૮. ઇત્થિલિઙ્ગનામિકપદમાલા

અથ ઇત્થિલિઙ્ગેસુ આકારન્તસ્સ ભૂધાતુમયસ્સ પકતિરૂપભૂતસ્સ ભાવિકાસદ્દસ્સ નામિકપદમાલાયં વત્તબ્બાયમ્પિ પસિદ્ધસ્સ તાવ કઞ્ઞાસદ્દસ્સ નામિકપદમાલં વક્ખામ –

કઞ્ઞા, કઞ્ઞા, કઞ્ઞાયો. કઞ્ઞં, કઞ્ઞા, કઞ્ઞાયો. કઞ્ઞાય, કઞ્ઞાહિ, કઞ્ઞાભિ. કઞ્ઞાય, કઞ્ઞાનં. કઞ્ઞાય, કઞ્ઞાહિ, કઞ્ઞાભિ. કઞ્ઞાય, કઞ્ઞાનં. કઞ્ઞાય, કઞ્ઞાયં, કઞ્ઞાસુ. ભોતિ કઞ્ઞે, ભોતિયો કઞ્ઞા, કઞ્ઞાયો. અયમમ્હાકં રુચિ.

એત્થ ‘‘કઞ્ઞા’’તિ એકવચનબહુવચનવસેન વુત્તં, નિરુત્તિપિટકે બહુવચનવસેન વુત્તો નયો નત્થિ. તથા હિ તત્થ ‘‘સદ્ધા તિટ્ઠતિ, સદ્ધાયો તિટ્ઠન્તિ. સદ્ધં પસ્સતિ, સદ્ધાયો પસ્સતી’’તિ એત્તકમેવ વુત્તં, ‘‘સદ્ધા’’તિ બહુવચનં ન આગતં. કિઞ્ચાપિ નાગતં, તથાપિ ‘‘બાહા પગ્ગય્હ પક્કન્દું, સિવિકઞ્ઞા સમાગતા. અહેતુ અપ્પચ્ચયા પુરિસસ્સ સઞ્ઞા ઉપ્પજ્જન્તિપિ નિરુજ્ઝન્તિપી’’તિઆદિપાળિદસ્સનતો બાહાકઞ્ઞા સઞ્ઞાસદ્દાદીનં બહુવચનતા ગહેતબ્બા. ચૂળનિરુત્તિયં ‘‘ભોતિ કઞ્ઞે, ભોતિ કઞ્ઞા’’તિ દ્વે એકવચનાનિ વત્વા ‘‘ભોતિયો કઞ્ઞાયો’’તિ એકં બહુવચનં વુત્તં. નિરુત્તિપિટકે પન ‘‘ભોતિ સદ્ધા’’તિ એકવચનં વત્વા ‘‘ભોતિયો સદ્ધાયો’’તિ એકં બહુવચનં વુત્તં. મયં પનેત્થ ‘‘એહિ બાલે ખમાપેહિ, કુસરાજં મહબ્બલં. ફુસ્સતી વરવણ્ણાભે. એહિ ગોધે નિવત્તસ્સૂ’’તિઆદિપાળિદસ્સનતો ‘‘ભોતિ કઞ્ઞે, ભોતિયો કઞ્ઞા, કઞ્ઞાયો’’તિ એવંપકારાનિયેવ આલપનેકવચનબહુવચનાનિ ઇચ્છામ. એત્થ ‘‘ભોતિ કઞ્ઞે’’તિ અયં નયો અમ્માદીસુ માતાદીસુ ચ ન લબ્ભતિ.

ભાવિકા, ભાવિકા, ભાવિકાયો. ભાવિકં, ભાવિકા, ભાવિકાયો. ભાવિકાય, ભાવિકાહિ, ભાવિકાભિ. ભાવિકાય, ભાવિકાનં. ભાવિકાય, ભાવિકાહિ, ભાવિકાભિ. ભાવિકાય, ભાવિકાનં. ભાવિકાય, ભાવિકાયં, ભાવિકાસુ. ભોતિ ભાવિકે, ભોતિયો ભાવિકા, ભાવિકાયો.

એવં હેટ્ઠુદ્દિટ્ઠાનં સબ્બેસં ભૂધાતુમયાનં ‘‘ભાવના વિભાવના’’ઇચ્ચેવમાદીનંઆકારન્તપદાનં અઞ્ઞેસઞ્ચાકારન્તપદાનં નામિકપદમાલા યોજેતબ્બા. એત્થઞ્ઞાનિ આકારન્તપદાનિ નામ સદ્ધાદીનિ.

સદ્ધા મેધા પઞ્ઞા વિજ્જા, ચિન્તા મન્તા તણ્હા’ભિજ્ઝા;

ઇચ્છા પુચ્છા જાયા માયા, મેત્તા મત્તા સિક્ખા સઙ્ખા.

જઙ્ઘા બાહા ગીવા જિવ્હા, વાચા છાયા ગઙ્ગા નાવા;

નિદ્દા કન્તા સાલા માલા, વેલા વીણા ભિક્ખા લાખા.

ગાથા સેના લેખા’પેક્ખા, આસા પૂજા એસા કઙ્ખા;

અઞ્ઞા મુદ્દા ખિડ્ડા ભસ્સા, ભાસા કીળા સત્તા ચેતા.

પિપાસા વેદના સઞ્ઞા, ચેતના તસિણા પજા;

દેવતા વટ્ટકા ગોધા, બલાકા વસુધા સભા.

ઉક્કા સેફાલિકા સિક્કા, સલાકા વાલિકા સિખા;

કારણા વિસિખા સાખા, વચા વઞ્ઝા જટા ઘટા.

પીળા સોણ્ડા વિતણ્ડા ચ, કરુણા વનિતા લતા;

કથા નિન્દા સુધા રાધા, વાસના સિંસપા પપા.

પભા સીમા ખમા એજા,

ખત્તિયા સક્ખરા સુરા;

દોલા તુલા સિલા લીલા,

લાલે’ળા મેખલા કલા.

વળવા સુણિસા મૂસા, મઞ્જૂસા સુલસા દિસા;

નાસા જુણ્હા ગુહા ઈહા, લસિકા પરિસા નિસા;

માતિકિચ્ચાદયો ચેવ, ભાવિકાપદસાદિસા.

અમ્મન્નમ્બા ચ તાતા ચ, કિઞ્ચિદેવ સમા સિયું;

માતા ધીતા પનત્તાદી, પુથગેવ ઇતો સિયું.

પરિસાસદ્દસ્સ પન સત્તમીઠાને ‘‘પરિસાય, પરિસાયં, પરિસતિ, પરિસાસૂ’’તિ યોજેતબ્બં ‘‘એકમિદં ભો ગોતમ સમયં તોદેય્યસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ પરિસતિ પરૂપારમ્ભં વત્તેન્તી’’તિ પાળિદસ્સનતો. અમ્માદીનં પન ‘‘અમ્મા, અમ્મા, અમ્માયો’’તિઆદિના કઞ્ઞાનયેન વત્વા અવસાને ‘‘ભોતિ અમ્મ, ભોતિ અમ્મા, ભોતિયો અમ્મા, અમ્માયો’’તિઆદિના યોજેતબ્બં.

માતા, માતા, માતરો. માતરં, માતરો. માતરા, માતુયા, મત્યા, માતૂહિ, માતૂભિ. માતુ, માતુયા, મત્યા, માતરાનં, માતાનં, માતૂનં. માતરા, માતુયા, મત્યા, માતૂહિ, માતૂભિ. માતુ, માતુયા, મત્યા, માતરાનં, માતાનં, માતૂનં. માતરિ, માતુયા, મત્યા, માતુયં, મત્યં, માતૂસુ. ભોતિ માતા, ભોતિયો માતા, માતરો.

