૧૨. સબ્બનામતંસદિસનામનામિકપદમાલા

ઇતો પરં પવક્ખામિ, સબ્બનામઞ્ચ તસ્સમં;

નામઞ્ચ યોજિતં નાના-નામેહેવ વિસેસતો.

યાનિ હોન્તિ તિલિઙ્ગાનિ, અનુકૂલાનિ યાનિ ચ;

તિલિઙ્ગાનં વિસેસેન, પદાનેતાનિ નામતો.

‘‘સબ્બસાધારણકાનિ, નામાનિ’’ચ્ચેવ અત્થતો;

સબ્બનામાનિ વુચ્ચન્તિ, સત્તવીસતિ સઙ્ખતો.

તેસુ કાનિચિ રૂપેહિ, સેસાઞ્ઞેહિ ચ યુજ્જરે;

કાનિચિ પન સહેવ, એતેસં લક્ખણં ઇદં.

એતસ્મા લક્ખણા મુત્તં, ન પદં સબ્બનામિકં;

તસ્માતીતાદયો સદ્દા, ગુણનામાનિ વુચ્ચરે.

સબ્બનામાનિ નામ – સબ્બ કતર કતમ ઉભય ઇતરઅઞ્ઞ અઞ્ઞતર અઞ્ઞતમ પુબ્બ પર અપર દક્ખિણ ઉત્તર અધરયત એત ઇમ અમુકિં એક ઉભ દ્વિતિ ચતુ તુમ્હ અમ્હ ઇચ્ચેતાનિ સત્તવીસ.

એતેસુ સબ્બસદ્દો સકલત્થો, સો ચ સબ્બસબ્બાદિવસેન ઞેય્યો. કતર કતમસદ્દા પુચ્છનત્થા. ઉભયસદ્દો દ્વિઅવયવસમુદાયવચનો. ઇતરસદ્દો વુત્તપટિયોગીવચનો. અઞ્ઞસદ્દો અધિગતાપરવચનો. અઞ્ઞતર અઞ્ઞતમસદ્દા અનિયમત્થા. પુબ્બાદયો ઉત્તરપરિયન્તા દિસાકાલાદિવવત્થાવચના. તથા હિ પુબ્બ પરા પર દક્ખિણુત્તરસદ્દા પુલ્લિઙ્ગત્તે યથારહં કાલદેસાદિવચના, ઇત્થિલિઙ્ગત્તે દિસાદિવચના, નપુંસકલિઙ્ગત્તે ઠાનાદિવચના. અધરસદ્દોપિ હેટ્ઠિમત્થવાચકો વવત્થાવચનોયેવ, સો ચ તિલિઙ્ગો ‘‘અધરો પત્તો. અધરા અરણી, અધરં ભાજન’’મિતિ, યંસદ્દો અનિયમત્થો. તંસદ્દો પરમ્મુખાવચનો. એતસદ્દો સમીપવચનો. ઇમસદ્દો અચ્ચન્તસમીપવચનો. અમુસદ્દો દૂરવચનો. કિંસદ્દો પુચ્છનત્થો. એકસદ્દો સઙ્ખાદિવચનો. વુત્તઞ્હિ –

એકસદ્દો અઞ્ઞત્થસેટ્ઠઅસહાયસઙ્ખાદીસુ દિસ્સતિ. તથા હેસ ‘‘સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞન્તિ, ઇત્થેકે અભિવદન્તી’’તિઆદીસુ અઞ્ઞત્થે દિસ્સતિ. ‘‘ચેતસો એકોદિભાવ’’ન્તિઆદીસુ સેટ્ઠે. ‘‘એકો વૂપકટ્ઠો’’તિઆદીસુ અસહાયે. ‘‘એકોવ ખો ભિક્ખવે ખણો ચ સમયો ચ બ્રહ્મચરિયવાસાયા’’તિઆદીસુ સઙ્ખાયન્તિ.

યત્થેસ સઙ્ખાવચનો, તત્થેકવચનન્તોવ. ઉભસદ્દો દ્વિસદ્દપરિયાયો. દ્વિતિચતુસદ્દા સઙ્ખાવચના, સબ્બકાલં બહુવચનન્તાવ. તુમ્હસદ્દો યેન કથેતિ, તસ્મિં વત્તબ્બવચનં. અમ્હસદ્દો અત્તનિ વત્તબ્બવચનં.

ઇદાનિ તેસં નામિકપદમાલં કથયામ –

સબ્બો, સબ્બે. સબ્બં, સબ્બે. સબ્બેન, સબ્બેહિ, સબ્બેભિ. સબ્બસ્સ, સબ્બેસં, સબ્બેસાનં. સબ્બસ્મા, સબ્બમ્હા, સબ્બેહિ, સબ્બેભિ. સબ્બસ્સ, સબ્બેસં, સબ્બેસાનં. સબ્બસ્મિં, સબ્બમ્હિ, સબ્બેસુ. ભો સબ્બ, ભવન્તો સબ્બે.

તત્ર ‘‘સબ્બો ભૂતો, સબ્બે ભૂતા’’તિઆદિના, ‘‘સબ્બો પુરિસો, સબ્બે પુરિસા’’તિઆદિના ચ નયેન સબ્બાનિ પુલ્લિઙ્ગનામેહિ સદ્ધિં યોજેતબ્બાનિ. યાનિ પન યમકમહાથેરેન પુન્નપુંસકવિસયે સબ્બ કતર કતમાદીનં અઞ્ઞાનિપિ રૂપાનિ વુત્તાનિ. તં યથા?

‘‘સબ્બા’’ ઇચ્ચાદિકં રૂપં, નિસ્સક્કે ભુમ્મકે પન;

‘‘સબ્બે’’ ઇચ્ચાદિકં રૂપં, યમકેન પકાસિતં.

તઞ્ચે ઉપપરિક્ખિત્વા, યુત્તં ગણ્હન્તુ યોગિનો;

સબ્બનામિકરૂપઞ્હિ, વિવિધં દુબ્બુધં યતો.

સબ્બા, સબ્બા, સબ્બાયો. સબ્બં, સબ્બા, સબ્બાયો. સબ્બાય, સબ્બસ્સા, સબ્બાહિ, સબ્બાભિ. સબ્બાય, સબ્બસ્સા, સબ્બાસં. સબ્બાય, સબ્બસ્સા, સબ્બાહિ, સબ્બાભિ. સબ્બાય, સબ્બસ્સા, સબ્બાસં. સબ્બાયં, સબ્બસ્સા, સબ્બસ્સં, સબ્બાસુ. ભોતિ સબ્બે, ભોતિયો સબ્બા, સબ્બાયો. ઇત્થિલિઙ્ગત્તે નામિકપદમાલા.

એત્થ ‘‘સબ્બા ભાવિકા, સબ્બા ભાવિકાયો’’તિ, ‘‘સબ્બા કઞ્ઞા, સબ્બા કઞ્ઞાયો’’તિ ચ આદિના ઇત્થિલિઙ્ગસબ્બનામાનિ સબ્બેહિ ઇત્થિલિઙ્ગેહિ સદ્ધિં યોજેતબ્બાનિ. એત્થ ચ ‘‘સબ્બસ્સા’’તિ પદં તતિયાચતુત્થીપઞ્ચમીછટ્ઠીસત્તમીવસેન પઞ્ચધા વિભત્તં ‘‘તસ્સા કુમારિકાય સદ્ધિ’’ન્તિ કરણપ્પયોગાદિદસ્સનતો. સબ્બસ્સા કઞ્ઞાય કતં. સબ્બસ્સા કઞ્ઞાય દેતિ. અયં કઞ્ઞા સબ્બસ્સા કઞ્ઞાય હીના વિરૂપા. અયં કઞ્ઞા સબ્બસ્સા કઞ્ઞાય ઉત્તમા અભિરૂપા. સબ્બસ્સા કઞ્ઞાય અપેતિ, સબ્બસ્સા કઞ્ઞાય ધનં. સબ્બસ્સા કઞ્ઞાય પતિટ્ઠિતં.

