પાનીયેપિ ચ વત્તતે;

તેસુ અત્થેસુ ગોણે થિ-પુમા ચ ઇતરે પુમા.

તથા હિ ‘‘ગોસુ દુય્હમાનાસુ ગતો. ગોપઞ્ચમો’’તિઆદીસુ ગોસદ્દો ગોણે વત્તતિ. ગોચરોતિ એત્થિન્દ્રિયેપિ વત્તતિ ગાવો ચક્ખાદીનિન્દ્રિયાનિ ચરન્તિ એત્થાતિ ગોચરો. તથા હિ પોરાણા કથયિંસુ ‘‘ગાવો ચરન્તિ એત્થાતિ ગોચરો, ગોચરો વિય ગોચરો, અભિણ્હં ચરિતબ્બટ્ઠાનં. ગાવોવાચક્ખાદીનિન્દ્રિયાનિ, તેહિ ચરિતબ્બટ્ઠાનં ગોચરો’’તિ. ‘‘ગોમતિં ગોતમં નમે’’તિ પોરાણકવિરચનાયં પન પથવિયં વત્તતિ. ‘‘ભૂરિપઞ્ઞં ગોતમં સમ્માસમ્બુદ્ધંવન્દામી’’તિ હિ અત્થો. તથા સુત્તનિપાતટ્ઠકથાયવાસેટ્ઠસુત્તસંવણ્ણનપ્પદેસે ‘‘ગોરક્ખન્તિ ખેત્તરક્ખં, કસિરક્ખન્તિ વુત્તં હોતિ. પથવી હિ ‘‘ગો’’તિ વુચ્ચતિ, તપ્પભેદો ચ ખેત્ત’’ન્તિ વુત્તં.

‘‘ગોત્તવસેન ગોતમો’’તિ એત્થ તુ વચને બુદ્ધિયઞ્ચ વત્તતિ. તેનાહુ પોરાણા ‘‘ગં તાયતીતિ ગોત્તં. ગોતમોતિ હિ પવત્તમાનં ગં વચનં બુદ્ધિઞ્ચ તાયતિ એકંસિકવિસયતાય રક્ખતીતિ ગોત્તં. યથા હિ બુદ્ધિ આરમ્મણભૂતેન અત્થેન વિના ન વત્તતિ, એવં અભિધાનં અભિધેય્યભૂતેન, તસ્મા સો ગોત્તસઙ્ખાતો અત્થો તાનિ તાયતિ રક્ખતીતિ વુચ્ચતિ. કો પન સોતિ? અઞ્ઞકુલપરમ્પરાસાધારણં તસ્સ કુલસ્સ આદિપુરિસસમુદાગતં તંકુલપરિયાપન્નસાધારણં સામઞ્ઞરૂપન્તિ દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ. તથા હિ તંગોત્તજાતા સુદ્ધોદનમહારાજાદયોપિ ગોતમોત્વેવ વુચ્ચન્તિ. ભેન ભગવા અત્તનો પિતરં સુદ્ધોદનમહારાજાનં ‘‘અતિક્કન્તવરા ખો ગોતમ તથાગતા’’તિ અવોચ. વેસ્સવણોપિ મહારાજા ભગવન્તં ‘‘વિજ્જાચરણસમ્પન્નં, બુદ્ધં વન્દામ ગોતમ’’ન્તિ અવોચ, આયસ્માપિ વઙ્ગીસો આયસ્મન્તં આનન્દં ‘‘સાધુ નિબ્બાપનં બ્રૂહિ, અનુકમ્પાય ગોતમા’’તિ અવોચ. એવં ઇદં સામઞ્ઞરૂપં ગં તાયતીતિ ગોત્તન્તિ વુત્તં. તં પન ગોતમગોત્તકસ્સપગોત્તાદિવસેન બહુવિધં.