એત્થ પન યસ્મા પાળિયં ઇત્થિલિઙ્ગાનં સકારન્તાનિ રૂપાનિ એહિ એભિ એસુકારન્તાદીનિ ચ એનન્તાદીનિ ચ ન દિસ્સન્તિ, તસ્મા કેહિચિ વુત્તાનિપિ ‘‘માતુસ્સ માતરેહી’’તિઆદીનિ ન વુત્તાનિ, એસ નયો ઇતરેસુપિ. ‘‘યંકિઞ્ચિત્થિકતં પુઞ્ઞં, મય્હઞ્ચ માતુયા ચ તે. અનુઞ્ઞાતો અહં મત્યા’’તિ પાળિદસ્સનતો પન કરણસમ્પદાનનિસ્સક્કસામિભુમ્મવચનટ્ઠાને ‘‘માતુયા, મત્યા’’તિ ચ વુત્તં ઇત્થિલિઙ્ગટ્ઠાને સમાનગતિકત્તા તેસં વચનાનં. તથા હિ ઉમ્માદન્તિજાતકે ‘‘મત્યા’’તિ પદં પઞ્ચમીતતિયેકવચનવસેન આગતં, યથા પન ‘‘ખત્તિયા’’તિ પદં મજ્ઝસરલોપવસેન ‘‘ખત્યા’’તિ ભવતિ, તથા ‘‘માતુયા માતુય’’ન્તિ ચ પદં ‘‘મત્યા, મત્ય’’ન્તિ ભવતિ, અયં નયો ધીતુસદ્દાદીસુ ન લબ્ભતિ.

ધીતા, ધીતા, ધીતરો. ધીતં, ધીતરં, ધીતરો. ધીતુયા, ધીતૂહિ, ધીતૂભિ. ધીતુ, ધીતુયા, ધીતરાનં, ધીતાનં, ધીતૂનં. ધીતરા, ધીતુયા, ધીતૂહિ, ધીતૂભિ. ધીતુ, ધીતુયા, ધીતરાનં, ધીતાનં, ધીતૂનં. ધીતરિ, ધીતુયા, ધીતુયં, ધીતૂસુ. ભોતિ ધીતુ, ભોતિ ધીતા, ભોતિયો ધીતા, ધીતરો. એત્થ પન.

‘‘જાલિં કણ્હાજિનં ધીતં, મદ્દિદેવિં પતિબ્બતં;

ચજમાનો ન ચિન્તેસિં, બોધિયાયેવ કારણા’’તિ

પાળિયં ‘‘ધીત’’ન્તિ દસ્સનતો ઉપયોગવચનટ્ઠાને ‘‘ધીત’’ન્તિ વુત્તં, તસ્મા ઇદં સારતો ગહેતબ્બં, તથા પાળિયં ‘‘અસ્સમણી હોતિ અસક્યધીતરા’’તિ સમાસપદસ્સ દસ્સનતો તતિયેકવચનન્તપદસદિસં ‘‘સેટ્ઠિધીતરા’’તિઆદિકં પઠમેકવચનન્તમ્પિ સમાસપદં ગહેતબ્બમેવ, નિરુત્તિપિટકે પન ‘‘માતા ધીતા’’તિ પદદ્વયં સદ્ધાનયે પક્ખિત્ત, તમમ્હેહિ ‘‘સદ્ધાયા’’તિ પદસ્સ વિય ‘‘માતાયા’’તિઆદીનં પાળિઆદીસુ બ્યાસે અદસ્સનતો વિસું ગહિતં સમાસેયેવ હિ ઈદિસિં સદ્દગતિં પસ્સામ ‘‘રાજમાતાય રાજધીતાય સેટ્ઠિધીતાયા’’તિ. એવં કઞ્ઞાનયોપિ એકદેસેન લબ્ભતિ, તથા ‘‘અચ્છરિયં નન્દમાતે, અબ્ભુતં નન્દમાતે’’તિ પાળિયં ‘‘નન્દમાતે’’તિ દસ્સનતો ‘‘ભોતિ રાજમાતે, ભોતિ રાજધીતે’’તિ એવમાદિનયોપિ લબ્ભતિ, તત્ર નન્દમાતેતિ નન્દસ્સ માતા નન્દમાતા, ભોતિ નન્દમાતે, એવં સમાસેયેવ ઈદિસી સદ્દગતિ હોતિ, તસ્મા સમાસપદત્તે ‘‘માતુ ધીતુ દુહિતુ’’ઇચ્ચેતેસં પકતિરૂપાનં દ્વે કોટ્ઠાસા ગહેતબ્બા પઠમં દસ્સિતરૂપકોટ્ઠાસો ચ કઞ્ઞાનયો રૂપકોટ્ઠાસો ચાતિ. નત્તાદીનિ પદાનિ ન કેવલં પુલ્લિઙ્ગાનિયેવ હોન્તિ, અથ ખો ઇત્થિલિઙ્ગાનિપિ. તથા હિ ‘‘વિસાખાય નત્તા કાલઙ્કતા હોતિ. ચતસ્સો મૂસિકા ગાધં કત્તા, નો વસિતા’’તિઆદીનિ પયોગાનિ સાસને દિસ્સન્તિ.

નત્તા, નત્તા, નત્તારો. નત્તં, નત્તારં, નત્તારો. નત્તારા, નત્તુયા, નત્તૂહિ, નત્તૂભિ. નત્તુ, નત્તુયા, નત્તારાનં નત્તાનં, નત્તૂનં. નત્તારા, નત્તુયા, નત્તૂહિ, નત્તૂભિ. નત્તુ, નત્તુયા, નત્તારાનં, નત્તાનં, નત્તૂનં. નત્તરિ, નત્તુયા, નત્તુયં, નત્તૂસુ. ભોતિ નત્ત, ભોતિ નત્તા, ભોતિયો નત્તા, નત્તારો.

એવં ‘‘કત્તા વસિતા ભાસિતા’’ ઇચ્ચાદીસુપિ સમાસપદત્તે પન ‘‘રાજમાતાય નન્દમાતે’’તિઆદીનિ વિય ‘‘રાજનત્તાય, રાજનત્તે’’તિઆદીનિ રૂપાનિ ભવન્તિ.

સવિનિચ્છયોયં આકારન્તુકારન્તિત્થિલિઙ્ગાનં પકતિરૂપસ્સ નામિકપદમાલાવિભાગો.

આકારન્તુકારન્તતાપકતિકં

આકારન્તિત્થિલિઙ્ગં નિટ્ઠિતં.

ઇદાનિ ભૂમિપદાદીનં નામિકપદમાલં વક્ખામ પુબ્બાચરિયમતં પુરેચરં કત્વા –

રત્તિ, રત્તી, રત્તિયો. રત્તિં, રત્તી, રત્તિયો. રત્તિયા, રત્તીહિ, રત્તીભિ. રત્તિયા, રત્તીનં. રત્તિયા, રત્તીહિ, રત્તીભિ. રત્તિયા, રત્તીનં. રત્તિયા, રત્તિયં, રત્તીસુ. ભોતિ રત્તિ, ભોતિયો રત્તિયો. યમકમહાથેરમતં.

‘‘ભૂમિ, ભૂમી, ભૂમિયો. ભૂમિં, ભૂમી, ભૂમિયો’’તિ સબ્બં નેય્યં. એવં ‘‘ભૂતિ સત્તિ પત્તિ વુત્તિ મુત્તિ કિત્તિ ખન્તિ તિત્તિ સિદ્ધિ ઇદ્ધિ વુદ્ધિ સુદ્ધિ બુદ્ધિ બોધિ પીતિ નન્દિ મતિ અસનિ વસનિ સતિ ગતિ વુડ્ઢિ યુવતિ અઙ્ગુલિ બોન્દિ દિટ્ઠિ તુટ્ઠિ નાભિ’’ ઇચ્ચાદીનમ્પિ નામિકપદમાલા યોજેતબ્બા. અપિચ ‘‘રત્યો અમોઘા ગચ્છન્તિ. દિવા ચ રત્તો ચ હરન્તિ યે બલિં. ન ભૂમ્યા ચતુરઙ્ગુલો. સેતિ ભૂમ્યા અનુત્થુનં. ભૂમ્યા સો પતિતં પાસં. ગીવાય પટિમુઞ્ચતિ. ઇમા ચ નભ્યો સતરાજિચિત્તિતા. સતેરતા વિજ્જુરિવપ્પભાસરે’’તિ એવમાદીનં પયોગાનં દસ્સનતો રત્તિ ભૂમિ નાભિસદ્દાદીનં અયમ્પિ નામિકપદમાલાવિસેસો વેદિતબ્બો. કથં?