સબ્બં, સબ્બાનિ. સબ્બં, સબ્બાનિ. સબ્બેન, સબ્બેહિ, સબ્બેભિ. સબ્બસ્સ, સબ્બેસં, સબ્બેસાનં. સબ્બસ્મા, સબ્બમ્હા, સબ્બેહિ, સબ્બેભિ. સબ્બસ્સ, સબ્બેસં, સબ્બેસાનં. સબ્બસ્મિં, સબ્બમ્હિ, સબ્બેસુ. ભો સબ્બ, ભવન્તો સબ્બાનિ. નપુંસકલિઙ્ગત્તે નામિકપદમાલા.

એત્થ ‘‘સબ્બં ભૂતં, સબ્બાનિ ભૂતાનિ. સબ્બં ચિત્તં, સબ્બાનિ ચિત્તાની’’તિ ચ આદિના નપુંસકલિઙ્ગસબ્બનામાનિ સબ્બેહિ નપુંસકલિઙ્ગેહિ સદ્ધિં યોજેતબ્બાનિ. એવં સબ્બસદ્દસ્સ લિઙ્ગત્તયવસેન પદમાલા ભવતિ.

ઇદાનિસ્સ પરપદેન સદ્ધિં સમાસો વેદિતબ્બો ‘‘સબ્બસાધારણો સબ્બવેરી’’ઇતિ. તત્થ સબ્બેસં સાધારણો સબ્બસાધારણો. સબ્બેસં વેરી, સબ્બે વા વેરિનો યસ્સ સોયં સબ્બવેરીતિ સમાસવિગ્ગહો. યથા પન સબ્બસદ્દસ્સ પદમાલા લિઙ્ગત્તયવસેન યોજિતા, એવં કતરસદ્દાદીનમ્પિ અધરસદ્દપરિયન્તાનં યોજેતબ્બા.

તત્રાયં ઉભયસદ્દવજ્જિતો પુલ્લિઙ્ગપેય્યાલો –

કતરો, કતરે. કતરં…પે… ભો કતર, ભવન્તો કતરે. કતમો, કતમે. ઇતરો, ઇતરે. અઞ્ઞો, અઞ્ઞે. અઞ્ઞતરો, અઞ્ઞતરે. અઞ્ઞતમો, અઞ્ઞતમે. પુબ્બો, પુબ્બે. પરો, પરે. અપરો, અપરે. દક્ખિણો, દક્ખિણે. ઉત્તરો, ઉત્તરે. અધરો, અધરે…પે… ભો અધર, ભવન્તો અધરેતિ.

અયં પન ઉભયસદ્દસહિતો નપુંસકલિઙ્ગપેય્યાલો –

કતરં, કતરાનિ. કતરં…પે… ભો કતર, ભવન્તો કતરાનિ. કતમં. ઉભયં. ઇતરં. અઞ્ઞં. અઞ્ઞતરં. અઞ્ઞતમં. પુબ્બં. પરં. અપરં. દક્ખિણં. ઉત્તરં. અધરં, અધરાનિ. અધરં…પે… ભો અધર, ભવન્તો અધરાનીતિ.

ઇદાનિ પુન્નપુંસકલિઙ્ગાનં પરસદ્દાદીનં રૂપન્તરનિદ્દેસો વુચ્ચતિ. કચ્ચાયનસ્મિઞ્હિ ‘‘પુરિસા’’તિ વિય ‘‘પરા’’તિ પઠમાબહુવચનં દિસ્સતિ. એવરૂપો નયો અપરસબ્બકતરાદીસુ અઞ્ઞતમપરિયોસાનેસુ નવસુ અપ્પસિદ્ધો, લબ્ભમાનો પુબ્બદક્ખિણુત્તરાધરેસુ ચતૂસુ લબ્ભેય્ય. તથા ‘‘પુરિસે’’તિ વિય પાળિઆદીસુ ‘‘પુબ્બે’’તિ સચ્ચસઙ્ખેપે ‘‘ઇતરે’’તિ, કચ્ચાયને ચ ‘‘પરે’’તિ સત્તમીએકવચનં દિસ્સતિ. એવરૂપો નયો સબ્બ અઞ્ઞસદ્દેસુ અપ્પસિદ્ધો, લબ્ભમાનો કતરકતમાદીસુ સેસેસુ અધરપરિયોસાનેસુ દ્વાદસસુ લબ્ભેય્ય. તથા ‘‘પુરિસા’’તિ વિય સબ્બા કતરા ઇચ્ચાદિ પઞ્ચમીએકવચનનયો પાળિઆદીસુ અપ્પસિદ્ધો. એવં સન્તેપિ અયં નયો પુનપ્પુનં ઉપપરિક્ખિત્વા યુત્તો ચે, ગહેતબ્બો.

અયં પન ઉભયસદ્દસહિતો ઇત્થિલિઙ્ગપેય્યાલો –

કતરા, કતરા, કતરાયો. કતરં…પે… ભોતિ કતરે, ભોતિયો કતરા, કતરાયો. કતમા. ઉભયા. ઇતરા. અઞ્ઞતરા. અઞ્ઞતમા. પુબ્બા. પરા. અપરા. દક્ખિણા. ઉત્તરા. અધરા, અધરા, અધરાયો. અધરં…પે… ભોતિ અધરે, ભોતિયો અધરા, અધરાયોતિ.

યસ્મા પનેતેસુ ઇતર અઞ્ઞ અઞ્ઞતર અઞ્ઞતમાનં પાળિયાદીસુ ‘‘ઇતરિસ્સા’’તિઆદિદસ્સનતો કોચિ ભેદો વત્તબ્બો, તસ્મા ચતુત્થીછટ્ઠીનં એકવચનટ્ઠાને ‘‘ઇતરિસ્સા, ઇતરાય, અઞ્ઞિસ્સા, અઞ્ઞાય. અઞ્ઞતરિસ્સા, અઞ્ઞતરાય, અઞ્ઞતમિસ્સા, અઞ્ઞતમાયા’’તિ યોજેતબ્બં. તથા તતિયાપઞ્ચમીનમેકવચનટ્ઠાને ‘‘તસ્સા કુમારિકાય સદ્ધિં. કસ્સાહં કેન હાયામી’’તિ કરણનિસ્સક્કપ્પયોગદસ્સનતો સત્તમિયા પનેકવચનટ્ઠાને ‘‘ઇતરિસ્સા, ઇતરિસ્સં, ઇતરાય, ઇતરાયં, અઞ્ઞિસ્સા, અઞ્ઞિસ્સં, અઞ્ઞાય, અઞ્ઞાયં, અઞ્ઞતરિસ્સા, અઞ્ઞતરિસ્સં, અઞ્ઞતરાય, અઞ્ઞતરાયં, અઞ્ઞતમિસ્સા, અઞ્ઞતમિસ્સં, અઞ્ઞતમાય, અઞ્ઞતમાય’’ન્તિ યોજેતબ્બં ‘‘અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ અઞ્ઞતરિસ્સા ઇત્થિયા પટિબદ્ધચિત્તો હોતી’’તિ પાળિદસ્સનતો.