તથા ગોસદ્દો આદિચ્ચે વત્તતિ. ‘‘ગોગોત્તં ગોતમં નમે’’તિ પોરાણકવિરચના એત્થ નિદસ્સનં, આદિચ્ચબન્ધું ગોતમં સમ્માસમ્બુદ્ધં વન્દામીતિ અત્થો. આદિચ્ચોપિ હિ ગોતમગોત્તે જાતો ભગવાપિ, એવં તેન સમાનગોત્તતાય તત્થ તત્થ ‘‘આદિચ્ચબન્ધૂ’’તિઆદિના ભગવતો થોમના દિસ્સતિ ‘‘પુચ્છામિ તં આદિચ્ચબન્ધુ, વિવેકં સન્તિપદઞ્ચ મહેસી’’તિ ચ, ‘‘વન્દે જેતવનં નિચ્ચં, વિહારં રવિબન્ધુનો’’તિ ચ, ‘‘લોકેકબન્ધુ’મરવિન્દસહાયબન્ધુ’’ન્તિ ચ. ‘‘ઉણ્હગૂ’’તિ એત્થ પન ગોસદ્દો રસ્મિયં વત્તતિ. ઉણ્હા ગાવો રસ્મિયો એતસ્સાતિ ઉણ્હગૂ, સૂરિયો. પુબ્બાચરિયાપિ હિ છન્દોવિચિતિસત્થે ઇમમેવત્થં બ્યાકરિંસુ.

‘‘ગોસીતચન્દન’’ન્તિ એત્થ પાનીયે વત્તતિ. ગોસદ્દેન હિ જલં વુચ્ચતિ. ગો વિય સીતં ચન્દનં, તસ્મિં પન ઉદ્ધનતો ઉદ્ધરિતપક્કુથિતતેલમ્હિ પક્ખિત્તે તઙ્ખણઞ્ઞેવ તં તેલં સુસીતલં હોતિ.

એત્થેકે વદન્તિ ‘‘કસ્મા ભો ‘ગોપદત્થે વત્તમાનો ગોસદ્દો ઇત્થિલિઙ્ગો ચેવ પુલ્લિઙ્ગો ચા’તિ વદથ, કસ્મા ચ પન ‘ઇન્દ્રિયપથવીવચનબુદ્ધિસૂરિયરસ્મિપાનીયેસુ વત્તમાનો પુલ્લિઙ્ગો’તિ વદથ, એતેસુ સૂરિયત્થે વત્તમાનો પુલ્લિઙ્ગો હોતુ, નનુ ઇન્દ્રિયવચનપાનીયેસુ વત્તમાનેન પન ગોસદ્દેન નપુંસકલિઙ્ગેન ભવિતબ્બં, પથવીબુદ્ધિરસ્મીસુ વત્તમાનેન ઇત્થિલિઙ્ગેન ભવિતબ્બં ઇન્દ્રિયાદિપથવાદિપદત્થેસુ વત્તમાનાનં ઇન્દ્રિયસદ્દાદિપથવીસદ્દાદીનં નપુંસકિત્થિલિઙ્ગવસેન નિદ્દેસસ્સ દસ્સનતો’’તિ? તન્ન, નિયમાભાવતો. ઇત્થિપદત્થે વત્તમાનસ્સાપિ હિ સતો કસ્સચિ સદ્દસ્સ પુલ્લિઙ્ગવસેન નિદ્દેસો દિસ્સતિ યથા ‘‘ઓરોધો’’તિ. પુરિસપદત્થે વત્તમાનસ્સાપિ ચ સતો કસ્સચિ ઇત્થિલિઙ્ગવસેન નિદ્દેસો દિસ્સતિ, યથા ‘‘અત્થકામોસિ મે યક્ખ, હિતકામાસિ દેવતે’’તિ. ઇત્થિપુરિસપદત્થેસુ પન અવત્તમાનાનમ્પિ સતં કેસઞ્ચિ સદ્દાનં એકસ્મિંયેવ ઞાણાદિઅત્થે વત્તમાનાનં ઇત્થિપુમનપુંસકલિઙ્ગવસેન નિદ્દેસો દિસ્સતિ યથા ‘‘પઞ્ઞા અમોહો ઞાણ’’ન્તિ, ‘‘તટંતટીતટો’’તિ ચ. તથા હિ અનિત્થિભૂતોપિ સમાનો ‘‘માતુલા’’તિ ઇત્થિલિઙ્ગવસેન રુક્ખોપિ નામં લભતિ, તબ્બસેન નગરમ્પિ. તેનાહ ચક્કવત્તિસુત્તટીકાયં ‘‘માતુલાતિ ઇત્થિલિઙ્ગવસેન લદ્ધનામો એકો રુક્ખો, તાય આસન્નપ્પદેસે માપિતત્તા નગરમ્પિ ‘માતુલા’ત્વેવ પઞ્ઞાયિત્થ. તેન વુત્તં માતુલાયન્તિ એવંનામકે નગરે’’તિ.

