૧૧. વાચ્ચાભિધેય્યલિઙ્ગાદિપરિદીપનનામિકપદમાલા

વાચ્ચાભિધેય્યલિઙ્ગાદિ-વસેનપિ ઇતો પરં;

ભાસિસ્સં પદમાલાયો, ભાસિતસ્સાનુરૂપતો.

તત્થ વાચ્ચલિઙ્ગાનીતિ અપ્પધાનલિઙ્ગાનિ, ગુણનામસઙ્ખાતાનિ વા લિઙ્ગાનિ. અભિધેય્યલિઙ્ગાનીતિ પધાનલિઙ્ગાનિ, ગુણીપદસઙ્ખાતાનિ વા લિઙ્ગાનિ. યસ્મા પન તેસુ વાચ્ચલિઙ્ગાનિ નામ અભિધેય્યલિઙ્ગાનુવત્તકાનિ ભવન્તિ, તસ્મા સબ્બાનિ ભૂધાતુમયાનિ ચ વાચ્ચલિઙ્ગાનિ અભિધેય્યલિઙ્ગાનુરૂપતો યોજેતબ્બાનિ. તેસં ભૂધાતુમયાનિ વાચ્ચલિઙ્ગાનિ સરૂપતો નામિકપદમાલાય અયોજિતાનિપિ તત્થ તત્થ નયતો યોજિતાનિ, તસ્મા ન દાનિ દસ્સેસ્સામ. અભૂધાતુમયાનિપિ કિઞ્ચાપિ નયતો યોજિતાનિ, તથાપિ સોતારાનં પયોગેસુ કોસલ્લજનનત્થં કથયામ, નામિકપદમાલઞ્ચ નેસં દસ્સેસ્સામ કિઞ્ચિ પયોગં વદન્તા.

દીઘો રસ્સો નીલો પીતો,

સુક્કો કણ્હો સેટ્ઠો પાપો;

સદ્ધો સુદ્ધો ઉચ્ચો નીચો,

કતોતીતો ઇચ્ચાદીનિ.

દીઘા જાગરતો રત્તિ, દીઘં સન્તસ્સ યોજનં;

દીઘો બાલાન સંસારો, સદ્ધમ્મં અવિજાનતં.

દીઘો, દીઘા. દીઘં, દીઘે. દીઘેન, દીઘેહિ, દીઘેભિ. દીઘસ્સ, દીઘાનં. દીઘા, દીઘસ્મા, દીઘમ્હા, દીઘેહિ, દીઘેભિ. દીઘસ્સ, દીઘાનં. દીઘે, દીઘસ્મિં, દીઘમ્હિ, દીઘેસુ. ભો દીઘ, ભવન્તો દીઘા. ‘‘દીઘાતિ મં પક્કોસેય્યાથા’’તિ ઇદમેત્થ નિદસ્સનં.

દીઘા, દીઘા, દીઘાયો. દીઘં, દીઘા, દીઘાયો. દીઘાય. સેસં કઞ્ઞાનયેન ઞેય્યં.

દીઘં, દીઘાનિ, દીઘા. દીઘં, દીઘાનિ, દીઘે. દીઘેન. સેસં ચિત્તનયેન ઞેય્યં. રસ્સાદીનિ ચ એવમેવ વિત્થારેતબ્બાનિ. અયં વાચ્ચલિઙ્ગાનં નામિકપદમાલા, ‘‘ગુણનામાનં નામિકપદમાલા’’તિ વત્તું વટ્ટતિ.

અભિધેય્યકલિઙ્ગેસુ, સવિસેસાનિ યાનિ હિ;

તેસં દાનિ યથાપાળિં, પદમાલં કથેસ્સહં.

કતમાનિ તાનિ પદાનિ, યાનિ સવિસેસાનિ?

ભવાભવાદિકં લઙ્કા-દીપો ઇચ્ચાદિકાનિ ચ;

બોધિ સન્ધીતિ ચાદીનિ, સવિસેસાનિ હોન્તિ તુ.

એતેસુ હિ –

ભવાભવપદં દેક-વચો બહુવચો ક્વચિ;

સમાસે અસમાસેપિ, સમ્ભવો તસ્સ ઇચ્છિતો.

વિગ્ગહઞ્ચ પદત્થઞ્ચ, વત્વા પદસ્સિમસ્સ મે;

વુચ્ચમાનમવિક્ખિત્તા, પદમાલં નિબોધથ.

ભવો ચ અભવો ચ ભવાભવં. અથ વા ભવો ચ અભવો ચ ભવાભવાનિ, અયં વિગ્ગહો. તત્ર ભવોતિ ખુદ્દકો ભવો. અભવોતિ મહન્તો ભવો. વુદ્ધત્થવાચકો હેત્થ અકારો. એત્થ ચ સુગતિદુગ્ગતિવસેન હીનપણીતવસેન ચ ખુદ્દકમહન્તતા વેદિતબ્બા. અથ વા ભવોતિ વુદ્ધિ. અભવોતિ અવુદ્ધિ. અયં પદત્થો. અયં પન નામિકપદમાલા –

ભવાભવં, ભવાભવં, ભવાભવેન, ભવાભવસ્સ, ભવાભવા, ભવાભવસ્મા, ભવાભવમ્હા, ભવાભવસ્સ, ભવાભવે, ભવાભવસ્મિં, ભવાભવમ્હિ, ભો ભવાભવ. ઇતિ ભવાભવપદં એકવચનકં ભવતિ. દિસ્સતિ ચ તસ્સેકવચનતા પાળિયં અટ્ઠકથાયઞ્ચ –

‘‘અતીતકપ્પે ચરિતં, ઠપયિત્વા ભવાભવે;

ઇમસ્મિં કપ્પે ચરિતં, પવક્ખિસ્સં સુણોહિ મે’’

ઇતિ વા,

‘‘એવં બહુવિધં દુક્ખં, સમ્પત્તિઞ્ચ બહૂવિધં;

ભવાભવે અનુભવિત્વા, પત્તો સમ્બોધિમુત્તમં’’

ઇતિ વા એવં પાળિયં ભવાભવ પદસ્સ એકવચનતા દિટ્ઠા.

અટ્ઠકથાયમ્પિ –

‘‘અસમ્બુધં બુદ્ધનિસેવિતં યં,

ભવાભવં ગચ્છતિ જીવલોકો;

નમો અવિજ્જાદિકિલેસજાલ-

વિદ્ધંસિનો ધમ્મવરસ્સ તસ્સા’’તિ

એવં તસ્સેકવચનતા દિટ્ઠા.

ભવાભવાનિ, ભવાભવા, ભવાભવાનિ, ભવાભવે, ભવાભવેહિ, ભવાભવેભિ, ભવાભવાનં, ભવાભવેહિ, ભવાભવેભિ, ભવાભવાનં, ભવાભવેસુ, ભવન્તો ભવાભવાનિ. ઇતિ ભવાભવપદં બહુવચનકમ્પિ ભવતિ. દિસ્સતિ ચ તસ્સ બહુવચનકતા પાળિયં ‘‘ધોનસ્સ હિ નત્થિ કુહિઞ્ચિ લોકે. પકપ્પિકા દિટ્ઠિ ભવાભવેસૂ’’તિ. ઉભયમ્પિ નયં વોમિસ્સેત્વા નામિકપદમાલા યોજેતબ્બા. કથં? ‘‘ભવાભવં, ભવાભવાનિ. ભવાભવં, ભવાભવાનિ. ભવાભવેન, ભવાભવેહિ, ભવાભવેભિ’’ઇચ્ચેવમાદિના ચિત્તનયેન યોજેતબ્બા.