તત્ર સબ્બસદ્દો સબ્બસબ્બં, પદેસસબ્બં, આયતનસબ્બં, સક્કાયસબ્બન્તિ ચતૂસુ વિસયેસુ દિટ્ઠપ્પયોગો. તથા હેસ ‘‘સબ્બે ધમ્મા સબ્બાકારેન બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણમુખે આપાથમાગચ્છન્તી’’તિઆદીસુ સબ્બસબ્બસ્મિં આગતો. ‘‘સબ્બેસં વો સારિપુત્તા સુભાસિતં પરિયાયેના’’તિઆદીસુ પદેસસબ્બસ્મિં. ‘‘સબ્બં વો ભિક્ખવે દેસેસ્સામિ, તં સુણાથ સાધુકં મનસિ કરોથ, ભાસિસ્સામિ…પે… કતમઞ્ચ ભિક્ખવે સબ્બં ચક્ખુઞ્ચેવ રૂપા ચ…પે… મનો ચેવ ધમ્મા ચા’’તિ એત્થ આયતનસબ્બસ્મિં. ‘‘સબ્બં સબ્બતો સઞ્જાનાતી’’તિઆદીસુ સક્કાયસબ્બસ્મિં. તત્થ સબ્બસબ્બસ્મિં આગતો નિપ્પદેસો, ઇતરેસુ તીસુ સપ્પદેસોતિ વેદિતબ્બો. ઇચ્ચેવં –

સબ્બસબ્બપદેસેસુ, અથો આયતનેપિ ચ;

સક્કાયે ચાતિ ચતૂસુ, સબ્બસદ્દો પવત્તતિ.

કતર કતમસદ્દેસુ કતરસદ્દો અપ્પેસુ એકં વા દ્વે વા તીણિ વા ભિય્યો વા અપ્પમુપાદાય વત્તતિ. કતમસદ્દો બહૂસુ એકં વા દ્વે વા તીણિ વા બહું વા ઉપાદાય વત્તતિ. કતરસદ્દો હિ અપ્પવિસયો, કતમસદ્દો બહુવિસયો. તત્રિમે પયોગા ‘‘કતરેન મગ્ગેન ગન્તબ્બં. સમુદ્દો કતરો અયં. કતમો તસ્મિં સમયે ફસ્સો હોતિ. કતમે ધમ્મા કુસલા. દિસા ચતસ્સો વિદિસા ચતસ્સો, ઉદ્ધં અધો દસ દિસતા, ઇમાયો, કતમં દિસં તિટ્ઠતિ નાગરાજા’’. ઇચ્ચેવમાદયો ભવન્તિ. ઉભયો. ઉભયં. ઉભયો. ઉભયેન. સેસં પુલ્લિઙ્ગે સબ્બસદ્દસમં. ઉભયો જના તિટ્ઠન્તિ. ઉભયો જને પસ્સતિ. યથા ઉભો પુત્તા. ઉભો પુત્તેતિ. ‘‘ઉભયો’’તિ હિ પદં ‘‘ઉભો’’તિ પદમિવ બહુવચનન્તભાવેન પસિદ્ધં, ન ત્વેકવચનન્તભાવેન. એત્થ હિ –

‘‘એકરત્તેન ઉભયો, તુવઞ્ચ ધનુસેખ ચ;

અન્નમેવાભિનન્દન્તિ, ઉભયો દેવમાનુસા’’

‘‘ઉભયો તે પિતાભાતરો’’તિ તદત્થસાધકાનિ નિદસ્સનપદાનિ વેદિતબ્બાનિ. યદા પનાયસ્મન્તો ‘‘ઉભયો’’તિ એકવચનન્તં પસ્સેય્યાથ, તદા સાધુકં મનસિ કરોથ. કો હિ સમત્થો અનન્તનયપટિમણ્ડિતે સાટ્ઠકથે તેપિટકે જિનસાસને નિરવસેસતો નયં દટ્ઠું દસ્સેતુઞ્ચ અઞ્ઞત્ર આગમાધિગમસમ્પન્નેન પભિન્નપટિસમ્ભિદેન. ઇદઞ્ચેત્થુપલક્ખિતબ્બં –

અઞ્ઞસદ્દો પુબ્બસદ્દો, દક્ખિણો ચુત્તરો પરો;

સબ્બનામેસુ ગય્હન્તિ, અસબ્બનામિકેસુપિ.

એતેસઞ્હિ સબ્બનામેસુ સઙ્ગહો વિભાવિતોવ.

ઇદાનિ અસબ્બનામેસુ સઙ્ગહો વુચ્ચતે – તત્થ અઞ્ઞસદ્દો તાવ યદા બાલવાચકો, તદા સબ્બનામં નામ ન હોતિ. અસબ્બનામત્તા ચ સબ્બથાપિ પુરિસ કઞ્ઞા ચિત્તનયેનેવ યોજેતબ્બો. તથા હિ ન જાનાતીતિ અઞ્ઞો, બાલો પુરિસો. ન જાનાતીતિ અઞ્ઞા, બાલા ઇત્થી. ન જાનાતીતિ અઞ્ઞં, બાલં કુલન્તિ વચનત્થો. એવં વિદિત્વા પુલ્લિઙ્ગટ્ઠાને ‘‘અઞ્ઞો, અઞ્ઞા. અઞ્ઞં, અઞ્ઞે’’તિઆદિના પુરિસનયેનેવ નામિકપદમાલા યોજેતબ્બા. ઇત્થિલિઙ્ગટ્ઠાને ‘‘અઞ્ઞા, અઞ્ઞા, અઞ્ઞાયો’’તિઆદિના કઞ્ઞાનયેનેવ, નપુંસકલિઙ્ગટ્ઠાને ‘‘અઞ્ઞં, અઞ્ઞાની’’તિઆદિના ચિત્તનયેનેવ યોજેતબ્બા.

ઇમસ્મિઞ્હિ અત્થવિસેસે બાલજને વત્તુકામેન ‘‘અઞ્ઞા જના’’તિ અવત્વા ‘‘અઞ્ઞે જના’’તિ વુત્તે તસ્સ તં વચનં અધિપ્પેતત્થં ન સાધેતિ અઞ્ઞથા અત્થસ્સ ગહેતબ્બત્તા. તથા ‘‘અઞ્ઞાનં જનાન’’ન્તિ અવત્વા ‘‘અઞ્ઞેસં જનાનં, અઞ્ઞેસાનં જનાન’’ન્તિ વા વુત્તે તસ્સ તં વચનં અધિપ્પેતત્થં ન સાધેતિ. તથા ‘‘અઞ્ઞાનં ઇત્થીન’’ન્તિ અવત્વા ‘‘અઞ્ઞાસં ઇત્થીન’’ન્તિ વુત્તેપિ, ‘‘અઞ્ઞાનં કુલાન’’ન્તિ અવત્વા ‘‘અઞ્ઞેસં કુલાનં, અઞ્ઞેસાનં કુલાન’’ન્તિ વા વુત્તેપિ. સબ્બનામિકવસેન પન અધિગતાપરવચનિચ્છાયં ‘‘અઞ્ઞે જના’’તિઆદિના વત્તબ્બં, ન ‘‘અઞ્ઞા જના’’તિઆદિના. તથા હિ ‘‘અઞ્ઞા જના’’તિઆદિના વુત્તવચનં અધિપ્પેતત્થં ન સાધેતિ અઞ્ઞથા અત્થસ્સ ગહેતબ્બત્તા. ઇતિ યત્થ ‘‘અઞ્ઞા જના’’તિઆદિવચનં ઉપપજ્જતિ, ‘‘અઞ્ઞે જના’’તિઆદિવચનં નુપપજ્જતિ, યત્થ પન ‘‘અઞ્ઞે જના’’તિઆદિવચનં ઉપપજ્જતિ, ‘‘અઞ્ઞા જના’’તિઆદિવચનં નુપપજ્જતિ. યા એતસ્મિં અત્થવિસેસે સલ્લક્ખણા પઞ્ઞા, અયં નીતિયા મગ્ગો યુત્તાયુત્તિવિચારણે હેતુત્તા, લોકસ્મિઞ્હિ યુત્તાયુત્તિવિચારણા નીતીતિ વુત્તા. સા ચ વિના પઞ્ઞાય ન સિજ્ઝતિ. એવં અઞ્ઞસદ્દો અસબ્બનામિકોપિ ભવતિ.