ગોસદ્દસ્સ નામિકપદમાલા હેટ્ઠા પકાસિતા.

મો વુચ્ચતિ ચન્દો, અટ્ઠકથાયં પન ‘‘મા વુચ્ચતિ ચન્દો’’તિ આકારન્તપાઠો દિસ્સતિ, ઓકારન્તપાઠેન તેન ભવિતબ્બં સક્કટભાસાય એકક્ખરકોસતો નયં ગહેત્વા ‘‘મો સિવો ચન્દિમા ચેવા’’તિ ઓકારન્તવસેન વત્તબ્બત્તા. એત્થ ચ ઓકારન્તવસેન વુત્તસ્સ મસદ્દસ્સ ચન્દવાચકત્તે ‘‘પુણ્ણમી, પુણ્ણમા’’તિ ચ નિદસ્સનપદાનિ. તત્થ પુણ્ણો મો એત્થાતિ પુણ્ણમી, એવં પુણ્ણમા, રત્તાપેક્ખં ઇત્થિલિઙ્ગવચનં. એત્થ પન ‘‘વિસાખપુણ્ણમાય રત્તિયા પઠમયામેપુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરી’’તિ ઇદં નિદસ્સનં. એત્થ સિયા – યદિ ‘‘પુણ્ણમા’’તિ અયંસદ્દો રત્તાપેક્ખો ઇત્થિલિઙ્ગો.

‘‘પુણ્ણમાયે યથા ચન્દો, પરિસુદ્ધો વિરોચતિ;

તથેવ ત્વં પુણ્ણમનો, વિરોચ દસસહસ્સિયં.

અન્વદ્ધમાસે પન્નરસે, પુણ્ણમાયે ઉપોસથે;

પચ્ચયં નાગમારુય્હ, દાનં દાતુમુપાગમિ’’ન્તિ

આદીસુ કથં ‘‘પુણ્ણમાયે’’તિ પદસિદ્ધીતિ? યકારસ્સ યેકારાદેસવસેન. ધમ્મિસ્સરેન હિ ભગવતા ‘‘પુણ્ણમાયા’’તિ વત્તબ્બે ‘‘પુણ્ણમાયે’’તિ વદતા યકારસ્સ ઠાને યેકારો પઠિતો ઇત્થિલિઙ્ગવિસયે ત્તાકારસ્સ ઠાને ત્તેકારો વિય, નીકારસ્સ ઠાને નેકારો વિય ચ. તથા હિ યથા ‘‘અબ્યયતં વિલપસિ વિરત્તે કોસિયાયને’’તિ ઇમસ્મિં રાધજાતકે ‘‘વિરત્તા’’તિ વત્તબ્બે ‘‘વિરત્તે’’તિ વદન્તેન ત્તાકારસ્સ ઠાને ત્તેકારો પઠિતો, ‘‘કોસિયાયની’’તિ ચ વત્તબ્બે ‘‘કોસિયાયને’’તિ વદન્તેન નીકારસ્સ ઠાને નેકારો પઠિતો. એવં ‘‘પુણ્ણમાયા’’તિ વત્તબ્બે ‘‘પુણ્ણમાયે’’તિ વદતા યકારસ્સ ઠાને યેકારો પઠિતો. યથા ચ ‘‘દક્ખિતાયે અપરાજિતસઙ્ઘ’’ન્તિ ઇમસ્મિં મહાસમયસુત્તપ્પદેસે ‘‘દક્ખિતાયા’’તિ વત્તબ્બે ‘‘દક્ખિતાયે’’તિ વદતા યકારસ્સ ઠાને યેકારો પઠિતો, એવમિધાપિ. યથા પન ‘‘સભાયે વા દ્વારમૂલે વા’’તિ એત્થ ‘‘સભાય’’ન્તિ લિઙ્ગબ્યત્તયવસેન સભા વુત્તા, ન તથા ઇધ ‘‘પુણ્ણમાય’’ન્તિ લિઙ્ગબ્યત્તયેન પુણ્ણમા વુત્તા, અથ ખો ‘‘પુણ્ણમા’’તિ આકારન્તિત્થિલિઙ્ગવસેન વુત્તા. તથા હિ ‘‘પુણ્ણમાયો’’તિ પદં યકારટ્ઠાને યેકારુચ્ચારણવસેન સમ્ભૂતં ભુમ્મવચનન્તિ દટ્ઠબ્બં.