નપુંસકેકવચન-બહુવચનકા ઇમા;

પદમાલા સમાસત્તે, કતાતિ પરિદીપયે.

સમાસકપદઞ્ચેવ, અસમાસકમેવ ચ;

ભવાભવપદં દ્વેધા, ઇતિ વિદ્વા વિભાવયે.

નપુંસકં સમાસત્તે, પુલ્લિઙ્ગમિતરત્તને;

નપુંસકં તુ પાયેન, એકવચનકં વદે.

‘‘ભવો ચ અભવો ચા’’તિ, સમાસત્થં વદે બુધો;

‘‘ભવતો ભવ’’મિચ્ચત્થં, અસમાસસ્સ ભાસયે.

પુલ્લિઙ્ગત્તમ્હિ સો ઞેય્યો, નિસ્સક્કઉપયોગતો;

એવં વિસેસતો જઞ્ઞા, ભવાભવપદં વિદૂ.

યથા ચેત્થ ભવાભવપદસ્સ નામિકપદમાલા યોજિતા, એવં ‘‘કમ્માકમ્મં ફલાફલ’’ન્તિઆદીનમ્પિ નામિકપદમાલા યોજેતબ્બા. અત્થોપિ નેસં યથારહં વત્તબ્બો. યેભુય્યેનેતાનિ એકવચનકાનિ ભવન્તિ. એવં તાવ ભવાભવપદાદીનં વિસેસવન્તતા દટ્ઠબ્બા.

લઙ્કાદીપો, લઙ્કાદીપં, લઙ્કાદીપેન, લઙ્કાદીપસ્સ, લઙ્કાદીપા, લઙ્કાદીપસ્મા, લઙ્કાદીપમ્હા, લઙ્કાદીપસ્સ, લઙ્કાદીપે, લઙ્કાદીપસ્મિં, લઙ્કાદીપમ્હિ, ભો લઙ્કાદીપ. અયં સમાસત્તે નામિકપદમાલા. અસમાસત્તેપિ પન યોજેતબ્બા.

લઙ્કા દીપો, લઙ્કં દીપં, લઙ્કાય દીપેન, લઙ્કાય દીપસ્સ, લઙ્કાય દીપા, લઙ્કાય દીપસ્મા, લઙ્કાય દીપમ્હા, લઙ્કાય દીપસ્સ, લઙ્કાય દીપે, લઙ્કાય દીપસ્મિં, લઙ્કાય દીપમ્હિ, ભોતિ લઙ્કે દીપ. અયં બ્યાસે નામિકપદમાલા. અયં નયો ‘‘જમ્બુદીપો’’તિ એત્થ ન લબ્ભતિ કેવલેન જમ્બૂસદ્દેન જમ્બુદીપસ્સ અકથનતો, યથા કેવલેન લઙ્કાસદ્દેન લઙ્કાદીપો કથિયતિ. અયં પન બ્યાસે પદમાલાનયો વિસેસતો કબ્બરચનાયં કવીનં ઉપકારાય સંવત્તતિ સાસનસ્સાપિ. તથા હિ બ્યાસવસેન પોરાણકવિરચના દિસ્સતિ –

‘‘વન્દામિ સેલમ્હિ સમન્તકૂટે,

લઙ્કાય દીપસ્સ સિખાયમાને;

આવાસભૂતે સુમનામરસ્સ,

બુદ્ધસ્સ તં પાદવળઞ્જમગ્ગ’’ન્તિ.

સાસનેપિ બ્યાસવસેન ‘‘દિબ્બો રથો પાતુરહુ, વેદેહસ્સ યસસ્સિનો’’તિઆદિકા પાળિ દિસ્સતિ.

યથા પન ‘‘જમ્બુદીપો’’તિ એત્થ અયં નયો ન લબ્ભતિ, તથા ‘‘નાગદીપો’’તિઆદીસુપિ કેવલેન જમ્બૂસદ્દેન જમ્બુદીપસ્સ અકથનમિવ કેવલેન નાગસદ્દાદિના નાગદીપાદીનં અકથનતોતિ. નનુ ચ ભો ‘‘બુદ્ધસ્સ જમ્બુનદરંસિનો તં, દાઠં મયં જમ્બુનરા નમામા’’તિ પોરાણકવિરચનાયં જમ્બૂસદ્દેન જમ્બુદીપો વુત્તો ‘‘જમ્બુદીપનરા’’તિ અત્થસમ્ભવતોતિ? સચ્ચં ‘‘જમ્બુદીપનરા’’તિ અત્થો સમ્ભવતિ, કેવલેન પન જમ્બૂસદ્દેન જમ્બુદીપત્થં ન વદતિ, કિન્તુ ‘‘જમ્બુદીપનરા’’તિ વત્તબ્બે ગાથાવિસયત્તા અધિકક્ખરદોસં પરિવજ્જન્તેન દીપસદ્દલોપં કત્વા ‘‘જમ્બુનરા’’તિ વુત્તં, એવં ઉત્તરપદલોપવસેન વુત્તો જમ્બુસદ્દો નરસદ્દં પટિચ્ચ સમાસબલેન ‘‘જમ્બુદીપનરા’’તિ અત્થપ્પકાસને સમત્થો હોતિ, ન કેવલો બ્યાસકાલે, તથા હિ ‘‘જમ્બૂ’’તિ વુત્તે જમ્બુદીપો ન ઞાયતિ, અથ ખો જમ્બુરુક્ખોયેવ ઞાયતિ.

કિં પન ભો ‘‘કાકો દાસો, કાકં દાસં, કાકેન દાસેના’’તિ અયં નયો લબ્ભતિ, ન લબ્ભતીતિ? લબ્ભતિ, કાકસદ્દેન કાકનામકસ્સ દાસસ્સ કથનં હોતિ. યદિ એવં ‘‘જમ્બુદીપો’’તિ એત્થાપિ ‘‘જમ્બુનામકો દીપો’’તિ અત્થં ગહેત્વા ‘‘જમ્બૂ દીપો, જમ્બું દીપં, જમ્બુયા દીપેના’’તિ અયં નયો લબ્ભતીતિ? ન લબ્ભતિ જમ્બૂસદ્દસ્સ પણ્ણત્તિવસેન દીપે અપ્પવત્તનતો. જમ્બૂસદ્દો હિ રુક્ખેયેવ પણ્ણત્તિવસેન પવત્તતિ, ન દીપે. યથા પન ચિત્તવોહારો ચિત્તનામકે ગહપતિમ્હિપિ મનેપિ પવત્તતિ ‘‘ચિત્તો ગહપતિ. ચિત્તં મનો માનસ’’ન્તિઆદીસુ. યથા ચ કુસવોહારો કુસનામકે રઞ્ઞેપિ કુસતિણેપિ પવત્તતિ –

‘‘પભાવતિઞ્ચ આદાય, મણિં વેરોચનં કુસો;

કુસાવતિં કુસરાજા, અગમાસિ મહબ્બલો;

કુસો યથા દુગ્ગહિતો, હત્થમેવાનુકન્તતી’’તિ

આદીસુ, તથા કાકસદ્દોપિ વાયસે, એવંનામકે દાસેપિ પવત્તતિ ‘‘કાકો રવતિ, કાકો નામ દાસો સટ્ઠિયોજનાનિ ગચ્છતી’’તિઆદીસુ. જમ્બૂસદ્દો પન ગહપતિમનાદીસુ ચિત્ત કુસ કાકસદ્દા વિય પણ્ણત્તિવસેન દીપસ્મિં ન પવત્તતિ, તસ્મા યથાવુત્તોયેવ નયો મનસિકરણીયો.