પુબ્બ દક્ખિણુત્તર પરસદ્દેસુ પુબ્બસદ્દો યત્થ પધાનવાચકો, યત્થ ચ ‘‘સેમ્હં પુબ્બો’’તિઆદીસુ લોહિતકોપજવાચકો, તત્થ અસબ્બનામિકો. પઠમત્થે તિલિઙ્ગો, દુતિયત્થે એકલિઙ્ગો. ઉત્તમત્થવાચકો પન ઉત્તરસદ્દો ચ પરસદ્દો ચ અસબ્બનામિકો તિલિઙ્ગોયેવ. તથા ‘‘દક્ખિણસ્સા વહન્તિમ’’ન્તિ એત્થ વિય સુસિક્ખિતત્થચતુરત્થવાચકો દક્ખિણસદ્દો. ‘‘પેતાનં દક્ખિણં દજ્જા’’તિઆદીસુ પન દેય્યધમ્મવાચકો દક્ખિણાસદ્દો નિયોગા ઇત્થિલિઙ્ગો અસબ્બનામિકોયેવ. એવં અઞ્ઞ પુબ્બ દક્ખિણુત્તર પરસદ્દા અસબ્બનામિકાપિ સન્તીતિ તેસં સબ્બનામેસુપિ અસબ્બનામેસુપિ સઙ્ગહો વેદિતબ્બો.

ઇદાનિ કતરસદ્દાદીનં પરપદેન સદ્ધિં સમાસો નીયતે ‘‘કતરગામવાસી કતમગામવાસી. ઉભયગામવાસિનો, ઇતરગામવાસી અઞ્ઞતરગામવાસી, પુબ્બદિસા, પરજનો, દક્ખિણદિસા, ઉત્તરદિસા, અધરપત્તો’’તિ. તત્ર ‘‘કતરો ગામો કતરગામો, કતમો ગામો કતમગામો, ઉભયો ગામા ઉભયગામા’’તિઆદિના યથારહં સમાસવિગ્ગહો, કતરસદ્દસ્સ પન કતમસદ્દેન સદ્ધિં સમાસં ઇચ્છન્તિ દ્વિધા ચ રૂપાનિ ગરૂ ‘‘કતરો ચ કતમો ચ કતરકતમે કતરકતમા વા’’તિ. તસ્મા સબ્બનામિકનયેન સુદ્ધનામિકેસુ પુરિસનયેન ચ કતર કતમસદ્દસ્સ નામિકપદમાલા યોજેતબ્બા, તેનસ્સ સમ્પદાનસામિવચનટ્ઠાનેસુ ‘‘કતરકતમેસં, કતરકતમેસાનં, કતરકતમાન’’ન્તિ તીણિ રૂપાનિ સિયું ‘‘કતરા ચ કતમા ચ કતરકતમા’’તિ એવં ઇત્થિલિઙ્ગવસેન કતસમાસે પન સબ્બનામિકનયેન, સુદ્ધનામિકેસુ કઞ્ઞાનયેન ચ યોજેતબ્બા. ‘‘કતરઞ્ચ કતમઞ્ચ કતરકતમાની’’તિ એવં નપુંસકલિઙ્ગવસેન કતસમાસે સબ્બનામિકનયેન, સુદ્ધનામિકેસુ ચિત્તનયેન ચ યોજેતબ્બા.

અયં પનેત્થ વિસેસોપિ વેદિતબ્બો – પુબ્બાપરાદિસદ્દા દ્વન્દસમાસાદિવિધિં પત્વા સેહિ રૂપેહિ રૂપવન્તો ન હોન્તિ, તં યથા? પુબ્બાપરા, અધરુત્તરા, માસપુબ્બા પુરિસા, દિટ્ઠપુબ્બા પુરિસા, તથાગતં દિટ્ઠપુબ્બા સાવકા, ઇદં પુલ્લિઙ્ગત્તે પઠમાબહુવચનરૂપં. એત્થેકારો આદેસભૂતો ન દિસ્સતિ. પુબ્બાપરાનં અધરુત્તરાનં, માસપુબ્બાનં પુરિસાનં, ઇદં પુલ્લિઙ્ગત્તે ચતુત્થીછટ્ઠીનં બહુવચનરૂપં. એત્થ સં સાનમિચ્ચેતે આદેસભૂતા ન દિસ્સન્તિ. તથાગતં દિટ્ઠપુબ્બાનં સાવકાનં, તથાગતં દિટ્ઠપુબ્બાનં સાવિકાનં, કુલાનં વા, ઇદં તિલિઙ્ગત્તે ચતુત્થીછટ્ઠીનં બહુવચનરૂપં. એત્થાપિ સં સાનમિચ્ચેતે આદેસભૂતા ન દિસ્સન્તિ. માસપુબ્બાયં માસપુબ્બાય, પિયપુબ્બાયં પિયપુબ્બાય, ઇદમિત્થિલિઙ્ગત્તે સત્તમીચતુત્થીછટ્ઠીનં એકવચનરૂપં. એત્થાદેસભૂતા સં સા ન દિસ્સન્તિ. માસપુબ્બાનં ઇત્થીનં, પિયપુબ્બાનં ઇત્થીનં, ઇદમિત્થિલિઙ્ગત્તે ચતુત્થીછટ્ઠીબહુવચનરૂપં. એત્થ પનાદેસભૂતો સમિચ્ચેસો ન દિસ્સતિ. અઞ્ઞાનિપિ યથાસમ્ભવં યોજેતબ્બાનિ, પુબ્બાપરાદીનં સમાસવિગ્ગહં સમાસપરિચ્છેદે પકાસેસ્સામ.

ઇદાનિ યંસદ્દસ્સ નામિકપદમાલા વુચ્ચતે –

યો, યે. યં, યે. યેન, યેહિ, યેભિ. યસ્સ, યેસં, યેસાનં. યસ્મા, યમ્હા, યેહિ, યેભિ. યસ્સ, યેસં, યેસાનં. યસ્મિં, યમ્હિ, યેસુ. ઇદં પુલ્લિઙ્ગં. યં, યાનિ. યં, યાનિ. યેન. સેસં પુલ્લિઙ્ગસદિસં. અથ વા યં, યાનિ, યા. યં, યાનિ, યે. યેન. સેસં પુલ્લિઙ્ગસદિસં. કત્થચિ હિ નિકારલોપો ભવતિ. અથ વા પન નિકારસ્સ આકારેકારાદેસાપિ ગાથાવિસયે.

‘‘યા પુબ્બે બોધિસત્તાનં, પલ્લઙ્કવરમાભુજે;

નિમિત્તાનિ પદિસ્સન્તિ, તાનિ અજ્જ પદિસ્સરે’’તિ ચ,

‘‘કિં માણવસ્સ રતનાનિ અત્થિ, યે તં જિનન્તો હરે અક્ખધુત્તો’’તિ ચ ઇદમેત્થ પાળિનિદસ્સનં. ઇદં નપુંસકલિઙ્ગં.

યા, યા, યાયો. યં, યા, યાયો. યાય, યાહિ, યાભિ. યાય, યસ્સા, યાસં. યાય, યાહિ, યાભિ. યાય, યસ્સા, યાસં. યસ્સં, યાયં, યાસુ. ઇત્થિલિઙ્ગં. એવં યંસદ્દસ્સ લિઙ્ગત્તયવસેન પદમાલા ભવતિ. એત્થાલપનપદાનિ ન લબ્ભન્તિ. તથા તંસદ્દાદીનં પદમાલાદીસુપિ.