મા વુચ્ચતિ સિરી. તથા હિ વિદ્વમુખમણ્ડનટીકાયં ‘‘માલિની’’તિ પદસ્સત્થં વદતા ‘‘મા વુચ્ચતિ લક્ખી, અલિની ભમરી’’તિ વુત્તં. લક્ખીસદ્દો ચ સિરીસદ્દેન સમાનત્થો, તેન ‘‘મા વુચ્ચતિ સિરી’’તિ અત્થો અમ્હેહિ અનુમતો, તથા પોરાણેહિપિ ‘‘મં સિરિં ધારેતિ વિદધાતિ ચાતિ મન્ધાતા’’તિ અત્થો પકાસિતો, તસ્મા ‘‘માલિની મન્ધાતા’’તિ ચ ઇમાનેત્થ નિદસ્સનપદાનિ. તત્ર પુલ્લિઙ્ગસ્સ તાવ મસદ્દસ્સ અયં નામિકપદમાલા –

મો, મા. મં, મે. મેન, મેહિ, મેભિ. મસ્સ, માનં. મા, મસ્મા, મમ્હા, મેહિ, મેભિ. મસ્સ, માનં. મે, મસ્મિં, મમ્હિ, મેસુ. ભો મ, ભવન્તો મા.

અયં પન ઇત્થિલિઙ્ગસ્સ માસદ્દસ્સ નામિકપદમાલા –

મા, મા, માયો. મં, મા, માયો. માય, માહિ, માભિ. માય, માનં. માય, માહિ, માભિ. માય, માનં. માય, માયં, માસુ. ભોતિ મે, ભોતિયો માયો.

એત્થ પન સિરીવાચકો માસદ્દો ચ સદ્દવાચકો રાસદ્દો ચાતિ ઇમે સમાનગતિકા એકક્ખરત્તા નિચ્ચમાકારન્તપકતિકત્તા ઇત્થિલિઙ્ગત્તા ચ.

તત્ર સં વુચ્ચતિ સન્તચિત્તો પુરિસો. યં લોકે ‘‘સપ્પુરિસો’’તિ ચ, ‘‘અરિયો’’તિ ચ, ‘‘પણ્ડિતો’’તિ ચ વદન્તિ, તસ્સેતં અધિવચનં યદિદં ‘‘સ’’ન્તિ. એવં સપ્પુરિસારિયપણ્ડિતવાચકસ્સ સંસદ્દસ્સ પચ્ચત્તવચનવસેન અત્થિભાવે ‘‘સમેતિ અસતા અસ’’ન્તિ ઇદં પયોગનિદસ્સનં. એત્થ હિ ‘‘ન સં અસ’’ન્તિ સમાસચિન્તાય સપ્પુરિસાસપ્પુરિસપદત્થા સં અસંસદ્દેહિ વુત્તાતિ ઞાયન્તિ, તસ્મા ‘‘સપ્પુરિસપદત્થો પચ્ચત્તવચનેન સંસદ્દેન વુત્તો નત્થી’’તિ વચનં ન વત્તબ્બં. યે ‘‘નત્થી’’તિ વદન્તિ, તેસં વચનં ન ગહેતબ્બં. નામિકપદમાલા પનસ્સ ‘‘સં, સન્તં, સન્તે’’તિઆદિના હેટ્ઠા પકાસિતા. નપુંસકલિઙ્ગત્તે સં વુચ્ચતિ ધનં, ‘‘મનુસ્સસ્સં. પરસ્સં. સબ્બસ્સં. સબ્બસ્સહરણં. પરસ્સહરણ’’ન્તિઆદીનેત્થ નિદસ્સનપદાનિ. તત્થ મનુસ્સસ્સ સં મનુસ્સસ્સં. એવં પરસ્સ સં પરસ્સં. સબ્બસ્સ સં સબ્બસ્સં. તસ્સ હરણં પરસ્સહરણં સબ્બસ્સહરણન્તિ સમાસો. તથા સં વુચ્ચતિ સુખં સન્તિ ચ. વુત્તઞ્હિ તબ્બાચકત્તં પોરાણકવિરચનાયં –

‘‘દેવદેવો સંદેહી નો, હીનો દેવાતિદેહતો;

હતોપપાતસંસારો, સારો સં દેતુ દેહિન’’ન્તિ.