રત્તિ, રત્તી, રત્તિયો, રત્યો. રત્તિં, રત્તી, રત્તિયો, રત્યો. રત્તિયા, રત્યા, રત્તીહિ, રત્તીભિ. રત્તિયા, રત્યા, રત્તીનં. રત્તિયા, રત્યા, રત્તીહિ, રત્તીભિ. રત્તિયા, રત્યા, રત્તીનં. રત્તિયા, રત્યા, રત્તિયં રત્યં, રત્તો, રત્તીસુ. ભોતિ રત્તિ, ભોતિયો રત્તી, રત્તિયો, રત્યો.

એત્થ ‘‘રત્તો’’તિ રૂપનયં વજ્જેત્વા ‘‘ભૂમિ, ભૂમી, ભૂમિયો, ભૂમ્યો’’તિ સબ્બં નેય્યં.

નાભિ, નાભી, નાભિયો, નભ્યો. નાભિં, નાભી, નાભિયો, નભ્યો. નાભિયા, નભ્યા, નાભીહિ, નાભીભિ. નાભિયા, નભ્યા, નાભીનં. નાભિયા, નભ્યા, નાભીહિ, નાભીભિ. નાભિયા, નભ્યા, નાભીનં. નાભિયા, નભ્યા, નાભિયં, નભ્યં, નાભીસુ. ભોતિ નાભિ, ભોતિયો નાભી, નાભિયો, નભ્યો.

બોધિ, બોધી, બોધિયો, બોજ્ઝો. બોધિં, બોધિયં, બોજ્ઝં, બોધી, બોધિયો, બોજ્ઝો. બોધિયા, બોજ્ઝા, બોધીહિ, બોધીભિ. બોધિયા, બોજ્ઝા, બોધીનં. બોધિયા, બોજ્ઝા, બોધીહિ, બોધીભિ. બોધિયા, બોજ્ઝા, બોધીનં. બોધિયા, બોજ્ઝા, બોધિયં, બોજ્ઝં, બોધીસુ. ભોતિ બોધિ, ભોતિયો બોધી, બોધિયો, બોજ્ઝો.

એત્થ પન ‘‘બુજ્ઝસ્સુ જિન બોધિયં. અઞ્ઞત્ર બોજ્ઝા તપસા’’તિ વિચિત્રપાળિનયદસ્સનતો વિચિત્રનયા નામિકપદમાલા વુત્તા. સબ્બોપિ ચાયં નયો અઞ્ઞત્થાપિ યથારહં યોજેતબ્બો.

સવિનિચ્છયોયં ઇકારન્તિત્થિલિઙ્ગાનં પકતિરૂપસ્સ નામિકપદમાલાવિભાગો.

ઇકારન્તતાપકતિકં ઇકારન્તિત્થિલિઙ્ગં

નિટ્ઠિતં.

ઇદાનિ ભૂરીસદ્દાદીનં નામિકપદમાલં વક્ખામ પુબ્બાચરિયમતં પુરેચરં કત્વા –

ઇત્થી, ઇત્થી, ઇત્થિયો. ઇત્થિં, ઇત્થી, ઇત્થિયો. ઇત્થિયા, ઇત્થીહિ, ઇત્થીભિ. ઇત્થિયા, ઇત્થીનં. ઇત્થિયા, ઇત્થીહિ, ઇત્થીભિ. ઇત્થિયા, ઇત્થીનં. ઇત્થિયા, ઇત્થિયં, ઇત્થીસુ. ભોતિ ઇત્થિ, ભોતિયો ઇત્થિયો. યમકમહાથેરમતં.

‘‘ભૂરી, ભૂરી, ભૂરિયો. ભૂરિં, ભૂરી, ભૂરિ યો’’તિ ઇત્થિયા સમં. એવં ભૂતી ભોતી વિભાવિની ઇચ્ચાદીનં ભૂધાતુમયાનં અઞ્ઞેસઞ્ચ ઈકારન્તસદ્દાનં નામિકપદમાલા યોજેતબ્બા. એત્થઞ્ઞે ઈકારન્તસદ્દા નામ –

‘‘માતુલાની ચ ભગિની, ભિક્ખુની સામુગી અજી;

વાપી પોક્ખરણી દેવી, નાગી યક્ખિની રાજિની.

દાસી ચ બ્રાહ્મણી મુટ્ઠ-સ્સતિની સીઘયાયિની;

સાકિયાની’’તિ ચાદીનિ, પયોગાનિ ભવન્તિ હિ.

તત્ર ‘‘પોક્ખરણી દાસી, બ્રાહ્મણિ’’ચ્ચાદિનં ગતિ;

અઞ્ઞથાપિ સિયા ગાથા-ચુણ્ણિયેસુ યથારહં.

‘‘કુસાવતી’’તિઆદીનં, ગાથાસ્વેવ વિસેસતો;

રૂપાનિ અઞ્ઞથા હોન્તિ, એકવચનતો વદે.

‘‘કાસી અવન્તી’’ઇચ્ચાદી, બહુવચનતો વદે;

‘‘ચન્દવતી’’તિઆદીનિ, પયોગસ્સાનુરૂપતો.

તથા હિ ‘‘પોક્ખરઞ્ઞો સુમાપિતા. તા ચ સત્તસતા ભરિયા, દાસ્યો સત્તસતાનિ ચ. દારકે ચ અહં નેસ્સં, બ્રાહ્મણ્યા પરિચારકે. નજ્જો સન્દન્તિ. નજ્જા નેરઞ્જરાય તીરે. લક્ખ્યા ભવ નિવેસનં.

બારાણસ્યં મહારાજ, કાકરાજા નિવાસકો;

અસીતિયા સહસ્સેહિ, સુપત્તો પરિવારિતો.

રાજા યથા વેસ્સવણો નળિઞ્ઞ’’ન્તિ

એવમાદીનં પાળીનં દસ્સનતો પોક્ખરણી ઇચ્ચાદીનં નામિકપદમાલાયો સવિસેસા યોજેતબ્બા. કથં? ‘પોક્ખરણી, પોક્ખરણી, પોક્ખરણિયો, પોક્ખરઞ્ઞો. પોક્ખરણિ’’ન્તિઆદિના વત્વા કરણસમ્પદાનનિસ્સક્કસામિવચનટ્ઠાને ‘‘પોક્ખરણિયા, પોક્ખરઞ્ઞા’’તિ એકવચનાનિ વત્તબ્બાનિ. ભુમ્મવચનટ્ઠાને પન ‘‘પોક્ખરણિયા, પોક્ખરઞ્ઞા, પોક્ખરણિયં, પોક્ખરઞ્ઞ’’ન્તિ ચ એકવચનાનિ વત્તબ્બાનિ. સબ્બત્થ ચ પદાનિ પરિપુણ્ણાનિ કાતબ્બાનિ. તથા ‘‘દાસી, દાસી, દાસિયો, દાસ્યો. દાસિં, દાસિયં, દાસી, દાસિયો, દાસ્યો’’તિ વત્વા કરણવચનટ્ઠાનાદીસુ ‘‘દાસિયા, દાસ્યા’’તિ એકવચનાનિ વત્તબ્બાનિ. ભુમ્મવચનટ્ઠાને પન ‘‘દાસિયા, દાસ્યા, દાસિયં, દાસ્ય’’ન્તિ ચ એકવચનાનિ વત્તબ્બાનિ. સબ્બત્થ પદાનિ પરિપુણ્ણાનિ કાતબ્બાનિ. એત્થ પન ‘‘યટ્ઠિયા પટિકોટેતિ, ઘરે જાતંવ દાસિયં. ફુસિસ્સામિ વિમુત્તિય’’ન્તિ પયોગાનં દસ્સનતો અંવચનસ્સ યમાદેસવસેન ‘‘દાસિય’’ન્તિ વુત્તં. તેસુ ચ ‘‘ઘરે જાતંવ દાસિય’’ન્તિ એત્થ અંવચનસ્સ યમાદેસતો અઞ્ઞોપિ સદ્દનયો લબ્ભતિ. કથં? યથા દહરી એવ ‘‘દહરિયા’’તિ વુચ્ચતિ, એવં દાસી એવ ‘‘દાસિયા’’તિ.