યથા પનેત્થ ‘‘લઙ્કાદીપો’’તિ સદ્દસ્સ નામિકપદમાલા સમાસવસેન બ્યાસવસેન ચ યોજિતા, એવં ‘‘પુબ્બવિદેહદીપો, અપરગોયાનદીપો, ઉત્તરકુરુદીપો, અસ્સયુજનક્ખત્તં, ચિત્રમાસો, વેસ્સન્તરરાજા, સેતવત્થં, દિબ્બરથો’’તિઆદીનમ્પિ નામિકપદમાલા સમાસવસેન બ્યાસવસેન ચ યોજેતબ્બા. પુબ્બવિદેહાદિસદ્દેહિ પુબ્બવિદેહદીપાદીનં કથનઞ્ચ વેદિતબ્બં. ‘‘દિબ્બરથો’’તિઆદીનં સમાસગતપદાનં પયોજને સતિ બ્યાસવસેન વિસું કત્તબ્બતા ચ વેદિતબ્બા. તથા હિ બ્યાસવસેન ‘‘દિબ્બો રથો’’તિઆદિના દ્વિન્નં દ્વિન્નં પદાનં સમાનાધિકરણવસેન પચ્ચેકવિભત્તિયુત્તભાવે સતિ ગાથાસુ વુત્તિપાલનસુખુચ્ચારણગુણો ભવતિ. સો ચ સાસનાનુકૂલો હિ અયં નયો ઠપિતો. તથા હિ પાવચને ‘‘દિબ્બો રથો પાતુરહુ, વેદેહસ્સ યસસ્સિનો’’તિઆદિકા પાળિયો બહૂ દિસ્સન્તિ, એવં લઙ્કાદીપાદિસદ્દાનં વિસેસવન્તતા ભવતિ.

ઇદાનિ બોધિસન્ધિઆદીનં વિસેસવન્તતા વુચ્ચતિ –

બોધિ સન્ધિ વિભત્તા’યુ, ધાતુયેવ પજાપતિ;

દામા દામં તથા સદ્ધા, સદ્ધં તટં તટી તટો.

બ્યઞ્જનં બ્યઞ્જનો અત્થો, અત્થમક્ખરમક્ખરો;

અજ્જવં અજ્જવો ચેવ, તથા મદ્દવગારવા.

વચો વચીતિ ચાદીનિ, સમરૂપા સરૂપતો;

દ્વિત્તિલિઙ્ગાનિ સમ્ભોન્તિ, યથાસમ્ભવમુદ્દિસે.

એતેસુ હિ બોધિસદ્દસ્સ તાવ ‘‘બોધિ રાજકુમારો’’તિ ચ, ‘‘અરિયસાવકો ‘બોધી’તિ વુચ્ચતિ, તસ્સ બોધિસ્સ અઙ્ગોતિ બોજ્ઝઙ્ગો’’તિ ચ એવં પુગ્ગલવચનસ્સ ‘‘બોધિ, બોધી, બોધયો. બોધિં, બોધી, બોધયો. બોધિના’’તિ પુલ્લિઙ્ગે અગ્ગિનયેન નામિકપદમાલા ભવતિ.

રુક્ખમગ્ગનિબ્બાનસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણવચનસ્સ પન ‘‘બોધિ, બોધી, બોધિયો. બોધિં, બોધી, બોધિયો. બોધિયા’’તિ ઇત્થિલિઙ્ગે રત્તિનયેન નામિકપદમાલા ભવતિ.

કેચિ પન ‘‘રુક્ખવચનો બોધિસદ્દો પુલ્લિઙ્ગો’’તિ વદન્તિ, તં આગમેન વિરુદ્ધં વિય દિસ્સનતો વિચારેતબ્બં. ન હિ આગમે રુક્ખવચનસ્સ બોધિસદ્દસ્સ પુલ્લિઙ્ગભાવો દિસ્સતિ, પુગ્ગલવચનસ્સ પન દિસ્સતિ. યદિ ચ ‘‘સાલો ધવો ખદીરો’’તિઆદીનં વિય રુક્ખવચનસ્સ બોધિસદ્દસ્સ પુલ્લિઙ્ગત્તં સિયા, જમ્બૂ સિમ્બલી પાટલીસદ્દાદીનં રુક્ખવાચકત્તા પુલ્લિઙ્ગત્તં સિયા, ન તેસં ઇમસ્સ ચ રુક્ખવાચકત્તેપિ પુલ્લિઙ્ગભાવો ઉપલબ્ભતિ. યદિ હિ રુક્ખવચનો બોધિસદ્દો પુલ્લિઙ્ગો, એવં સન્તે નિબ્બાનવચનો સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણવચનો ચ બોધિસદ્દો નપુંસકલિઙ્ગો સિયા ‘‘નિબ્બાન’’ન્તિઆદિના નપુંસકલિઙ્ગવસેન નિદ્દિટ્ઠસ્સ નિબ્બાનાદિનો અત્થસ્સ કથનતો.

યે એવં વદન્તિ ‘‘રુક્ખવચનો બોધિસદ્દો પુલ્લિઙ્ગો’’તિ, તે ‘‘બોધિ વુચ્ચતિ ચતૂસુ મગ્ગેસુ ઞાણં, તં એત્થ ભગવા પત્તોતિ રુક્ખોપિ બોધિચ્ચેવ વુચ્ચતી’’તિ વુત્તમત્થં ચેતસિ સન્નિધાય ‘‘બુજ્ઝતિ એત્થાતિ બોધી’’તિ નિબ્બચનવસેન ‘‘કિં રુક્ખવચનો બોધિસદ્દો પુલ્લિઙ્ગો ન ભવિસ્સતી’’તિ મઞ્ઞમાના વદન્તિ મઞ્ઞે. નેવં દટ્ઠબ્બં, એવઞ્ચ પન દટ્ઠબ્બં, ‘‘બોધિ વુચ્ચતિ ચતૂસુ મગ્ગેસુ ઞાણં, તં એત્થ ભગવા પત્તોતિ રુક્ખોપિ બોધિચ્ચેવ વુચ્ચતી’’તિ વદન્તેહિ ગરૂહિ ઞાણવચનં ઇત્થિ લિઙ્ગભૂતં બોધીતિ ઞાણસ્સ નામં પણ્ણત્તિઅન્તરપરિકપ્પનેનત્થં પરિકપ્પેન્તેન બુજ્ઝનટ્ઠાનભૂતે રુક્ખે આરોપેત્વા રુક્ખો ‘‘બોધી’’તિ વુત્તો, તસ્મા ઈદિસેસુ ઠાનેસુ નિબ્બચને આદરો ન કાતબ્બો. ન હિ ‘‘બુજ્ઝતિ એત્થાતિ બોધી’’તિ નિબ્બચનકરણં રુક્ખવચનસ્સ બોધિસદ્દસ્સ પુલ્લિઙ્ગત્તં કાતું સક્કોતિ સઙ્કેતસિદ્ધત્તા વોહારસ્સ, તસ્મા રુક્ખં સયં અબોધિમ્પિ સમાનં બોધિયા પટિલાભટ્ઠાનત્તા સઙ્કેતસિદ્ધેન ‘‘બોધી’’તિ ઇત્થિલિઙ્ગવોહારેન વોહરન્તિ સાસનિકા, બોધિયા વા કારણત્તા ફલવોહારેન. એતમત્થંયેવ હિ સન્ધાય ‘‘બોધિ વુચ્ચતિ ચતૂસુ મગ્ગેસુ ઞાણં, તં એત્થ ભગવા પત્તોતિ રુક્ખોપિ બોધિચ્ચેવ વુચ્ચતી’’તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં, એવં ‘‘બોધી’’તિ ઇત્થિલિઙ્ગવસેન રુક્ખનામં પવત્તતીતિ. તેનાહ આયસ્મા સારિપુત્તો ધમ્મસેનાપતિ અનુધમ્મચક્કવત્તી વોહારકુસલો ઇત્થિલિઙ્ગવોહારેન ‘‘બુદ્ધાનં ભગવન્તાનં બોધિયા મૂલે સહ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપ્પટિલાભા સચ્છિકા પઞ્ઞત્તિ યદિદં બુદ્ધો’’તિ. અપિચ તત્થ તત્થ ‘‘બોધિયા સાખા’’તિ ચ, ‘‘કેનટ્ઠેન મહાબોધિ, કસ્સ સમ્બન્ધિની ચ સા’’તિ ચ,