તસ્મા અયમેત્થ ગાથા, ‘‘સકલલોકસઙ્કરો દીપઙ્કરો’’તિ એત્થ ‘‘સઙ્કરો’’તિ પદઞ્ચનિદસ્સનં. ‘‘સં, સાનિ, સા. સં, સાનિ, સે. સેન’’ઇચ્ચાદિ પુબ્બે પકાસિતનયેન ઞેય્યં. એત્થ ચ સોતૂનં સુગતમતવરે કોસલ્લજનનત્થં સમાસન્તગતસ્સ સંસદ્દસ્સ નામિકપદમાલં પરિપુણ્ણં કત્વા કથયામ –

મનુસ્સસ્સં, મનુસ્સસ્સાનિ, મનુસ્સસ્સા. મનુસ્સસ્સં, મનુસ્સસ્સાનિ, મનુસ્સસ્સે. મનુસ્સસ્સેન, મનુસ્સસ્સેહિ, મનુસ્સસ્સેભિ. મનુસ્સસ્સસ્સ, મનુસ્સસ્સાનં. મનુસ્સસ્સા, મનુસ્સસ્સસ્મા, મનુસ્સસ્સમ્હા, મનુસ્સસ્સેહિ, મનુસ્સસ્સેભિ. મનુસ્સસ્સસ્સ, મનુસ્સસ્સાનં. મનુસ્સસ્સે, મનુસ્સસ્સસ્મિં, મનુસ્સસ્સમ્હિ, મનુસ્સસ્સેસુ. ભો મનુસ્સસ્સ, ભોન્તો મનુસ્સસ્સાનિ, મનુસ્સસ્સા. એસ નયો ‘‘પરસ્સં સબ્બસ્સ’’ન્તિઆદીસુપિ, સબ્બાનેતાનિ પદાનિ અભિધેય્યલિઙ્ગાનીતિ ગહેતબ્બાનિ.

યં તં કિમિતિસદ્દાનં, નામમાલં પનત્તરિ;

સબ્બનામપરિચ્છેદે, પકાસિસ્સં તિલિઙ્ગતો.

ઇચ્ચેવં હેટ્ઠા ઉદ્દિટ્ઠાનં કો વિ સાદીનં નામિકપદમાલા સદ્ધિં અત્થન્તરનિદસ્સનપદેહિ વિભત્તા. તત્રિદં લિઙ્ગવવત્થાનં –

કો વિ સા હોન્તિ પુલ્લિઙ્ગે, ભા રા થી ધી કુ ભૂ થિયં;

કં ખં નપુંસકે ગો તુ, પુમે ચેવિત્થિલિઙ્ગકે.

મો પુમે ઇત્થિલિઙ્ગે મા, સં પુમે ચ નપુંસકે;

યં તં કિમિતિ સબ્બત્ર, લિઙ્ગેસ્વેવ પવત્તરે.

ઇતો અઞ્ઞાનિપિ એકક્ખરાનિ ઉપપરિક્ખિત્વા ગહેતબ્બાનિ.

એવં વિઞ્ઞૂનં નયઞ્ઞૂનં સદ્દરચનાવિસયે પરમવિસુદ્ધવિપુલબુદ્ધિપટિલાભત્થં પરમસણ્હસુખુમત્થેસુ પયોગેસુ અસમ્મોહત્થં સુવણ્ણતલે સીહવિજમ્ભનેન કેસરીસીહસ્સ વિજમ્ભનમિવ તેપિટકે બુદ્ધવચને ઞાણવિજમ્ભનેન વિજમ્ભનત્થઞ્ચ અધિકૂનેકક્ખરવસેન લિઙ્ગત્તયં મિસ્સેત્વા નામિકપદમાલા વિભત્તા.

સદ્દે ભવન્તિ કુસલા ન તુ કેચિ અત્થે,

અત્થે ભવન્તિ કુસલા ન તુ કેચિ સદ્દે.

કોસલ્લમેવ પરમં દુભયત્થ તસ્મા,

યોગં કરેય્ય સતતં મતિમા વરન્તિ.

ઇતિ નવઙ્ગે સાટ્ઠકથે પિટકત્તયે બ્યપ્પથગતીસુ

વિઞ્ઞૂનં કોસલ્લત્થાય કતે સદ્દનીતિપ્પકરણે

લિઙ્ગત્તયમિસ્સકો નામિકપદમાલાવિભાગો

દસમો પરિચ્છેદો.