એત્થ પન ‘‘પસ્સામિ વોહં દહરિં, કુમારિં ચારુદસ્સન’’ન્તિ ચ ‘‘યે તં જિણ્ણસ્સ પાદંસુ, એવં દહરિયં સતિ’’ન્તિ ચ પાળિ નિદસ્સનં, ઉપયોગવચનિચ્છાય ‘‘દાસિય’’ન્તિ વુત્તં, ઇમસ્મિં પનાધિપ્પાયે ‘‘દાસિયા, દાસિયા, દાસિયાયો. દાસિયં, દાસિયા, દાસિયાયો. દાસિયાયા’’તિ કઞ્ઞાનયેનેવ નામિકપદમાલા ભવતિ ‘‘કુમારિયા’’તિ સદ્દસ્સેવ. તથા હિ ‘‘કુમારિયે ઉપસેનિયે’’તિ પાળિ દિસ્સતિ. તથા ‘‘પુપ્ફવતિયા, પુપ્ફવતિયં, પુપ્ફવતિયાય, પુપ્ફવતિયાયં, ભોતિ પુપ્ફવતિયે’’તિ કઞ્ઞાનયનિસ્સિતેન એકવચનનયેન નામિકપદમાલા ભવતિ.

એત્થ પન ‘‘અતીતે અયં બારાણસી પુપ્ફવતિયા નામ અહોસિ. રાજાસિ લુદ્દકમ્મો, એકરાજા પુપ્ફવતિયાયં. ઉય્યસ્સુ પુબ્બેન પુપ્ફવતિયાયા’’તિ પાળિ ચ અટ્ઠકથાપાઠો ચ નિદસ્સનં. અપરો નયો – ‘‘દાસિયા દહરિયા કુમારિયા’’તિઆદીસુ કકારસ્સ યકારાદેસોપિ દટ્ઠબ્બો. બ્રાહ્મણીસદ્દસ્સ તુ ‘‘બ્રાહ્મણી, બ્રાહ્મણી, બ્રાહ્મણિયો, બ્રાહ્મણ્યો. બ્રાહ્મણિ’’ન્તિઆદીનિ વત્વા કરણવચનટ્ઠાનાદીસુ ‘‘બ્રાહ્મણિયા, બ્રાહ્મણ્યા’’તિ એકવચનાનિ વત્તબ્બાનિ, સબ્બત્થ ચ પદાનિ પરિપુણ્ણાનિ કાતબ્બાનિ. નદીસદ્દસ્સ ‘‘નદી, નદી, નદિયો, નજ્જો. નદિ’’ન્તિઆદિના વત્વા ‘‘નદિયા, નજ્જા’’તિ ચ ‘‘નદિયં, નજ્જ’’ન્તિ ચ વત્તબ્બં, સબ્બત્થ ચ પદાનિ પરિપુણ્ણાનિ કાતબ્બાનિ. ઇત્થિલિઙ્ગેસુ હિ પચ્ચત્તબહુવચને દિટ્ઠેયેવ ઉપયોગબહુવચનં અનાગતમ્પિ દિટ્ઠમેવ હોતિ, તથા ઉપયોગબહુવચને દિટ્ઠેયેવ પચ્ચત્તબહુવચનં અનાગતમ્પિ દિટ્ઠમેવ હોતિ, કરણસમ્પદાનનિસ્સક્કસામિભુમ્મવચનાનમ્પિ અઞ્ઞતરસ્મિં દિટ્ઠેયેવ અઞ્ઞતરં દિટ્ઠમેવ હોતિ. તથા હિ ‘‘દાસા ચ દાસ્યો અનુજીવિનો ચા’’તિ એત્થ ‘‘દાસ્યો’’તિ પચ્ચત્તબહુવચને દિટ્ઠેયેવ અપરમ્પિ ‘‘દાસ્યો’’તિ ઉપયોગબહુવચનં તંસદિસત્તા દિટ્ઠમેવ હોતિ.

‘‘સક્કો ચ મે વરં દજ્જા, સો ચ લબ્ભેથ મે વરો;

એકરત્તં દ્વિરત્તં વા, ભવેય્યં અભિપારકો;

ઉમ્માદન્ત્યા રમિત્વાન, સિવિરાજા તતો સિય’’ન્તિ

એત્થ ‘‘ઉમ્માદન્ત્યા’’તિ કરણવચને દિટ્ઠેયેવ તંસદિસાનિ સમ્પદાનનિસ્સક્કસામિભુમ્મવચનાનિપિ દિટ્ઠાનિયેવ હોન્તિ. ‘‘બ્રાહ્મણ્યા પરિચારકે’’તિ એત્થ ‘‘બ્રાહ્મણ્યા’’તિ સામિવચને દિટ્ઠેયેવ તંસદિસાનિ કરણસમ્પદાનનિસ્સક્કભુમ્મવચનાનિપિ દિટ્ઠાનિયેવ હોન્તિ. ‘‘સેતિ ભૂમ્યા અનુત્થુન’’ન્તિ એત્થ ‘‘પથબ્યા ચારુપુબ્બઙ્ગી’’તિ એત્થ ચ ‘‘ભૂમ્યા, પથબ્યા’’તિ સત્તમિયા એકવચને દિટ્ઠેયેવ તંસદિસાનિ કરણસમ્પદાનનિસ્સક્કસામિવચનાનિપિ દિટ્ઠાનિયેવ હોન્તિ. ‘‘બારાણસ્યં મહારાજા’’તિ એત્થ ‘‘બારાણસ્ય’’ન્તિ ભુમ્મવચને દિટ્ઠેયેવ તંસદિસાનિ અઞ્ઞાનિપિ ‘‘બ્રાહ્મણ્યં એકાદસ્યં પઞ્ચમ્ય’’ન્તિઆદીનિ ભુમ્મવચનાનિ દિટ્ઠાનિયેવ હોન્તિ.

ગણ્હન્તિ ચ તાદિસાનિ રૂપાનિ પુબ્બાચરિયાસભાપિ ગાથાભિસઙ્ખરણવસેન. સાસનેપિ પન એતાદિસાનિ રૂપાનિ યેભુય્યેન ગાથાસુ સન્દિસ્સન્તિ.

કુસાવતી. કુસાવતિં. કુસાવતિયા, કુસાવત્યા. કુસાવતિયં, કુસાવત્યં. ભોતિ કુસાવતિ.

બારાણસી. બારાણસિં. બારાણસિયા, બારાણસ્યા. બારાણસિયં, બારાણસ્યં, બારાણસ્સં ઇચ્ચપિ, ભોતિ બારાણસિ.

નળિની. નળિનિં. નળિનિયા, નળિઞ્ઞા. નળિનિયં, નળિઞ્ઞં. ભોતિ નળિનિ. અઞ્ઞાનિપિ યોજેતબ્બાનિ.

ગાથાવિસયં પન પત્વા ‘‘કુસાવતિમ્હિ, બારાણસિમ્હિ, નળિનિમ્હી’’તિઆદિના સદ્દરૂપાનિપિયોજેતબ્બાનિ. તથા હિ પાળિયં ‘‘કુસાવતિમ્હિ’’આદીનિ મ્હિયન્તાનિ ઇત્થિલિઙ્ગરૂપાનિ ગાથાસુયેવ પઞ્ઞાયન્તિ, ન ચુણ્ણિયપદરચનાયં. અક્ખરસમયે પન તાદિસાનિ રૂપાનિ અનિવારિતાનિ ‘‘નદિમ્હા ચા’’તિઆદિદસ્સનતો. યં પન અટ્ઠકથાસુ ચુણ્ણિયપદરચનાયં ‘‘સમ્માદિટ્ઠિમ્હી’’તિઆદિકં ઇત્થિલિઙ્ગરૂપં દિસ્સતિ, તં અક્ખરવિપલ્લાસવસેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં ચુણ્ણિયપદટ્ઠાને ‘‘સમ્માદિટ્ઠિયં પટિસન્ધિયં સુગતિયં દુગ્ગતિય’’ન્તિઆદિદસ્સનતો. અયં પનેત્થ નિયમો સુગતસાસને ગાથાયં ચુણ્ણિયપદટ્ઠાને ચ ‘‘કઞ્ઞા રત્તિ ઇત્થી યાગુ વધૂ’’તિ એવં પઞ્ચન્તેહિ ઇત્થિલિઙ્ગેહિ સદ્ધિં ના સ સ્મા સ્મિં મ્હા મ્હિઇચ્ચેતે સદ્દા સરૂપતો પરત્તં ન યન્તિ. મ્હિસદ્દો પન ગાથાયં ઇવણ્ણન્તેહિ ઇત્થિલિઙ્ગેહિ સદ્ધિં પરત્તં યાતિ. તત્રિદં વુચ્ચતિ –

‘‘ગાથાયં ચુણ્ણિયે ચાપિ, ના સસ્માદી સરૂપતો;

નાકારન્તઇવણ્ણન્ત-ઇત્થીતિ પરતં ગતા.