‘‘હત્થતો મુત્તમત્તા સા, અસીતિરતનં નભં;

ઉગ્ગન્ત્વાન તદા મુઞ્ચિ, છબ્બણ્ણા રસ્મિયો સુભા’’તિ ચ

એવમાદયો રુક્ખવાચકસ્સ બોધિસદ્દસ્સ ઇત્થિલિઙ્ગભાવે પયોગા દિસ્સન્તિ.

અથ વા રુક્ખવાચકો બોધિસદ્દો દ્વિલિઙ્ગો પુમિત્થિલિઙ્ગવસેન. તથા હિ સમન્તપાસાદિકાયં વિનયસંવણ્ણનાયં મહાવેય્યાકરણસ્સ પાળિનયવિદુનો બુદ્ધઘોસાચરિયસ્સ એવં સદ્દરચના દિસ્સતિ ‘‘સક્ખિસ્સસિ ત્વં તાત પાટલિપુત્તં ગન્ત્વા મહાબોધિના સદ્ધિં અય્યં સઙ્ઘમિત્તત્થેરિં આનેતુ’’ન્તિ ચ, ‘‘સાપિ ખો મહાબોધિસમારૂળ્હા નાવા પસ્સતો મહારાજસ્સ મહાસમુદ્દતલં પક્ખન્દા’’તિ ચ તસ્સ રુક્ખવાચકસ્સ બોધિસદ્દસ્સ ‘‘બુજ્ઝતિ એત્થાતિ બોધી’’તિ નિબ્બચનવસેન ‘‘બોધિ, બોધી, બોધયો. બોધિં, બોધી, બોધયો. બોધિના’’તિઆદિના પદમાલા વેદિતબ્બા. રુક્ખવાચકસ્સેવ પન તસ્સ ઞાણે પવત્તિત્થિલિઙ્ગવોહારેન સઙ્કેતસિદ્ધેન રૂળ્હત્થદીપકેન ‘‘બોધિ, બોધી, બોધિયો. બોધિં, બોધી, બોધિયો. બોધિયા’’તિઆદિના પદમાલા વેદિતબ્બા. ઇચ્ચેવં –

પુગ્ગલવાચકો બોધિ-સદ્દો પુલ્લિઙ્ગિકો ભવે;

ઞાણાદિવાચકો ઇત્થિ-લિઙ્ગોયેવ સિયા સદા.

બોધિપાદપવચનો, પુમિત્થિલિઙ્ગિકો ભવે;

એવં સન્તેપિ એતસ્સ, ઇત્થિલિઙ્ગત્તમેવ તુ;

ઇચ્છિતબ્બતરં યસ્મા, ધમ્મસેનાપતીરિતં.

સન્ધિસદ્દાદીનમ્પિ નયાનુસારેન નામિકપદમાલા યોજેતબ્બા. સન્ધિસદ્દો હિ સરસન્ધિઆદિવાચકો પુલ્લિઙ્ગો, પટિસન્ધિયાદિવાચકો ઇત્થિલિઙ્ગો ‘‘સન્ધિનો. સન્ધિયા’’તિઆદિદસ્સનતો. વિભત્તિસદ્દો વિભજનવાચકો ઇત્થિલિઙ્ગો, સ્યાદિવાચકો પુલ્લિઙ્ગો ચેવ ઇત્થિલિઙ્ગો ચ ‘‘વિભત્તિસ્સ. વિભત્તિયા’’તિઆદિદસ્સનતો.

આયુસદ્દો પન જીવિતિન્દ્રિયવાચકોયેવ હુત્વા પુન્નપુંસકલિઙ્ગો, ‘‘પુનરાયુ ચ મે લદ્ધો, એવં જાનાહિ મારિસા’’તિ ‘‘એત્તકંયેવ તે આયુ, ચવનકાલો ભવિસ્સતી’’તિ ચ દસ્સનતો.

ધાતુસદ્દો સભાવાદિવાચકો ઇત્થિલિઙ્ગો, કરપચાદિવાચકો પુમિત્થિલિઙ્ગો ‘‘ચક્ખુધાતુયા. કરોતિસ્સ ધાતુસ્સ. ધાતુયો ધાતુયા’’તિ દસ્સનતો.

પજાપતિસદ્દો દેવવિસેસવાચકો પુલ્લિઙ્ગો, કલત્તજિનમાતુચ્છાવાચકો ઇત્થિલિઙ્ગો ‘‘પજાપતિસ્સ દેવરાજસ્સ ધજગ્ગં ઉલ્લોકેય્યાથ’’, ‘‘અત્તનો પજાપતિયા સદ્ધિં મહાપજાપતિયા’’તિ ચ દસ્સનતો.

દામા દામં સદ્દા માલતીદામાદિભેદભિન્નસ્સ એકસ્સ વત્થુસ્સ યથાક્કમં ઇત્થિનપુંસકલિઙ્ગા. તથા હિ ‘‘માલતીદામા લોલાળિઙ્ગલીલા. માલતીદામં. સિઙ્ઘિતં દામં ભમરેહિ. રતનદામા. રતનદામ’’ન્તિ ચ દ્વિલિઙ્ગભાવે લોકિકપ્પયોગા દિસ્સન્તિ સાસનાનુકૂલા.

સદ્ધં સદ્ધાસદ્દા પન ભિન્નવત્થૂનં વાચકા ઇત્થિનપુંસકલિઙ્ગા, સદ્ધાસદ્દો પસાદલક્ખણવાચકો ઇત્થિલિઙ્ગો, સદ્ધંસદ્દો મતકભત્તવાચકો નપુંસકલિઙ્ગો ‘‘સદ્ધા સદ્દહના. મયમસ્સુભો ગોતમબ્રાહ્મણા નામ દાનાનિ દેમ સદ્ધાનિ કરોમા’’તિ દસ્સનતો. ઇમસ્મિં પન ઠાને ‘‘સદ્ધો પુરિસો, સદ્ધા ઇત્થી, સદ્ધં કુલ’’ન્તિ ઇમાનિ વાચ્ચલિઙ્ગત્તા સઙ્ગહં ન ગચ્છન્તીતિ દટ્ઠબ્બાનિ.

તટં તટી તટોતિમે સદ્દા તીરસઙ્ખાતે એકસ્મિંયેવત્થે થીપુન્નપુંસકલિઙ્ગા.