એત્થ પન યન્તિ સદ્દસ્સ અત્થુદ્ધારો વુચ્ચતે – યન્તિ સદ્દો ‘‘યં મે ભન્તે દેવાનં તાવતિંસાનં સમ્મુખા સુતં સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં, આરોચેમિ તં ભન્તે ભગવતો’’તિઆદીસુ પચ્ચત્તવચને દિસ્સતિ. ‘‘યન્તં અપુચ્છિમ્હ અકિત્તયી નો, અઞ્ઞં તં પુચ્છામ તદિઙ્ઘ બ્રૂહી’’તિઆદીસુ ઉપયોગવચને. ‘‘અટ્ઠા નમેતં ભિક્ખવે અનવકાસો, યં એકિસ્સા લોકધાતુયા’’તિઆદીસુ કરણવચને. ‘‘યં વિપસ્સી ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો લોકે ઉદપાદી’’તિઆદીસુ ભુમ્મવચને દિસ્સતિ. એત્થેદં વુચ્ચતિ –

‘‘પચ્ચત્તે ઉપયોગે ચ, ભુમ્મે ચ કરણેપિ ચ;

ચતૂસ્વેતેસુ ઠાનેસુ, યન્તિ સદ્દો પવત્તતી’’તિ.

પરપદેન સદ્ધિં યંસદ્દસ્સ સમાસોપિ વેદિતબ્બો ‘‘યંખન્ધાદિ, યંગુણા, યગ્ગુણા’’તિ. તત્થ યો ખન્ધાદિ યંખન્ધાદિ, યે ગુણા યંગુણાતિ સમાસવિગ્ગહો. તથા હિ વિસુદ્ધિમગ્ગે ‘‘યંગુણનેમિત્તિકઞ્ચેતં નામં, તેસં ગુણાનં પકાસનત્થં ઇમં ગાથં વદન્તી’’તિ એતસ્મિં પદે ‘‘યે ગુણા યંગુણા, યંગુણા એવ નિમિત્તં યંગુણનિમિત્તં, તતો જાતં ‘ભગવા’તિ ઇદં નામન્તિ યંગુણનેમિત્તિક’’ન્તિ નિબ્બચનમિચ્છિતબ્બં. યગ્ગુણાતિ એત્થ પન ‘‘યસ્સ ગુણા યગ્ગુણા’’તિ નિબ્બચનં. તથા હિ –

‘‘અપિ સબ્બઞ્ઞુતા પઞ્ઞા, યગ્ગુણન્તં ન જાનિયા;

અથ કા તસ્સ વિજઞ્ઞા, તં બુદ્ધં ભૂગુણં નમે’’તિ

પોરાણકવિરચનાયં ‘‘યસ્સ ગુણા યગ્ગુણા’’તિ નિબ્બચનમિચ્છિતબ્બં.

યસદ્દસ્સ સમાસમ્હિ, સદ્ધિં પરપદેહિ વે;

નિગ્ગહીતાગમો વાથ, દ્વિભાવો વા સિયા દ્વિધા.

એવં યસદ્દસ્સ સમાસો સલ્લક્ખિતબ્બો.

ઇદાનિ તસદ્દસ્સ નામિકપદમાલા વુચ્ચતે –

સો, તે. નં, તં, ને, તે. નેન, તેન, નેહિ, તેહિ, નેભિ, તેભિ. અસ્સ, નસ્સ, તસ્સ, ‘નેસં, તેસં (આસં). અસ્મા, નસ્મા, તસ્મા, નમ્હા, તમ્હા, નેહિ, તેહિ, નેભિ, તેભિ. અસ્સ, નસ્સ, તસ્સ, નેસં, તેસં (આસં). અસ્મિં, નસ્મિં, તસ્મિં, અમ્હિ, નમ્હિ, તમ્હિ, ત્યમ્હિ, નેસુ, તેસુ. ઇદં પુલ્લિઙ્ગં. એત્થ ચ આસંસદ્દસ્સ અત્થિભાવે ‘‘નેવાસં કેસા દિસ્સન્તિ, હત્થપાદા ચ જાલિનો’’તિ ગાથા નિદસ્સનં, સો ચ તિલિઙ્ગો દટ્ઠબ્બો. ત્યમ્હીતિ પદસ્સ અત્થિભાવે –

‘‘યદાસ્સ સીલં પઞ્ઞઞ્ચ, સોચેય્યઞ્ચાધિગચ્છતિ;

અથ વિસ્સાસતે ત્યમ્હિ, ગુય્હઞ્ચસ્સ ન રક્ખતી’’તિ

અયં ગાથા નિદસ્સનં. અયમેત્થ રૂપવિસેસો સલ્લક્ખિતબ્બો – અરિયવિનયેતિ વા સપ્પુરિસવિનયેતિ વા. એસે સે એકે એકટ્ઠેતિ પાળિપ્પદેસે પચ્ચત્તેકવચનકાનમેત તસદ્દાનં એકારન્તનિદ્દેસોપિ દિસ્સતીતિ.

એત્થ પન તેસદ્દસ્સ અત્થુદ્ધારો વુચ્ચતે – તેસદ્દો ‘‘ન તે સુખં પજાનન્તિ, યે ન પસ્સન્તિ નન્દન’’ન્તિઆદીસુ તંસદ્દસ્સ વસેન પચ્ચત્તબહુવચને આગતો, ‘‘તે ન પસ્સામિ દારકે’’તિઆદીસુ ઉપયોગબહુવચને. ‘‘નમો તે પુરિસાજઞ્ઞ, નમો તે પુરિસુત્તમ. નમો તે બુદ્ધ વીરત્થૂ’’તિ ચ આદીસુ તુમ્હસદ્દસ્સ વસેન સમ્પદાને, તુય્હન્તિ અત્થોતિ વદન્તિ. ‘‘કિન્તે દિટ્ઠં કિન્તિ તે દિટ્ઠં, ઉપધી તે સમતિક્કન્તા, આસવા તે પદાલિતા’’તિ ચ આદીસુ કરણે. ‘‘કિન્તે વતં કિં પન બ્રહ્મચરિય’’ન્તિઆદીસુ સામિઅત્થે, તવાતિ અત્થોતિ વદન્તિ. એત્થેતં વુચ્ચતિ –

‘‘પચ્ચત્તે ઉપયોગે ચ, કરણે સમ્પદાનિયે;

સામિમ્હિ ચાતિ તેસદ્દો, પઞ્ચસ્વત્થેસુ દિસ્સતી’’તિ.

તં, તાનિ. તં, તાનિ. નેન, તેન ઇચ્ચાદિ. સેસં પુલ્લિઙ્ગસદિસં. ઇદં નપુંસકલિઙ્ગં.

સા, તા, તાયો. નં, તં, ના, તા, નાયો, તાયો. નાય, તાય, નાહિ, તાહિ, નાભિ, તાભિ. અસ્સા, નસ્સા, (તિસ્સા,) તસ્સા, નાય, તાય, નાસં, તાસં, સાનં, આસં. અસ્સા, નસ્સા, તસ્સા, નાય, તાય, નાહિ, તાહિ, નાભિ, તાભિ. અસ્સા, નસ્સા, (તિસ્સા,) તસ્સા, નાય, તાય, નાસં, તાસં, સાનં, આસં. નાય, તાય, અસ્સં, નસ્સં, તિસ્સં, તસ્સં, નાયં, તાયં, નાસુ, તાસુ, ત્યાસુ. ઇદં ઇત્થિલિઙ્ગં.