મ્હિસદ્દો પન ગાથાયં, ઇવણ્ણન્તિત્થિભી સહ;

ય’તો પરત્તમેતસ્સ, પયોગાનિ ભવન્તિ હિ.

યથા બલાકયોનિમ્હિ, ન વિજ્જતિ પુમો સદા;

કુસાવભિમ્હિ નગરે, રાજા આસિ મહીપતી’’તિ.

એવં કુસાવતી ઇચ્ચાદીનિ અઞ્ઞથા ભવન્તિ, નગરનામત્તા પનેકવચનાનિપિ, ન જનપદનામાનિ વિય બહુવચનાનિ. ‘‘કાસી, કાસિયો. કાસીહિ, કાસીભિ. કાસીનં. કાસીસુ. ભોતિયો કાસિયો. એવં અવન્તી અવન્તિયો’’તિઆદિનાપિ નામિકપદમાલા યોજેતબ્બા. અઞ્ઞાનિપિ પદાનિ ગહેતબ્બાનિ. એવં કાસીઇચ્ચાદીનિ જનપદનામત્તા રૂળ્હીવસેન બહુવચનાનેવ ભવન્તિ અત્થસ્સ એકત્તેપિ.

ચન્દવતી, ચન્દવતિં, ચન્દવતિયા, ચન્દવતિયં, ભોતિ ચન્દવતિ, એવં એકવચનવસેન વા, ચન્દવતિયો, ચન્દવતિયો, ચન્દવતીહિ, ચન્દવતીભિ, ચન્દવતીનં, ચન્દવતીસુ, ભોતિયો ચન્દવતિયો, એવં બહુવચનવસેન વા નામિકપદમાલા વેદિતબ્બા, અઞ્ઞાનિપિ પદાનિ યોજેતબ્બાનિ. ‘‘ચન્દવતી’’ઇચ્ચાદીનિ હિ એકિસ્સા બહૂનઞ્ચિત્થીનં પણ્ણત્તિભાવતો પયોગાનુરૂપેન એકવચનવસેન વા બહુવચનવસેન વા યોજેતબ્બાનિ ભવન્તિ. એસ નયો અઞ્ઞત્રાપિ.

સવિનિચ્છયોયં ઈકારન્તિત્થિલિઙ્ગાનં પકતિરૂપસ્સ નામિકપદમાલાવિભાગો.

ઈકારન્તતાપકતિકં ઈકારન્તિત્થિલિઙ્ગં નિટ્ઠિતં.

ઇદાનિ ભૂધાતુમયાનં ઉકારન્તિત્થિલિઙ્ગાનં અપ્પસિદ્ધત્તા અઞ્ઞેન ઉકારન્તિત્થિલિઙ્ગેન નામિકપદમાલં પૂરેસ્સામ –

યાગુ, યાગૂ, યાગુયો. યાગું, યાગૂ, યાગુયો. યાગુયા, યાગૂહિ, યાગૂભિ. યાગુયા, યાગૂનં. યાગુયા, યાગૂહિ, યાગૂભિ. યાગુયા, યાગૂનં. યાગુયા, યાગુયં, યાગૂસુ. ભોતિ યાગુ, ભોતિયો યાગૂ, યાગુયો.

એવં ‘‘ધાતુ ધેનુ કાસુ દદ્દુ કણ્ડુ કચ્છુ રજ્જુ’’ઇચ્ચાદીનિ. તત્ર ધાતુસદ્દો રસરુધિરમંસમેદન્હારુઅટ્ઠિઅટ્ઠિમિઞ્જસુક્કસઙ્ખાતધાતુવાચકો પુલ્લિઙ્ગો, સભાવવાચકો પન સુગતાદીનં સારીરિકવાચકો લોકધાતુવાચકો ચ ચક્ખાદિવાચકો ચ ઇત્થિલિઙ્ગો, ભૂ હૂ કરપચાદિસદ્દવાચકો ઇત્થિલિઙ્ગોચેવ પુલ્લિઙ્ગો ચ. અત્ર પનિત્થિલિઙ્ગો અધિપ્પેતો.

સવિનિચ્છયોયંઉકારન્તિત્થિલિઙ્ગાનં નામિકપદમાલાવિભાગો.

ઉકારન્તતાપકતિકં ઉકારન્તિત્થિલિઙ્ગં નિટ્ઠિતં.

ઇદાનિ ભૂસદ્દાદીનં નામિકપદમાલં વક્ખામ પુબ્બાચરિયમતં પુરેચરં કત્વા –

જમ્બૂ, જમ્બૂ, જમ્બુયો. જમ્બું, જમ્બૂ, જમ્બુયો. જમ્બુયા, જમ્બૂહિ, જમ્બૂભિ. જમ્બુયા, જમ્બૂનં. જમ્બુયા, જમ્બૂહિ, જમ્બૂભિ. જમ્બુયા, જમ્બૂનં. જમ્બુયા, જમ્બુયં, જમ્બૂસુ. ભોતિ જમ્બુ, ભોતિયો જમ્બૂ, જમ્બુયો. યમકમહાથેરમતં.

એત્થ જમ્બૂસદ્દસ્સ ઇત્થિલિઙ્ગત્તં ‘‘અમ્બા સાલા ચ જમ્બુયો’’તિઆદિના પસિદ્ધં. ‘‘ઇમે તે જમ્બુકા રુક્ખા’’તિ એત્થ પન રુક્ખસદ્દં અપેક્ખિત્વા ‘‘જમ્બુકા’’તિ પુલ્લિઙ્ગનિદ્દેસો કતોતિ દટ્ઠબ્બં. તથા હિ જમ્બૂતિ કથેતબ્બાતિ જમ્બુકા. કે રે ગે સદ્દેતિ ધાતુ. અથ વા ઇત્થિલિઙ્ગવસેન જમ્બૂ એવ જમ્બુકા, જમ્બુકા ચ તા રુક્ખા ચાતિ જમ્બુકારુક્ખા, યથા લઙ્કાદીપો, પુલ્લિઙ્ગપક્ખે વા સમાસવસેન ‘‘જમ્બુકરુક્ખા’’તિ વત્તબ્બે ગાથાવિસયત્તા છન્દાનુરક્ખણત્થં દીઘં કત્વા ‘‘જમ્બુકારુક્ખા’’તિ વુત્તં ‘‘સરણાગમને કઞ્ચી’’તિ એત્થ વિય.

ભૂ, ભૂ, ભુયો. ભું, ભૂ, ભુયો. ભુયા, ભૂહિ, ભૂભિ. ભુયા, ભૂનં. ભુયા, ભૂહિ, ભૂભિ. ભુયા, ભૂનં. ભુયા, ભુયં, ભૂસુ. ભોતિ ભુ, ભોતિયો ભૂ, ભુયો.

એવં ‘‘અભૂ, અભૂ, અભુયો. અભું, અભૂ, અભુયો. અભુયા’’તિઆદિના યોજેતબ્બા. અત્ર ‘‘અભું મે કથં નુ ભણસિ, પાપકં વત ભાસસી’’તિ નિદસ્સનપદં.

‘‘વધૂ ચ સરભૂ ચેવ, સરબૂ સુતનૂ ચમૂ;

વામૂરૂ નાગનાસૂરૂ’’, ઇચ્ચાદી જમ્બુયા સમા.