બ્યઞ્જનસદ્દો ઉપસેચનલિઙ્ગવાક્યાવેણિકસરીરાવયવવાચકો નપુંસકલિઙ્ગો, અક્ખરવાચકો પુન્નપુંસકલિઙ્ગો. તત્રુપસેચને ‘‘સૂપં વા બ્યઞ્જનં વા’’તિ નપુંસકનિદ્દેસો દિસ્સતિ. તથા લિઙ્ગે ‘‘ઇત્થિબ્યઞ્જનં પુરિસબ્યઞ્જન’’ન્તિ નપુંસકનિદ્દેસો. વાક્યે ‘‘પદબ્યઞ્જનાનિ સાધુકં ઉગ્ગહેત્વા’’તિ નપુંસકલિઙ્ગનિદ્દેસો. આવેણિકે ‘‘અસીતિ અનુબ્યઞ્જનાની’’તિ નપુંસકનિદ્દેસો. સરીરાવયવે ‘‘કિલેસાનં અનુ અનુ બ્યઞ્જનતો પાકટભાવકરણતો અનુબ્યઞ્જન’’ન્તિ એવં નપુંસકનિદ્દેસો. એત્થ હિ અનુબ્યઞ્જનં નામ હત્થપાદસિતહસિતકથિતવિલોકિતાદિભેદો આકારો. સો એવ ‘‘સરીરાવયવો’’તિ વુચ્ચતીતિ. અક્ખરે ‘‘બ્યઞ્જનો. બ્યઞ્જન’’ન્તિ ચ પુન્નપુંસકનિદ્દેસો.

અત્થસદ્દો નિબ્બાનવચનો નપુંસકલિઙ્ગો, અભિધેય્યધનકારણપયોજનનિવત્યાભિસન્ધાનાદિવચનો પન પુલ્લિઙ્ગો. તથા હિ કથાવત્થુમ્હિ ‘‘અત્થત્થમ્હી’’તિ ઇમિસ્સા પાળિયા અત્થસંવણ્ણનાયં ‘‘અત્થં વુચ્ચતિ નિબ્બાન’’ન્તિ નપુંસકલિઙ્ગનિદ્દેસેન અત્થસદ્દો વુત્તો. ઇતિ અત્થસદ્દો દ્વિલિઙ્ગો.

અક્ખરસદ્દો ચ ‘‘યો પુબ્બો અક્ખરો અક્ખરાની’’તિ ચ દસ્સનતો. અપિચ અક્ખરસદ્દો નિબ્બાનવચનો નામપણ્ણત્તિવચનો ચ સબ્બદાનપુંસકલિઙ્ગો ભવતિ ‘‘પદમચ્ચુતમક્ખરં, મહાજનસમ્મતોતિ ખો વાસેટ્ઠ ‘મહાસમ્મતો’ત્વેવ પઠમં અક્ખરં નિબ્બત્ત’’ન્તિ એવમાદીસુ. ‘‘અક્ખરાય દેસેતિ, અક્ખરક્ખરાય આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિ એત્થ પન પુલ્લિઙ્ગોતિપિ નપુંસકલિઙ્ગોતિપિ વત્તબ્બો, ઇત્થિલિઙ્ગોતિ પન ન વત્તબ્બો. અયઞ્હિ ‘‘અસક્કતા ચસ્મ ધનઞ્ચયાય. વિરમથાયસ્મન્તો મમવચનાયા’’તિઆદીસુ ‘‘ધનઞ્ચયાય, વચનાયા’’તિ સદ્દા વિય વિભત્તિવિપલ્લાસેન વુત્તો, ન લિઙ્ગવિપલ્લાસવસેનાતિ.

અજ્જવ મદ્દવ ગારવસદ્દા પન પુન્નપુંસકલિઙ્ગા. ‘‘અજ્જવો ચ મદ્દવો ચ. અજ્જવમદ્દવં. ગારવો ચ નિવાતો ચ. સહ આવજ્જિતે થૂપે, ગારવં હોતિ મે તદા’’તિ ચ આદિદસ્સનતો.

વચોવચીસદ્દા પન ઘટોઘટીસદ્દા વિય પુમિત્થિલિઙ્ગા, તત્થ વચીસદ્દસ્સ ‘‘વચી, વચી, વચિયો. વચિં, વચી, વચિયો. વચિયા’’તિ નામિકપદમાલા યોજેતબ્બા. કેચિ ‘‘દુચ્ચરિતપયોગવિઞ્ઞત્તિસદ્દાદીસુ પરેસુ વચસદ્દસ્સન્તો ઈકારો હોતિ, તેન ‘‘વચીદુચ્ચરિત’’ન્તિઆદીનિ રૂપાનિ દિસ્સન્તી’’તિ વદન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં વચસદ્દતો વિસું વચીસદ્દસ્સ દસ્સનતો. અત્રિમાનિ પાળિતો ચ અટ્ઠકથાતો ચ નિદસ્સનપદાનિ. ‘‘વચી વચીસઙ્ખારો, વચીસઙ્ખારો વચી, વચિઞ્ચ વચીસઙ્ખારે ચ ઠપેત્વા અવસેસા ન ચેવ વચી, ન ચ વચીસઙ્ખારો. ગદિતો વચીભિ સતિમાભિનન્દે’’તિ ઇમાનિ પાળિતો નિદસ્સનપદાનિ. ‘‘ચોપનસઙ્ખાતા વચી એવ વિઞ્ઞત્તિ વચીવિઞ્ઞત્તિ, વચિયા ભેદો વચીભેદો’’તિ ઇમાનિ અટ્ઠકથાતો નિદસ્સનપદાનિ. ઇમિના નયેન અઞ્ઞેસમ્પિ સરૂપાસરૂપપદાનં યથારહં દ્વિતિલિઙ્ગતા વવત્થપેતબ્બા. એવં અભિધેય્યકલિઙ્ગેસુ સવિસેસાનિ અભિધેય્યલિઙ્ગાનિ વેદિતબ્બાનિ.

ઇદાનિ કત્થચિ વાચ્ચલિઙ્ગભૂતાનં અભિધેય્યલિઙ્ગાનઞ્ચ તદ્ધિભન્તલિઙ્ગાનઞ્ચ ધમ્માદિવસેન નામિકપદમાલા વુચ્ચતે. તથા હિ –

ધમ્મભો પુગ્ગલા ચેવ, ધમ્મપુગ્ગલતોપિ ચ;

એકન્તધમ્મતો ચેવ, તથેવેકન્તપુગ્ગલા.

પદમાલા સિયું તાસુ, પચ્ચત્તાદિવસેન તુ;

પદં સમં વિસમઞ્ચ, જઞ્ઞા સબ્બસમમ્પિ ચ.

કથં? ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિ, મિચ્છાસઙ્કપ્પો, મિચ્છાવાચા, મિચ્છાવાચો, મિચ્છાદિટ્ઠિકો, મિચ્છાસઙ્કપ્પી’’ ઇચ્ચેતેસં નામિકપદમાલા એવં વેદિતબ્બા.

‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિ, મિચ્છાદિટ્ઠી, મિચ્છાદિટ્ઠિયો. મિચ્છાદિટ્ઠિં, મિચ્છાદિટ્ઠી, મિચ્છાદિટ્ઠિયો. મિચ્છાદિટ્ઠિયા’’તિ એવં ધમ્મતો, ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિ, મિચ્છાદિટ્ઠી, મિચ્છાદિટ્ઠિનો. મિચ્છાદિટ્ઠિં, મિચ્છાદિટ્ઠી, મિચ્છાદિટ્ઠિનો. મિચ્છાદિટ્ઠિના’’તિ એવં પુગ્ગલતો, ‘‘મિચ્છાસઙ્કપ્પો, મિચ્છાસઙ્કપ્પા. મિચ્છાસઙ્કપ્પ’’ન્તિ એવં ધમ્મપુગ્ગલતો, ‘‘મિચ્છાવાચા, મિચ્છાવાચા, મિચ્છાવાચાયો. મિચ્છાવાચં, મિચ્છાવાચા મિચ્છાવાચાયો. મિચ્છાવાચાય’’ એવં એકન્તધમ્મતો, ‘‘મિચ્છાવાચો, મિચ્છાવાચા. મિચ્છાવાચં, મિચ્છાવાચે. મિચ્છાવાચેન’’ એવં એકન્તપુગ્ગલતો, ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિકો. મિચ્છાદિટ્ઠિકા. મિચ્છાદિટ્ઠિક’’ન્તિ એવમ્પિ એકન્તપુગ્ગલતો, ‘‘મિચ્છાસઙ્કપ્પી, મિચ્છાસઙ્કપ્પિનો. મિચ્છાસઙ્કપ્પિ’’ન્તિ એવમ્પિ એકન્તપુગ્ગલતો નામિકપદમાલા ભવતિ. પચ્ચત્તોપયોગવચનાદિવસેન પન પદં સદિસં વિસદિસં સબ્બથા સદિસમ્પિ ચ ભવતિ. એસ નયો સમ્માદિટ્ઠિસમ્માસઙ્કપ્પાદીસુપિ.

અત્રિમે આહચ્ચભાસિતા પયોગા – અવિજ્જાગતસ્સ ભિક્ખવે અવિદ્દસુનો મિચ્છાદિટ્ઠિ પહોતિ. મિચ્છાદિટ્ઠિસ્સ મિચ્છાસઙ્કપ્પો પહોતિ. મિચ્છાસઙ્કપ્પસ્સ મિચ્છાવાચા પહોતિ. મિચ્છાવાચસ્સ મિચ્છાકમ્મન્તો પહોતિ. મિચ્છાકમ્મન્તસ્સ મિચ્છાઆજીવો પહોતિ. મિચ્છાઆજીવસ્સ મિચ્છાવાયામો પહોતિ. મિચ્છાવાયામસ્સ મિચ્છાસતિ પહોતિ. મિચ્છાસતિસ્સ મિચ્છાસમાધિ પહોતીતિ. વિજ્જાગતસ્સ ભિક્ખવે વિદ્દસુનો સમ્માદિટ્ઠિ પહોતિ. સમ્માદિટ્ઠિસ્સ સમ્માસઙ્કપ્પો પહોતીતિ વિત્થારો, એવં કત્થચિ વાચ્ચલિઙ્ગભૂતાનં અભિધેય્યલિઙ્ગાનઞ્ચ તદ્ધિતન્તલિઙ્ગાનઞ્ચ નામિકપદમાલા સપ્પયોગા કથિતા.

ઇદાનિ નેવાભિધેય્યલિઙ્ગસ્સ ભવિતબ્બસદ્દસ્સ ચ અભિધેય્યલિઙ્ગાનં સોત્થિ સુવત્થિ સદ્દાનઞ્ચ વાચ્ચલિઙ્ગાભિધેય્યલિઙ્ગસ્સ અબ્ભુતસદ્દસ્સ ચ વાચ્ચલિઙ્ગસ્સ અભૂતસદ્દસ્સચાતિ ઇમેસં કિઞ્ચિ વિસેસં કથયામ, નામિકપદમાલઞ્ચ યથારહં યોજેસ્સામ. એતેસુ હિ ભવિતબ્બસદ્દો એકન્તભાવવાચકો નપુંસકલિઙ્ગો એકવચનન્તોયેવ હોતિ. તતિયન્તપદેહિ એવંસદ્દ નસદ્દાદીહિ ચ યોજેતબ્બો ચ હોતિ. નાસ્સ નામિકપદમાલા લબ્ભતિ, અત્રિમે ચ પયોગા ‘‘સદ્ધમ્મગરુકેન ભવિતબ્બં, નો આમિસગરુકેન, ઇમિના ચોરેન ભવિતબ્બં, ઇમેહિ ચોરેહિ ભવિતબ્બં, ઇમાય ચોરિયા ભવિતબ્બં, ઇમાહિ ચોરીહિ ભવિતબ્બં, અનેન ચિત્તેન ભવિતબ્બં, ઇમેહિ ચિત્તેહિ ભવિતબ્બં, એવં ભવિતબ્બં, અઞ્ઞથા ભવિતબ્બ’’ન્તિ. અત્રિદં વુચ્ચતિ –

ભવિતબ્બપદં નિચ્ચં, સબ્બઞ્ઞુવરસાસને;

પઠમેકવચો ભાવ-વાચકઞ્ચ નપુંસકં.

તતિયન્તપદેહેવં-સદ્દાદીહિ ચ ધીમતા;

યોજેતબ્બંવ સમ્ભોતિ, ઇતિ વિદ્વા વિભાવયે.

અયં ‘‘ભવિતબ્બ’’ન્તિ પદસ્સ વિસેસો.

સોત્થિ ભદ્દન્તે હોતુ રઞ્ઞો, સોત્થિં ગચ્છતિ ન્હાપિતો. સોત્થિનામ્હિ સમુટ્ઠિતો. સુવત્થિ, સુવત્થિં, સુવત્થિના, અયં ધસાત્થિસદ્દાદીનં વિસેસો.

અયં પન ‘‘અબ્ભુતં અભૂત’’ન્તિ દ્વિન્નં વિસેસો. ભૂસદ્દસ્સ બ્ભૂ, સંયોગપરે પટિસેધત્થવતિ અઇતિનિપાતે ઉપપદે સતિ એકન્તેન રસ્સત્તમુપયાતિ. ક્વત્થે? ‘‘અભૂતપુબ્બં ભૂત’’ન્તિઆદીસ્વત્થેસુ. તથાવિધે અસઞ્ઞોગપરે રસ્સત્તં ન ઉપયાતિ. ક્વત્થે? ‘‘અસચ્ચ’’ન્તિઆદીસ્વત્થેસુ. તથા હિ ‘‘અબ્ભુત’’ન્તિ પદસ્સ ‘‘અભૂતપુબ્બં ભૂત’’ન્તિપિ અત્થો ભવતિ, ‘‘અબ્ભુતકરણ’’ન્તિપિ અત્થો ભવતિ. ‘‘અભૂત’’ન્તિ પદસ્સ પન ‘‘અસચ્ચ’’ન્તિપિ અત્થો ભવતિ, ‘‘અજાત’’ન્તિપિ અત્થો ભવતિ. તત્ર ‘‘અચ્છરિયં વત ભો અબ્ભુતં વત ભો. અચ્છેરં વત લોકસ્મિં, અબ્ભુતં લોમહંસનં’’ ઇચ્ચેવમાદયો ‘‘અભૂતપુબ્બં ભૂત’’ન્તિ અત્થે પયોગા.