એત્થ પન ‘‘અભિક્કમો સાનં પઞ્ઞાયતિ, નાસં કુજ્ઝન્તિ પણ્ડિતા. ખિડ્ડા પણિહિતા ત્યાસુ, રતિ ત્યાસુ પતિટ્ઠિતા. બીજાનિ ત્યાસુ રુહન્તી’’તિ પયોગદસ્સનતો ‘‘સાનં આસં ત્યાસૂ’’તિ ઇમાનિ વુત્તાનિ અક્ખરચિન્તકાનં ઞાણચક્ખુસમ્મુય્હનટ્ઠાનભૂતાનિ. એવં પરમ્મુખવચનસ્સ તંસદ્દસ્સ નામિકપદમાલા ભવતિ.

એત્થ ચ ઇદં વત્તબ્બં –

‘‘તં ત્વં ગન્ત્વાન યાચસ્સુ’’, ઇચ્ચાદીસુ પદિસ્સરે;

આદો તં તેતિઆદીનિ, નન્તિઆદીનિ નો તથા.

નં ને નેનાતિઆદીનિ, વો નોઇચ્ચાદયો વિય;

પદતો પરભાવમ્હિ, દિટ્ઠાનિ જિનસાસને.

‘‘અથ નં અથ ને આહ, ન ચ નં પટિનન્દતિ’’;

ઇચ્ચાદીનિ પયોગાનિ, દસ્સેતબ્બાનિ વિઞ્ઞુના.

કો ચેત્થ વદેય્ય –

‘‘યથા નદી ચ પન્થો ચ, પાનાગારં સભા પપા;

એવં લોકિત્થિયો નામ, નાસં કુજ્ઝન્તિ પણ્ડિતા’’તિ

એત્થ –

પદતો અપરત્તેપિ, નાસંસદ્દસ્સ દસ્સના;

આદોપિ ઇચ્છિતબ્બાવ, નં નેઇચ્ચાદયો ઇતિ.

સો પનેવન્તુ વત્તબ્બો, ‘‘તવ વાદે ન લબ્ભતિ;

નાસંસદ્દો નસદ્દો ચ, આસંસદ્દો ચ લબ્ભરે.

તસ્મા ‘આસં ન કુજ્ઝન્તિ, ઇત્થીનં પણ્ડિતા’ઇતિ;

અત્થોવ ભવતે એવં, સુટ્ઠુ ધારેહિ પણ્ડિતા’’તિ.

અથ વા યસ્મા નિરુત્તિપિટકે ‘‘નં પુરિસં પસ્સતિ, ને પુરિસે પસ્સતી’’તિઆદિના પદતો અપરત્તેપિ ‘‘નં, ને’’ ઇચ્ચાદીનિ પદાનિ વુત્તાનિ, તસ્મા તેનાપિ નયેન પદતો અપરાનિપિ તાનિ કદાચિ સિયું. મયં પન પાળિનયાનુસારેન તેસં પવત્તિં વદામ, ઇદં ઠાનં સુટ્ઠુ વિચારેતબ્બં.

એત્થ પન તસદ્દસ્સ પરપદેહિ સદ્ધિં સમાસોપિ વેદિતબ્બો ‘‘તંપુત્તો, તંસદિસો, તન્નિન્નો, તપ્પોણો, તપ્પબ્ભારો, તબ્ભૂતો, તગ્ગુણો, તસ્સદિસો’’તિ.

તસદ્દસ્સ સમાસમ્હિ, સદ્ધિં પરપદેહિ વે;

નિગ્ગહીતાગમો પુબ્બ-પદે દ્વિત્તન્તુ પચ્છિમે.

એવં તસદ્દસ્સ સમાસો સલ્લક્ખિતબ્બો.

ઇદાનિ એતસદ્દસ્સ નામિકપદમાલા વુચ્ચતે –

એસો, એતે. એતં, એતે. એતેન, એતેહિ, એતેભિ. એતસ્સ, એતેસં, એતેસાનં. એતસ્મા, એતમ્હા, એતેહિ, એતેભિ. એતસ્સ, એતેસં, એતેસાનં. એતસ્મિં, એતમ્હિ, એતેસુ. ઇદં પુલ્લિઙ્ગં.

એતં, એતાનિ. એતં, એતાનિ. સેસં પુલ્લિઙ્ગસદિસં, ઇદં નપુંસકલિઙ્ગં.

એસા, એતા, એતાયો. એતં, એતા, એતાયો. એતાય, એતાહિ, એતાભિ. એતાય, એતિસ્સા, એતિસ્સાય, એતાસં. એતાય, એતાહિ, એતાભિ. એતાય, એતિસ્સા, એતિસ્સાય, એતાસં. એતાય, એતિસ્સં, એતાસુ. ઇદં ઇત્થિલિઙ્ગં. એવં એતસદ્દસ્સ નામિકપદમાલા ભવતિ.

પરપદેનેત્થ સદ્ધિં સમાસોપિસ્સ વેદિતબ્બો ‘‘એતદત્થાય લોકસ્મિં, નિધિ નામ નિધિય્યતિ. એતપ્પરમાયેવ દેવતા સન્નિપતિતા અહેસુ’’ન્તિઆદીસુ.

સમાસે એતસદ્દસ્સ, સદ્ધિં પરપદેહિ વે;

નિગ્ગહીતાગમો પુબ્બ-પદે હોતિ ન હોતિ ચ.

ઇદાનિ ઇદંસદ્દસ્સ નામિકપદમાલા વુચ્ચતે –

અયં, ઇમે. ઇમં, ઇમે. અનેન, ઇમિના, એહિ, એભિ, ઇમેહિ, ઇમેભિ. અસ્સ, ઇમસ્સ, એસં, એસાનં, ઇમેસં, ઇમેસાનં. અસ્મા, ઇમસ્મા, ઇમમ્હા, એહિ, એભિ, ઇમેહિ, ઇમેભિ. અસ્સ, ઇમસ્સ, એસં, એસાનં, ઇમેસં, ઇમેસાનં. અસ્મિં, ઇમસ્મિં, અમ્હિ, ઇમમ્હિ, એસુ, ઇમેસુ. ઇદં પુલ્લિઙ્ગં.

ઇદં, ઇમાનિ. સેસં પુલ્લિઙ્ગસદિસં. ઇદં નપુંસકલિઙ્ગં.

અયં, ઇમા, ઇમાયો. ઇમં, ઇમા, ઇમાયો. ઇમાય, ઇમાહિ, ઇમાભિ. અસ્સા, અસ્સાય, ઇમિસ્સા, ઇમિસ્સાય, ઇમાય, ઇમાસં. અસ્સા, ઇમિસ્સા, ઇમાય, ઇમાહિ, ઇમાભિ. અસ્સા, અસ્સાય, ઇમિસ્સા, ઇમિસ્સાય, ઇમાય, ઇમાસં. અસ્સં, ઇમિસ્સં, ઇમાય, ઇમાયં, ઇમાસુ. ઇદં ઇત્થિલિઙ્ગં. એવં ઇદંસદ્દસ્સ નામિકપદમાલા ભવતિ.