ઇદં પન સુખુમં ઠાનં સુટ્ઠુ મનસિ કાતબ્બં. ‘‘વદઞ્ઞૂ, વદઞ્ઞૂ, વદઞ્ઞુયો. વદઞ્ઞું, વદઞ્ઞૂ, વદઞ્ઞુયો. વદઞ્ઞુયા’’તિ જમ્બૂસમં યોજેતબ્બં. એવં ‘‘મગ્ગઞ્ઞૂ ધમ્મઞ્ઞૂ કતઞ્ઞૂ’’ઇચ્ચાદીસુપિ.

નનુ ચ ભો –

‘‘સોહં નૂન ઇતો ગન્ત્વા, યોનિં લદ્ધાન માનુસિં;

વદઞ્ઞૂ સીલસમ્પન્નો, કાહામિ કુસલં બહુ’’ન્તિ

એવમાદિપ્પયોગદસ્સનતો વદઞ્ઞૂસદ્દાદીનં પુલ્લિઙ્ગભાવો પસિદ્ધો, એવં સન્તે કસ્મા ઇધ ઇત્થિલિઙ્ગનયો દસ્સિતોતિ? વદઞ્ઞૂઇચ્ચાદીનં એકન્તપુલ્લિઙ્ગભાવાભાવતો દ્વિલિઙ્ગાનિ તેસં વાચ્ચલિઙ્ગત્તા. તથા હિ –

‘‘સાહં ગન્ત્વા મનુસ્સત્તં, વદઞ્ઞૂ વીતમચ્છરા;

સઙ્ઘે દાનાનિ દસ્સામિ, અપ્પમત્તા પુનપ્પુન’’ન્તિ ચ,

‘‘કોધના અકતઞ્ઞૂ ચા’’તિ ચ ઇત્થિલિઙ્ગપયોગિકા બહૂ પાળિયો દિસ્સન્તિ, તસ્મા એવં નીતિ અમ્હેહિ ઠપિતા.

સવિનિચ્છયોયં ઊકારન્તિત્થિલિઙ્ગાનં પકતિરૂપસ્સ નામિકપદમાલાવિભાગો.

ઊકારન્તતાપકતિકં ઊકારન્તિત્થિલિઙ્ગં નિટ્ઠિતં.

ઓકારન્તપદં ભૂધાતુમયં ઇત્થિલિઙ્ગમપ્પસિદ્ધં, અઞ્ઞં પનોકારન્તં ઇત્થિલિઙ્ગં પસિદ્ધં.

ઓકારન્તં ઇત્થિલિઙ્ગં, ગોસદ્દોતિ વિભાવયે;

ગોસદ્દસ્સેવ પુલ્લિઙ્ગે, રૂપમસ્સાહુ કેચન;

તથા હિ કેચિ ‘‘ગો, ગાવો, ગવો. ગાવુ’’ન્તિઆદિના નયેન વુત્તાનિ પુલ્લિઙ્ગસ્સ ગોસદ્દસ્સ રૂપાનિ વિય ઇત્થિલિઙ્ગસ્સ ગોસદ્દસ્સ રૂપાનિ ઇચ્છન્તિ, તેસં મતે મજ્ઝે ભિન્નસુવણ્ણાનં વણ્ણવિસેસાભાવો વિય રૂપવિસેસાભાવતો ગોસદ્દસ્સ ઇત્થિલિઙ્ગભાવપટિપાદનં અનિજ્ઝાનક્ખમં. કસ્માતિ ચે? યસ્મા માતુગામસદ્દસ્સ ‘‘માતુગામો, માતુગામા. માતુગામ’’ન્તિઆદિના નયેન દ્વે પદમાલા કત્વા એકા પુલ્લિઙ્ગસ્સ પદમાલા, એકા ઇત્થિલિઙ્ગપદમાલાતિ વુત્તવચનં વિય ઇદં વચનં અમ્હે પટિભાતિ, તસ્મા અનિજ્ઝાનક્ખમં.

અપિચ ઇત્થિલિઙ્ગસ્સ ગોસદ્દસ્સ રૂપેસુ પુલ્લિઙ્ગસ્સ ગોસદ્દસ્સ રૂપેહિ સમેસુ સન્તેસુ કથં ગોસદ્દસ્સ ઇત્થિલિઙ્ગભાવો સિયા? રૂપમાલાવિસેસાભાવતો. યથા હિ રત્તિ અગ્ગિ અટ્ઠિસદ્દાનં ઇકારન્તભાવેન સમત્તેપિ ઇત્થિલિઙ્ગપુમનપુંસકલિઙ્ગલક્ખણભૂતો રૂપમાલાવિસેસો દિસ્સતિ. યથા પન દ્વિન્નં ધાતુસદ્દાનં પુમિત્થિલિઙ્ગપરિયાપન્નાનં રૂપમાલાવિસેસો દિસ્સતિ, ન તથા તેહાચરિયેહિ અભિમતસ્સ ઇત્થિલિઙ્ગસ્સ ગોસદ્દસ્સ રૂપમાલાવિસેસો દિસ્સતિ. યથા પન દ્વિન્નં ધાતુસદ્દાનં પુમિત્થિલિઙ્ગપરિયાપન્નાનં રૂપમાલાવિસેસો ભવતિ, યથા દ્વિન્નં ગોસદ્દાનં પુમિત્થિલિઙ્ગપરિયાપન્નાનં રૂપમાલાવિસેસેન ભવિતબ્બં, યથા ચ દ્વિન્નં આયુસદ્દાનં પુન્નપુંસકલિઙ્ગપરિયાપન્નાનં રૂપમાલાવિસેસો દિસ્સતિ, તથા દ્વિન્નં ગોસદ્દાનં પુમિત્થિલિઙ્ગપરિયાપન્નાનં રૂપમાલાવિસેસેન ભવિતબ્બં. અવિસેસત્તે સતિ કથં તેસં પુમિત્થિલિઙ્ગવવત્થાનં સિયા, કથઞ્ચ વિસદાવિસદાકારવોહારતા સિયા. ઇદં ઠાનં અતીવ સણ્હસુખુમં પરમગમ્ભીરં મહાગહનં ન સક્કા સબ્બસત્તાનં મૂલભાસાભૂતાય સબ્બઞ્ઞુજિનેરિતાય માગધિકાય સભાવનિરુત્તિયા નયં સમ્મા અજાનન્તેન અકતઞાણસમ્ભારેન કેનચિ અજ્ઝોગાહેતું વા વિજટેતું વા, અમ્હાકં પન મતે દ્વિન્નં ગોસદ્દાનં રૂપમાલાવિસેસો ચેવ દિસ્સતિ, પુમિત્થિલિઙ્ગવવત્થાનઞ્ચ દિસ્સતિ, વિસદાવિસદાકારવોહારતા ચ દિસ્સતિ, નપુંસકલિઙ્ગસ્સ તદુભયમુત્તાકારવોહારતા ચ દિસ્સતીતિ દટ્ઠબ્બં.

ઇદાનિ ઇમસ્સત્થસ્સ આવિભાવત્થં ઇમસ્મિં ઠાને ઇમં નીતિં ઠપેસ્સામ. એવઞ્હિ સતિ પરિયત્તિસાસને પટિપન્નકા નિક્કઙ્ખભાવેન ન કિલમિસ્સન્તિ. એત્થ તાવ અત્થગ્ગહણે વિઞ્ઞૂનં કોસલ્લુપ્પાદનત્થં તિસ્સો નામિકપદમાલાયો કથેસ્સામ – સેય્યથિદં?

ગાવી, ગાવી, ગાવિયો. ગાવિં, ગાવી, ગાવિયો. ગાવિયા, ગાવીહિ, ગાવીભિ. ગાવિયા, ગાવીનં. ગાવિયા, ગાવીહિ, ગાવીભિ. ગાવિયા, ગાવીનં. ગાવિયા, ગાવિયં, ગાવીસુ. ભોતિ ગાવિ, ભોતિયો ગાવી, ગાવિયો.

અયં ગોસદ્દતો વિહિતસ્સ ઈપચ્ચયસ્સ વસેન નિપ્ફન્નસ્સ ઇત્થિવાચકસ્સ ઈકારન્તિત્થિલિઙ્ગસ્સ ગાવીસદ્દસ્સ નામિકપદમાલા.