‘‘ત્વં મં નાગેન આલમ્પ,

અહં મણ્ડૂકછાપિયા;

હોતુ નો અબ્ભુતં તત્થ,

આસહસ્સેહિ પઞ્ચહી’’તિ

ઇચ્ચેવમાદયો અબ્ભુતકરણત્થે પયોગા. એવં રસ્સવસેન, દીઘવસેન પન નિસ્સંયોગે ‘‘અભૂતં અતચ્છં. અતથં’’ઇચ્ચેવમાદયો અસચ્ચત્થે પયોગા, ‘‘અભૂતં અજાતં અસઞ્જાત’’ન્તિ ઇચ્ચેવમાદયો અજાતત્થે પયોગા. ભવન્તિ ચત્ર –

‘‘અભૂતપુબ્બં ભૂત’’ન્તિ, અત્થસ્મિં અબ્ભુતન્તિદં;

પદં વિઞ્ઞૂહિ વિઞ્ઞેય્યં, રસ્સભાવેન સણ્ઠિતં.

અબ્ભુતકરણત્થેપિ, અબ્ભુતન્તિ પદં તથા;

સણ્ઠિતં રસ્સભાવેન, ઇતિ વિદ્વા વિભાવયે.

અભૂતમિતિ દીઘત્ત-વસેન કથિતં પન;

પદં સમધિગન્તબ્બ-મસચ્ચાજાતવાચકં.

અબ્ભુતં, અબ્ભુતાનિ. ચિત્તનયેન, અબ્ભુતો, અબ્ભુતા. અબ્ભુતં, પુરિસનયેન, અબ્ભુતા, અબ્ભુતા, અબ્ભુતાયો. અબ્ભુતં. કઞ્ઞાનયેન ઞેય્યં. એવં ભૂતસદ્દસ્સપિ નામિકપદમાલા તિધા ગહેતબ્બા. અત્ર ‘‘અબ્ભુત’’મિતિ પદં વાચ્ચલિઙ્ગમ્પિ ભવતિ અભિધેય્યલિઙ્ગમ્પિ. ‘‘અભૂત’’મિતિ પદં પન વાચ્ચલિઙ્ગં અભિધેય્યલિઙ્ગમ્પિ વા સચ્ચસદ્દો વિય કત્થચિ. ઇતિસ્સ યથારહં અયમ્પિ સપ્પયોગા નામિકપદમાલા કથિતા.

ઇદાનિ આગમિકાનં કોસલ્લજનનત્થં પદસમોધાનવસેન નામિકપદમાલા વુચ્ચતે – બુદ્ધો ભગવા, બુદ્ધા ભગવન્તો. બુદ્ધં ભગવન્તં, બુદ્ધે ભગવન્તે. બુદ્ધેન ભગવતા, સેસં વિત્થારેતબ્બં. અયં પદમાલા એકવચનબહુવચનવસેન ઞેય્યા.

દેવા તાવતિંસા. દેવે તાવતિંસે. દેવેહિ તાવતિંસેહિ. સેસં વિત્થારેતબ્બં. બહુવચનવસેન ઞેય્યા પદમાલા.

સો ભગવા જાનં પસ્સં અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો, તં ભગવન્તં જાનન્તં પસ્સન્તં અરહન્તં સમ્માસમ્બુદ્ધં, તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન, તસ્સ ભગવતો જાનતો પસ્સતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ. સેસં વિત્થારેતબ્બં. એકવચનવસેન ઞેય્યા પદમાલા.

રાજા સુદ્ધોદનો, રાજાનં સુદ્ધોદનં, રઞ્ઞા સુદ્ધોદનેન. સેસં વિત્થારેતબ્બં.

રાજા પસ્સેનદી કોસલો, રાજાનં પસ્સેનદિં કોસલં, રઞ્ઞા પસ્સેનદિના કોસલેન. સેસં વિત્થારેતબ્બં.

રાજા માગધો સેનિયો બિમ્બિસારો, રાજાનં માગધં સેનિયં બિમ્બિસારં, રઞ્ઞા માગધેન સેનિયેન બિમ્બિસારેન. સેસં વિત્થારેતબ્બં.

રાજા માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો, રાજાનં માગધં અજાતસત્તું વેદેહિપુત્તં, રઞ્ઞા માગધેન અજાતસત્તુના વેદેહિપુત્તેન. સેસં વિત્થારેતબ્બં.

મહાપજાપતી ગોતમી, મહાપજાપતિં ગોતમિં, મહાપજાપતિયા ગોતમિયાતિ પઞ્ચક્ખત્તું વત્તબ્બં. મહાપજાપતિયં ગોતમિયં, ભોતિ મહાપજાપતિ ગોતમિ.

મક્ખલિ ગોસાલો. મક્ખલિં ગોસાલં. મક્ખલિના ગોસાલેન. સેસં વિત્થારેતબ્બં.

સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનં સાવકયુગં. સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનં સાવકયુગં, સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનેન સાવકયુગેન, સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનસ્સ સાવકયુગસ્સ. સેસં વિત્થારેતબ્બં. સબ્બાપેતા પદમાલા એકવચનવસેન ઞેય્યા. સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાના અગ્ગસાવકા, સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાને અગ્ગસાવકે, સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનેહિ અગ્ગસાવકેહિ. સેસં વિત્થારેતબ્બં. બહુવચનવસેન ઞેય્યા. ઇતો અઞ્ઞેસુપિ એસેવ નયો.

સો દારો, સા દારા. સં દારં, સે દારે. સેન દારેન. સેસં વિત્થારેતબ્બં. સા નારી, સા નારિયો. સં નારિં, સા નારિયો. સાય નારિયા. સેસં વિત્થારેતબ્બં. સં કમ્મં, સાનિ કમ્માનિ. સેન કમ્મેન. સં ફલં, સાનિ ફલાનિ. સેન ફલેન. સેસં વિત્થારેતબ્બં.

પઠમં ઝાનં, પઠમં ઝાનં, પઠમેન ઝાનેન, પઠમસ્સ ઝાનસ્સ. સેસં વિત્થારેતબ્બં.

ચતુત્થી દિસા, ચતુત્થિં દિસં, ચતુત્થિયા દિસાય.

ધમ્મી કથા, ધમ્મિં કથં, ધમ્મિયા કથાય, ધમ્મિયં કથાયં. એવં અનુપુબ્બી કથા, એવરૂપી કથા. ઇમિના નયેન અઞ્ઞેસુપિ ઠાનેસુ પદસમોધાનવસેન લિઙ્ગતો ચ અન્તતો ચ વચનતો ચ અપેક્ખિતબ્બં. પદતો ચ નાનપ્પકારા નામિકપદમાલા યોજેતબ્બા.

ઇદાનિ એકપ્પકારાનં સદ્દાનં લિઙ્ગઅન્તવસેન નાનત્તં વેદિતબ્બં. કથં? યાદિસો, યાદિસી, યાદિસં. તાદિસો, તાદિસી, તાદિસં. એતાદિસો, એતાદિસી, એતાદિસં. કીદિસો, કીદિસી, કીદિસં. ઈદિસો, ઈદિસી, ઈદિસં. એદિસો, એદિસી, એદિસં. સદિસો, સદિસી, સદિસં. કદાચિ પન ‘‘યાદિસા તાદિસા’’તિ એવમાદીનિ ઇત્થિલિઙ્ગરૂપાનિપિ ભવન્તિ. નામિકપદમાલા નેસં પુરિસ ઇત્થી ચિત્તનયેન યોજેતબ્બા.

ઇદાનિ સમાસતદ્ધિતપદભૂતાનં અમમસદ્દાદીનં નામિકપદમાલા વુચ્ચતે – અમમો, અમમા, અમમં, અમમે. અમમેન. સેસં વિત્થારેતબ્બં.