કચ્ચાયને તુ ‘‘ઇમસ્સિદમંસિસુ નપુંસકે’’તિ ઇમસદ્દોયેવ પકતિભાવેન વુત્તો, ઇધ પન ઇદંસદ્દોયેવ ‘‘ઇદપ્પચ્ચયતા’’તિ એત્થ ‘‘ઇદ’’ન્તિ પકતિયા દસ્સનતો. તથા હિ ‘‘ઇમેસં પચ્ચયા ઇદપ્પચ્ચયા, ઇદપ્પચ્ચયા એવ ઇદપ્પચ્ચયતા, ઇદપ્પચ્ચયાનં વા સમૂહો ઇદપ્પચ્ચયતા’’તિ વુત્તં. એત્થ ચ ઇદપ્પચ્ચયા એવ ઇદપ્પચ્ચયતાતિ તાસદ્દેન પદં વડ્ઢિતં ન કિઞ્ચિ અત્થન્તરં યથા દેવો એવ દેવતાતિ. ઇદપ્પચ્ચયાનં સમૂહો ઇદપ્પચ્ચયતાતિ સમૂહત્થં તાસદ્દમાહ યથા જનાનં સમૂહો જનતાતિ. ચૂળનિરુત્તિયં નિરુત્તિપિટકે ચ ઇદંસદ્દોયેવ પકતિભાવેન વુત્તો.

સમાસે ઇદંસદ્દસ્સ, સદ્ધિં પરપદેન વે;

ઇદપ્પચ્ચયતાત્વેવ, રૂપં દ્વિત્તં સિયુત્તરે.

ઇદાનિ અમુસદ્દસ્સ નામિકપદમાલા વુચ્ચતે –

અસુ, અમુ, અમૂ. અમું, અમૂ. અમુના, અમૂહિ, અમૂભિ. અમુસ્સ, દુસ્સ, અમૂસં, અમૂસાનં. અમુસ્મા, અમુમ્હા, અમૂહિ, અમૂભિ. અમુસ્સ, દુસ્સ, અમૂસં, અમૂસાનં. અમુસ્મિં, અમુમ્હિ, અમૂસુ. ઇદં પુલ્લિઙ્ગં.

અદું, અમૂનિ. સેસં પુલ્લિઙ્ગસદિસં. ઇદં નપુંસકલિઙ્ગં.

અસુ, અમુ, અમૂ, અમુયો. અમૂં, અમૂ, અમુયો. અમુયા, અમૂહિ, અમૂભિ. અમુસ્સા, અમુયા, અમૂસં, અમૂસાનં. અમુયા, અમૂહિ, અમૂભિ. અમુસ્સા, અમુયા, અમૂસં, અમૂસાનં. અમુયા, અમુયં, અમુસ્સં, અમૂસુ. ઇદં ઇત્થિલિઙ્ગં. એવં અમુસદ્દસ્સ નામિકપદમાલા ભવતિ, સમાસો પન અપ્પસિદ્ધો.

તત્ર ‘‘દુસ્સ મે ખેત્તપાલસ્સ, રત્તિભત્તં અપાભત’’ન્તિ પયોગદસ્સનતો ‘‘દુસ્સા’’તિ પદમમ્હેહિ ઠપિતં. કકારાગમવસેન અઞ્ઞાનિપિ અસબ્બનામિકરૂપાનિ ભવન્તિ. તેસં વસેન અયં લિઙ્ગત્તયસ્સ નામિકપદમાલા વુચ્ચતે –

‘‘અસુકો, અસુકા. અસુકં, અસુકે’’તિઆદિના, ‘‘અમુકો, અમુકા. અમુકં, અમુકે’’તિઆદિના ચ પુરિસનયોપિ લબ્ભતિ. ‘‘અસુકા, અસુકાયો’’તિઆદિના, ‘‘અમુકા, અમુકાયો’’તિઆદિના ચ કઞ્ઞાનયોપિ લબ્ભતિ. ‘‘અસુકં, અસુકાની’’તિઆદિના, ‘‘અમુકં, અમુકાની’’તિઆદિના ચ ચિત્તનયોપિ લબ્ભતિ. ઇમાનેત્થ પદાનિ અસબ્બનામિકાનિપિ કકારાગમવસેન નાનત્તદસ્સનત્થં વુત્તાનિ.

ઇદાનિ કિંસદ્દસ્સ નામિકપદમાલા વુચ્ચતે –

કો, કે. કં, કે. કેન, કેહિ, કેભિ. કસ્સ, કિસ્સ, કેસં. કસ્મા, કમ્હા, કેહિ, કેભિ. કસ્સ, કિસ્સ, કેસં. કસ્મિં, કિસ્મિં, કમ્હિ, કિમ્હિ, કેસુ. ઇદં પુલ્લિઙ્ગં.

રૂપવિસેસોપેત્થ વેદિતબ્બો ‘‘કે ગન્ધબ્બે ચ રક્ખસે નાગે, કે કિમ્પુરિસે ચ માનુસે, કે પણ્ડિતે સબ્બકામદદે, દીઘં રત્તં ભત્તા મે ભવિસ્સતિ, કે ચ છવે પાથિકપુત્તે, કા ચ તથાગતાનં અરહન્તાનં સમ્માસમ્બુદ્ધાનં આસાદના’’તિ પાળિદસ્સનતો. યસ્મા પન કે ગન્ધબ્બે ચ રક્ખસે નાગે ઇતિઆદીસુ પાળીસુ ‘‘કે’’તિ પચ્ચત્તવચનં એકારન્તમ્પિ દિસ્સતિ, તસ્મા ‘‘કે’’તિ રૂપભેદો ચેત્થ ઞેય્યો. તથા ‘‘કિસ્સસ્સ એકધમ્મસ્સ, વધં રોચેસિ ગોતમ. કિસ્મિં મે સિવયો કુદ્ધા. કમ્હિ કાલે તયા વીર, પત્થિતા બોધિમુત્તમા’’તિઆદીનિ ચ નિદસ્સનપદાનિ ઞેય્યાનિ. અપિચ –

‘‘કો તે બલં મહારાજ’’, ઇતિઆદીસુ પાળિસુ;

ક્વસદ્દત્થે વત્તતીતિ, ઞેય્યા કો ઇચ્ચયં સુતિ.

પેતં તં સામમદ્દક્ખિં, કો નુ ત્વં સામ જીવસિ;

ઇતિ પાઠે કથંસદ્દા-ભિધેય્યે વત્તતીતિ ચ.

એતેસુ દ્વીસુ અત્થેસુ, દિટ્ઠો કો ઇચ્ચયં રવો;

નિપાતોતિ ગહેતબ્બો, સુતિસામઞ્ઞતો રુતો.

નપુંસકલિઙ્ગે કં, કાનિ. કં, કાનિ. સેસં પુલ્લિઙ્ગસદિસં યોજેતબ્બં. અથ વા ‘‘કિં ચિત્તં. કિં રૂપં. કિં પરાભવતો મુખં. કિં ઇચ્છસી’’તિઆદિપયોગદસ્સનતો પન ‘‘કિં, કાનિ. કિં, કાની’’તિ વત્વા સેસં પુલ્લિઙ્ગસદિસં યોજેતબ્બં. અયં નયો યુત્તતરો, ઇદં નપુંસકલિઙ્ગં.

કા, કા, કાયો. કં, કા, કાયો. કાય, કાહિ, કાભિ. કાય, કસ્સા, કાસં, કાસાનં. કાય, કસ્સા, કાહિ, કાભિ. કાય, કસ્સા, કાસં કાસાનં. કાય, કસ્સા, કાયં, કસ્સં, કાસુ.