ગો, ગાવો, ગવો. ગાવું, ગાવં, ગવં, ગાવો, ગવો. ગાવેન, ગવેન, ગોહિ, ગોભિ. ગાવસ્સ, ગવસ્સ, ગવં, ગુન્નં, ગોનં. ગાવા, ગાવસ્મા, ગાવમ્હા, ગવા, ગવસ્મા, ગવમ્હા, ગોહિ, ગોભિ. ગાવસ્સ, ગવસ્સ, ગવં, ગુન્નં, ગોનં. ગાવે, ગાવસ્મિં, ગાવમ્હિ, ગવે, ગવસ્મિં, ગવમ્હિ, ગાવેસુ, ગવેસુ, ગોસુ. ભો ગો, ભવન્તો ગાવો, ગવો.

અયં પુમવાચકસ્સ ઓકારન્તપુલ્લિઙ્ગસ્સ ગોસદ્દસ્સ નામિકપદમાલા.

ગો, ગાવી, ગાવો, ગાવી, ગવો. ગાવં, ગવં, ગાવિં, ગાવો, ગાવી ગવો. ગોહિ, ગોભિ. ગવં, ગુન્નં, ગોનં. ગોહિ, ગોભિ. ગવં, ગુન્નં, ગોનં. ગોસુ. ભોતિ ગો, ભોતિયો ગાવો, ગાવી, ગવો. અયં પુમિત્થિવાચકસ્સ ઓકારન્તસ્સિત્થિપુલ્લિઙ્ગસ્સ ગોસદ્દનામિકપદમાલા.

એત્થ પન ‘‘ગાવુ’’ન્તિ પદં એકન્તપુમવાચકત્તા ન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં, એકન્તપુમવાચકત્તઞ્ચસ્સ આહચ્ચપાળિયા ઞાયતિ ‘‘ઇધ પન ભિક્ખવે વસ્સૂપગતં ભિક્ખું ઇત્થી નિમન્તેસિ ‘એહિ ભન્તે, હિરઞ્ઞં વા તે દેમિ, સુવણ્ણં વા તે દેમિ, ખેત્તં વા તે દેમિ, વત્થું વા તે દેમિ, ગાવું વા તે દેમિ, ગાવિં વા તે દેમિ. દાસં વા તે દેમિ, દાસિં વા તે દેમિ, ધીતરં વા તે દેમિ ભરિયત્થાય, અહં વા તે ભરિયા હોમિ, અઞ્ઞં વા તે ભરિયં આનેમી’તિ’’ એવં આહચ્ચપાળિયા ઞાયતિ.

એત્થ હિ ‘‘ગાવુ’’ન્તિ વચનેન પુમા વુત્તો, ‘‘ગાવિ’’ન્તિ વચનેન ઇત્થી, યં પન ઇમિસ્સં ઓકારન્તિત્થિલિઙ્ગપદમાલાયં ‘‘ગાવી’’તિ પદં ચતુક્ખત્તું વુત્તં, તં ‘‘કઞ્ઞા’’તિ પદં વિય ઇત્થિલિઙ્ગસ્સ અવિસદાકારવોહારતાવિઞ્ઞાપને સમત્થં હોતિ. ન હિ ઇતરેસુ લિઙ્ગેસુ સમાનસુતિકભાવેન ચતુક્ખત્તું આગતપદં એકમ્પિ અત્થિ, ‘‘ગાવી ગાવિ’’ન્તિ ચ ઇમેસં સદ્દાનં કત્થચિ ઠાને ઇત્થિપુમેસુ સામઞ્ઞવસેન પવત્તિં ઉપરિ કથયિસ્સામ. યા પનમ્હેહિ ઓકારન્તિત્થિલિઙ્ગસ્સ ‘‘ગો, ગાવી, ગાવો, ગાવી, ગવો. ગાવં, ગવં, ગાવિ’’ન્તિઆદિના નયેન પદમાલા કતા, તત્થ ગોસદ્દતો સિયોનં ઈકારાદેસો અંવચનસ્સ ચ ઇંકારાદેસો ભવતિ, તેન ઓકારન્તિત્થિલિઙ્ગસ્સ ‘‘ગાવી ગાવી ગાવિ’’ન્તિ રૂપાનિ દસ્સિતાનિ. તથા હિ મુખમત્તદીપનિયં સદ્દસત્થવિદુના વજિરબુદ્ધાચરિયેન નિરુત્તિનયે કોસલ્લવસેન ગોસદ્દતો યોનમીકારાદેસો વુત્તો. યથા પન ગોસદ્દતો યોનમીકારાદેસો ભવતિ, તથા સિસ્સીકારાદેસો અંવચનસ્સ ચ ઇંકારાદેસો ભવતિ. અત્રિમા નયગ્ગાહપરિદીપનિયો ગાથા –

ઈપચ્ચયા સિદ્ધેસ્વપિ, ‘‘ગાવી ગાવી’’તિઆદિસુ;

પઠમેકવચનાદિ-અન્તેસુ જિનસાસને.

વદતા યોનમીકારં, ગોસદ્દસ્સિત્થિયં પન;

અવિસદત્તમક્ખાતું, નયો દિન્નોતિ નો રુચિ.

કિઞ્ચ ભિય્યો અટ્ઠકથાસુ ચ –

‘‘ગાવો’’તિ વત્વા ‘‘ગાવિ’’ન્તિ-વચનેન પનિત્થિયં;

અવિસદત્તમક્ખાતું, નયો દિન્નોતિ નો રુચિ.

તથા હિ સમન્તપાસાદિકાદીસુ અટ્ઠકથાસુ ‘‘છેકો હિ ગોપાલકો સક્ખરાયો ઉચ્છઙ્ગેન ગહેત્વા રજ્જુદણ્ડહત્થો પાતોવ વજં ગન્ત્વા ગાવો પિટ્ઠિયં પહરિત્વા પલિઘથમ્ભમત્થકે નિસિન્નો દ્વારં પત્તં પત્તં ગાવિં ‘એકો દ્વે’તિ સક્ખરં ખિપિત્વા ગણેતી’’તિ ઇમસ્મિં પદેસે ‘‘ગાવો’’તિ વત્વા ‘‘ગાવિ’’ન્તિ વચનેન ઇત્થિપુમવાચકસ્સ ઓકારન્તિત્થિલિઙ્ગસ્સ ગોસદ્દસ્સ અવિસદાકારવોહારતા વિહિતા. ‘‘ગાવો’’તિ હિ ઇમિના સામઞ્ઞતો ઇત્થિપુમભૂતા ગોણા ગહિતા, તથા ‘‘ગાવિ’’ન્તિ ઇમિનાપિ ઇત્થિભૂતો પુમભૂતો ચ ગોણો. એવં ‘‘ગાવો’’તિ ચ ‘‘ગાવિ’’ન્તિ ચ ઇમે સદ્દા સદ્દસત્થવિદૂહિ અટ્ઠકથાચરિયેહિ નિરુત્તિનયકુસલતાય સમાનલિઙ્ગવસેન એકસ્મિંયેવ પકરણે એકસ્મિંયેવ વાક્યે પિણ્ડીકતા. યદિ હિ ઇત્થિલિઙ્ગે વત્તમાનસ્સ ઇત્થિપુમવાચકસ્સ ઓકારન્તિત્થિલિઙ્ગસ્સ ગોસદ્દસ્સ પદમાલાયં ‘‘ગાવી ગાવિ’’મિચ્ચેતાનિ રૂપાનિ ન લબ્ભેય્યું, અટ્ઠકથાયં ‘‘ગાવો’’તિ વત્વા ‘‘ગાવ’’ન્તિચ્ચેવ વત્તબ્બં સિયા, ‘‘ગાવિ’’ન્તિ પન ન વત્તબ્બં. યથા ચ પન અટ્ઠકથાચરિયેહિ ‘‘ગાવો’’તિ ઇત્થિપુમવસેન સબ્બેસં ગુન્નં સઙ્ગાહકવચનં વત્વા તેયેવ ગાવો સન્ધાય પુન ‘‘દ્વારં પત્તં પત્તં ગાવિ’’ન્તિ સદ્દરચનં કુબ્બિંસુ, તસ્મા ‘‘ગાવિ’’ન્તિ ઇદમ્પિ સબ્બસઙ્ગાહકવચનમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. અસબ્બસઙ્ગાહકવચનં ઇદં ગાવીસદ્દેન ઇત્થિયાયેવ ગહેતબ્બત્તાતિ ચે? ન, પકરણવસેન અત્થન્તરસ્સ વિદિતત્તા. ન હિ સબ્બવજેસુ ‘‘ઇત્થિયોયેવ વસન્તિ, ન પુમાનો’’તિ ચ, ‘‘પુમાનોયેવ વસન્તિ, ન ઇત્થિયો’’તિ ચ સક્કા વત્તું. અપિચ ‘‘ગાવિમ્પિ દિસ્વા પલાયન્તિ ‘ભિક્ખૂ’તિ મઞ્ઞમાના’’તિ પાળિ દિસ્સતિ, એત્થાપિ ‘‘ગાવિ’’ન્તિ વચનેન ઇત્થિભૂતો પુમભૂતો ચ સબ્બો ગો ગહિતોતિ દટ્ઠબ્બં. ઇતરથા ‘‘ઇત્થિભૂતોયેવ ગો ભિક્ખૂતિ મઞ્ઞિતબ્બો’’તિ આપજ્જતિ. ઇતિ પાળિનયેન ઇત્થિલિઙ્ગે વત્તમાનમ્હા ઇત્થિપુમવાચકસ્મા ગોસદ્દતો અંવચનસ્સ ઇંકારાદેસો હોતીતિ વિઞ્ઞાયતિ.