મય્હકો, મય્હકા. મય્હકં, મય્હકે. મય્હકેન. સેસં વિત્થારેતબ્બં.

આમા, આમા, આમાયો. આમં, આમા, આમાયો. સેસં વિત્થારેતબ્બં.

તત્ર અમમોતિ નત્થિ તણ્હામમત્તં દિટ્ઠિમમત્તઞ્ચ એતસ્સાતિ અમમો, કો સો, અરહાયેવાતિ વત્તું વટ્ટતિ. અપિચ યેસતણ્હાપિ સદિટ્ઠીપિ ‘‘મમ ઇદ’’ન્તિ મમત્તં ન કરોન્તિ, તેપિ અમમાયેવ. એત્થ ચ ‘‘મનુસ્સા તત્થ જાયન્તિ, અમમા અપરિગ્ગહા’’તિ ઇદં સાસનતો નિદસ્સનં. ‘‘અમમો નિરહઙ્કારો’’તિ ઇદં પન લોકતો નિદસ્સનં. ઇત્થિલિઙ્ગે વત્તબ્બે ‘‘અમમા, અમમા, અમમાયો’’તિ પદમાલા. નપુંસકે વત્તબ્બે ‘‘અમમં, અમમાની’’તિ પદમાલા. તત્ર મય્હકોતિ ‘‘ઇદમ્પિ મય્હં ઇદમ્પિ મય્હ’’ન્તિ વિપ્પલપતીતિ મય્હકો, એકો પક્ખિવિસેસો. વુત્તઞ્હેતં જાતકે –

‘‘સકુણો મય્હકો નામ, ગિરિસાનુદરીચરો;

પક્કં પિપ્ફલિમારુય્હ, ‘મય્હં મય્હ’ન્તિ કન્દતી’’તિ.

ઇત્થિલિઙ્ગે વત્તબ્બે ‘‘મય્હકી, મય્હકી, મય્હકિયો’’તિ પદમાલા. તત્ર આમાતિ ‘‘આમ અહં તુમ્હાકં દાસી’’તિ એવં દાસિભાવં પટિજાનાતીતિ આમા. ગેહદાસી. વુત્તઞ્હેતં જાતકેસુ ‘‘યત્થ દાસો આમજાતો, ઠિતો થુલ્લાનિ ગચ્છતી’’તિ ચ, ‘‘આમાય દાસાપિ ભવન્તિ લોકે’’તિ ચ, તસ્મા ઇમાનેવેત્થ નિદસ્સનપદાનિ.

ઇદાનિ કતિ કતિપય કતિમીસદ્દાનં વિસેસો વુચ્ચતે યથારહં નામિકપદમાલા ચ. તત્ર કતિમીસદ્દસ્સ નામિકપદમાલા ન લબ્ભતિ ‘‘અજ્જ ભન્તે કતિમી’’તિ એવં પુચ્છાવસેન આગતમત્તતો. કતિ કતિપયસદ્દાનં પન લબ્ભતેવ, સા ચ બહુવચનિકા. વિસુદ્ધિમગ્ગટીકાયં પન કતિપયસદ્દો એકવચનિકો વુત્તો. કતિ પુરિસા તિટ્ઠન્તિ, કતિ પુરિસે પસ્સતિ. કતિ ઇત્થિયો, કતિ કુલાનિ. કતિ લોકસ્મિં છિદ્દાનિ યત્થ ચિત્તં ન તિટ્ઠતિ. કતિ કુસલા. કતિ ધાતુયો. કતિ આયતનાનિ. કતિહિ ખન્ધેહિ કતિહાયતનેહિ કતિહિ ધાતૂહિ સઙ્ગહિતં. કતિભિ રજમાનેતિ, કતિભિ પરિસુજ્ઝતિ. કતિપયા પુરિસા, કતિપયા ઇત્થિયો, કતિપયાનિ ચિત્તાનિ. ઇમા પન નામિકપદમાલા.

કતિ. કતિહિ, કતિભિ. કતિનં. કતિસુ.

કતિપયા. કતિપયેહિ, કતિપયેભિ. કતિપયાનં. કતિપયેસુ. કતિપયાયો. કતિપયાહિ, કતિપયાભિ. કતિપયાનં. કતિપયાસુ. કતિપયાનિ. કતિપયે. કતિપયેહિ, કતિપયેભિ. કતિપયાનં. કતિપયેસૂતિ. સબ્બાપેતા સત્તન્નં વિભત્તીનં વસેન ઞેય્યા, સમાસવિધિમ્હિપિ કતિ કતિપયસદ્દા બહુવચનવસેનેવ યોજેતબ્બા. ‘‘કતિસઙ્ગાતિગો ભિક્ખુ, ઓઘતિણ્ણોતિ વુચ્ચતિ. કતિપયજનકત’’ન્તિઆદીસુ હિ ‘‘કતિ કિત્તકા સઙ્ગા કતિસઙ્ગા’’તિઆદિના સબ્બદા બહુવચનસમાસો દટ્ઠબ્બો.

ઇદાનિ રૂળ્હીસદ્દાનં નામિકપદમાલા વુચ્ચતે – ઇધ રૂળ્હીસદ્દા નામ યેવાપનકસદ્દાદયો. યેવાપનકો, યેવાપનકા. યેવાપનકં. યેવાપનો, યેવાપના. યેવાપનં. યંવાપનકં, યંવાપનકાનિ. સેસં સબ્બત્થ વિત્થારેતબ્બં. તત્ર યેવાપનકોતિ ‘‘ફસ્સો હોતિ વેદના હોતી’’તિઆદિના વુત્તા ફસ્સાદયો વિય સરૂપતો અવત્વા ‘‘યે વા પન તસ્મિં સમયે અઞ્ઞેપિ અત્થિ પટિચ્ચસમુપ્પન્ના અરૂપિનો ધમ્મા’’તિ એવં ‘‘યેવાપના’’તિ પદેન વુત્તો યેવાપનકો, એવં ‘‘યેવાપનો’’તિ એત્થાપિ. તથા ‘‘યં વા પનઞ્ઞમ્પિ અત્થિ રૂપ’’ન્તિ એવં ‘‘યંવાપના’’તિ પદેન વુત્તં યંવાપનકં. એસ નયો યથારહં યસ્સકં યત્થકન્તિઆદીસુપિ નેતબ્બો.

એત્થ સિયા – નનુ ચ ભો પનસદ્દો નિપાતો, નિપાતાનઞ્ચ અબ્યયભાવો સિદ્ધો તીસુ લિઙ્ગેસુ સબ્બવિભત્તિવચનેસુ ચ વયાભાવતો, સો કસ્મા ‘‘યેવાપનો’’તિ ઓકારન્તો જાતોતિ? સચ્ચં પનસદ્દો નિપાતો, સો ચ ખો ‘‘યે વા પન તસ્મિં સમયે’’તિ વા, ‘‘યં વા પનઞ્ઞમ્પી’’તિ વા, ‘‘બ્રાહ્મણા પના’’તિ વા એવમાદીસુ નિપાતો, ‘‘યેવાપનકો’’તિ વા, ‘‘યેવાપનો’’તિ વા એવમાદીસુ નિપાતો નામ ન હોતિ. અનુકરણમત્તઞ્હેતં, તસ્મા ઈદિસેસુ પનસદ્દસહિતા પયોગા રૂળ્હીસદ્દાતિ ગહેતબ્બા. યજ્જેવં કસ્મા નિબ્બચનમુદાહટન્તિ? અત્થસ્સ પાકટીકરણત્થં.