એત્થ પન કાયોતિ પદસ્સ અત્થિભાવે ‘‘કાયો અમોઘા ગચ્છન્તી’’તિ નિદસ્સનં દટ્ઠબ્બં. ઇદં ઇત્થિલિઙ્ગં. એવં કિંસદ્દસ્સ નામિકપદમાલા ભવતિ. એત્થેતસ્સ અત્થુદ્ધારો વુચ્ચતે – કિં સદ્દો ‘‘કિં રાજા યો લોકં ન રક્ખતિ. કિં નુ ખો નામ તુમ્હે મં વત્તબ્બં મઞ્ઞથા’’તિઆદીસુ ગરહને આગતો. ‘‘યં કિઞ્ચિ રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ન’’ન્તિઆદીસુ અનિયમે. ‘‘કિન્તે વક્કલિ ઇમિના પૂતિકાયેન દિટ્ઠેન, યો ખો વક્કલિ ધમ્મં પસ્સતિ, સો મં પસ્સતી’’તિઆદીસુ નિપ્પયોજનતાયં. ‘‘કિં ન કાહામિ તે વચો’’તિઆદીસુ સમ્પટિચ્છને. ‘‘કિંસૂધ વિત્તં પુરિસસ્સ સેટ્ઠ’’ન્તિઆદીસુ પુચ્છાયં, પુચ્છા ચ નામ કારણપુચ્છાદિવસેન અનેકવિધા, અતો કારણપુચ્છાદિવસેનપિ કિંસદ્દસ્સ પવત્તિ વિત્થારતો ઞેય્યા. તથા હિ અયં ‘‘કિં નુ સન્તરમાનોવ, કાસું ખણસિ સારથિ. કિં નુ જાતિં ન રોચેસિ. કેન તેતાદિસો વણ્ણો’’તિઆદીસુ કારણપુચ્છાયં વત્તતિ. ‘‘કિં કાસુયા કરિસ્સતી’’તિઆદીસુ કિચ્ચપુચ્છાયં. ‘‘કિં સીલં. કો સમાધી’’તિઆદીસુ સરૂપપુચ્છાયં. ‘‘કિં ખાદસિ. કિં પિવસી’’તિઆદીસુ વત્થુપુચ્છાયં. ‘‘ખાદસિ કિં પિવસિ કિ’’ન્તિઆદીસુ ક્રિયાપુચ્છાયં વત્તતિ. અદિટ્ઠજોતનાપુચ્છાતિ એવમાદિકા પન પઞ્ચવિધા પુચ્છા કિંસદ્દસ્સ અત્થુદ્ધારે અનાહરિતબ્બત્તા અનાગતાતિ દટ્ઠબ્બં. એત્થેતં વુચ્ચતિ –

ગરહાયં અનિયમે, નિપ્પયોજનતાય ચ;

સમ્પટિચ્છનપુચ્છાસુ, કિંસદ્દો સમ્પવત્તતિ.

પરપદેન સદ્ધિં સમાસોપિસ્સ વેદિતબ્બો ‘‘કિંસમુદયો, કિંવેદનો, કિંસઞ્ઞોજનો’’તિ. એત્થ ‘‘કો, કે. કા, કા, કાયો. કિં, કાની’’તિ એવં લિઙ્ગત્તયવસેન વિભત્તાનિ કિંસદ્દમયાનિ પદાનિ સમાસપદત્તે પુન કિમિતિ પકતિભાવેનેવ તિટ્ઠન્તિ. નામસદ્દેન પન સમાસે તેસં દ્વિધા ગતિ દિસ્સતિ ‘‘કિન્નામો, કોનામો’’તિ. સબ્બાનિ પનેતાનિ ઇત્થિનપુંસકલિઙ્ગવસેન બહુવચનવસેન ચ યોજેતબ્બાનિ.

કિંસદ્દસ્સ સમાસમ્હિ, સદ્ધિં નામરવેન વે;

‘‘કિન્નામો’’ ઇતિ ‘‘કોનામો’’, ઇતિ ચેવં ગતિ દ્વિધા.

‘‘કોનામો તે ઉપજ્ઝાયો’’, ઇચ્ચાદેત્થ નિદસ્સનં;

સહઞ્ઞેન સમાસમ્હિ, ‘‘કિં કિં’’ઇચ્ચેવ સુય્યતે.

તથા હિ ‘‘કિંચિત્તો ત્વં ભિક્ખુ. કિંકારપટિસ્સાવિની’’તિઆદીસુ કિંસદ્દો સરૂપમવિજહન્તો તિટ્ઠતિ. તત્થ હિ કિંચિત્તં યસ્સ સો કિંચિત્તો. ‘‘કિં કરોમિ સામી’’તિ એવં કિન્તિ કારો કરણં સદ્દનિચ્છારણં કિંકારો, તં પટિસ્સાવેતીતિ કિંકારપટિસ્સાવિનીતિઆદિ નિબ્બચનમિચ્છિતબ્બં. ‘‘કિન્નરો. કિંપક્કમિવ ભક્ખિત’’ન્તિઆદીસુ પન નિબ્બચનમપ્પસિદ્ધં, કિંસદ્દોયેવ પદાવયવભાવેન સુતો. તથા હિ સો કત્થચિ પદાવયવભાવેન કત્થચિ નુ સુ નુખો કારણાદિસદ્દેહિ સહચારિભાવેન ચ સુય્યતિ. અત્રિમે પયોગા – એસા તે ઇત્થી કિં હોતિ. એતે મનુસ્સા તુમ્હાકં કિં હોન્તિ. કિમ્પુરિસાનુચિણ્ણો. કિં નુ ભીતોવ તિટ્ઠસિ. કિંસુછેત્વા સુખં સેતિ. કિં નુખો કારણં. કિં કારણા અમ્મ તુવં પમજ્જસિ, કિઞ્હિ નામ ચજન્તસ્સ, વાચાય અદદમપ્પકન્તિ એવમાદયો. અત્રિદં વુચ્ચતિ –

‘‘વિસું પદાવયવો વા, હુત્વા ન્વાદીહિ વા પન;

યુત્તો સદ્દેહિ કિંસદ્દો, દિટ્ઠો સુગતસાસને.

પાળિનયાનુસારેન, સેસાનં સમ્ભવોપિ ચ;

ઞેય્યો વિઞ્ઞૂહિ સદ્ધમ્મ-નયઞ્ઞૂહિ પભેદતો’’તિ.

ઇદાનિ સબ્બનામિકભાવે ઠિતેહિ કો કંસદ્દેહિ સમાનસુતિકાનં અઞ્ઞેસં કો કંસદ્દાનં નામિકપદમાલાવિસેસો વત્તબ્બો સિયા, સો હેટ્ઠા લિઙ્ગત્તયમિસ્સકપરિચ્છેદે વુત્તો. અસબ્બનામિકત્તા પન પુરિસ ચિત્તનયેનેવ વિભત્તો. તથા હિ યદા કોસદ્દો બ્રહ્મવાતકાયત્થવાચકો, કંસદ્દો પન સિરોજલસુખત્થવાચકો, તદા તાનિ પદાનિ અસબ્બનામિકાનિ, કસ્મા? અકિંસદ્દમયત્તા સબ્બનામિકરૂપસઙ્ખાતેહિ અસાધારણરૂપેહિ વિરહિતત્તા પુચ્છત્થતો અત્થન્તરવાચકત્તા ચ. એત્થ પન સમાનસુતિવસેન અત્થન્તરવિઞ્ઞાપનત્થં કોસદ્દો કંસદ્દોતિ ચ વુત્તં, એકન્તતો પન સબ્બનામિકત્તે કિંસદ્દોયેવ, સુદ્ધનામત્તે કસદ્દોયેવાતિ ગહેતબ્બં. ઇચ્ચેવં –

કાયે બ્રહ્મનિ વાતે ચ, સીસે જલસુખેસુ ચ;

કસદ્દો વત્તતી તીસુ, પુમા તીસુ નપુંસકો.

એવં સબ્બનામભૂતાનં કિંકસદ્દાનં પવત્તિ વેદિતબ્બા.

ઇધ વુત્તપ્પકારાનં, અત્થાનં દાનિ સઙ્ગહો;

પઞ્ઞાવેપુલ્લકરણો, એકદેસેન વુચ્ચતે.

કિં કિંપક્કેન સદિસં, કાયો કિંપભવો વદ;