વજિરબુદ્ધાચરિયેનપિ ગોસદ્દતો ઈપચ્ચયે કાતબ્બેપિ અકત્વા યોનમીકારાદેસો કતો. તસ્સાધિપ્પાયો એવં સિયા ગોસદ્દતો ઈપચ્ચયે કતે સતિ ઈપચ્ચયવસેન ‘‘ગાવી’’તિ નિપ્ફન્નસદ્દો યત્થ કત્થચિ વિસયે ‘‘મિગી મોરી કુક્કુટી’’ઇચ્ચાદયો વિય ઇત્થિવાચકોયેવ સિયા, ન કત્થચિપિ ઇત્થિપુમવાચકો, તસ્મા સાસનાનુકૂલપ્પયોગવસેન યોનમીકારાદેસો કાતબ્બોતિ. ઇતિ વજિરબુદ્ધાચરિયમતે ગોસદ્દતો યોનં ઈકારાદેસો હોતીતિ ઞાયતિ.

કિઞ્ચ ભિય્યો – યસ્મા અટ્ઠકથાચરિયેહિ ‘‘ગાવો પિટ્ઠિયં પહરિત્વા’’તિઆદિના નયેન રચિતાય ‘‘દ્વારં પત્તં પત્તં ગાવિં ‘એકો દ્વે’તિ સક્ખરં ખિપિત્વા ગણેતી’’તિ વચનપરિયોસાનાય સદ્દરચનાયં ‘‘એકો ગાવી, દ્વે ગાવી’’તિ અત્થયોજનાનયો વત્તબ્બો હોતિ, ‘‘ગાવિ’’ન્તિ ઉપયોગવચનઞ્ચ દિસ્સતિ. ઇતિ અટ્ઠકથાચરિયાનં મતે ગોસદ્દતો સિયોનમીકારાદેસો અંવચનસ્સ ઇંકારાદેસો હોતીતિ ઞાયતિ. તસ્માયેવમ્હેહિ યા સા ઓકારન્તતાપકતિકસ્સ ઇત્થિલિઙ્ગસ્સ ગોસદ્દસ્સ ‘‘ગો, ગાવી, ગાવો, ગાવી, ગવો, ગાવં, ગાવિ’’ન્તિઆદિના નયેન પદમાલા ઠપિતા, સા પાળિનયાનુકૂલા અટ્ઠકથાનયાનુકૂલા કચ્ચાયનાચરિયમતં ગહેત્વા પદનિપ્ફત્તિજનકસ્સ ગરુનો ચ મતાનુકૂલા, ‘‘ગાવી’’તિ પદસ્સ ચતુક્ખત્તું આગતત્તા પન ઓકારન્તિત્થિલિઙ્ગસ્સ ગોસદ્દસ્સ અવિસદાકારવોહારત્તઞ્ચ સાધેતિ. ઇચ્ચેસા પાળિનયાદીસુ ઞાણેન સમ્મા ઉપપરિક્ખિયમાનેસુ અતીવ યુજ્જતિ, નત્થેત્થ અપ્પમત્તકોપિ દોસો. એત્થ પન પચ્ચત્તોપયોગાલપનાનં બહુવચનટ્ઠાને ‘‘ગાવિયો’’તિ પદઞ્ચ કરણસમ્પદાનનિસ્સક્કસામીનમેકવચનટ્ઠાને ‘‘ગાવિયા’’તિ પદઞ્ચ કરણનિસ્સક્કાનં બહુવચનટ્ઠાને ‘‘ગાવીહિ ગાવીભી’’તિ પદાનિ ચ સમ્પદાનસામીનં બહુવચનટ્ઠાને ‘‘ગાવીન’’ન્તિ પદઞ્ચ ભુમ્મવચનટ્ઠાને ‘‘ગાવિયા, ગાવિયં, ગાવીસૂ’’તિ પદાનિ ચાતિ ઇમાનિ વિત્થારતો સોળસ પદાનિ એકન્તેન ઈપચ્ચયવસેન સિદ્ધત્તા એકન્તિત્થિવાચકત્તા ચ ન વુત્તાનીતિ દટ્ઠબ્બં.

અયં પનેત્થ નિચ્છયો વુચ્ચતે સોતૂનં નિક્કઙ્ખભાવાય – ઇત્થિલિઙ્ગપદેસુ હિ ‘‘ગાવી ગાવિ’’ન્તિ ઇમાનિ ઈપચ્ચયવસેન વા ઈકારિંકારાદેસવસેન વા સિજ્ઝન્તિ. એતેસુ પચ્છિમનયો ઇધાધિપ્પેતો, પુબ્બનયો અઞ્ઞત્થ. તથા ‘‘ગાવી ગાવિ’’ન્તિ ઇમાનિ ઈપચ્ચયવસેનપિ સિદ્ધત્તા યેભુય્યેન ઇત્થિવાચકાનિ ભવન્તિ ઈકારિંકારાદેસવસેનપિ સિદ્ધત્તા. કત્થચિ એકક્ખણેયેવ સબ્બસઙ્ગાહકવસેન ઇત્થિપુમવાચકાનિ ભવન્તિ. એતેસુપિ પચ્છિમોયેવ નયો ઇધાધિપ્પેતો, પુબ્બનયો અઞ્ઞત્થ. ‘‘ગાવિયો. ગાવિયા, ગાવીહિ, ગાવીભિ. ગાવીનં. ગાવિયં, ગાવીસૂ’’તિ એતાનિ પન ઈપચ્ચયવસેનેવ સિદ્ધત્તા સબ્બથાપિ ઇત્થીનંયેવ વાચકાનિ ભવન્તિ. ઇત્થિભૂતેસ્વેવ ગોદબ્બેસુ લોકસઙ્કેતવસેન વિસેસતો પવત્તત્તા એકન્તતો ઇત્થિદબ્બેસુ પવત્તાનિ ‘‘મિગી મોરી કુક્કુટી’’ઇચ્ચાદીનિ પદાનિ વિય. કિઞ્ચાપિ પન ‘‘નદી મહી’’ઇચ્ચાદીનિપિ ઇત્થિલિઙ્ગાનિ ઈપચ્ચયવસેનેવ સિદ્ધાનિ, તથાપિ તાનિ અવિઞ્ઞાણકત્તા તદત્થાનં ઇત્થિદબ્બેસુ વત્તન્તીતિ વત્તું ન યુજ્જતિ. ઇત્થિપુમનપુંસકભાવરહિતા હિ તદત્થા. યસ્મા પન ઇત્થિલિઙ્ગે ગોસદ્દે એનયોગો એસુકારો ચ ન લબ્ભતિ, તસ્મા ‘‘ગાવેન ગવેન ગાવેસુ ગવેસૂ’’તિ પદાનિ ન વુત્તાનિ. યસ્મા ચ ઇત્થિલિઙ્ગેન ગોસદ્દેન સદ્ધિં સસ્માસ્મિંવચનાનિ સરૂપતો પરત્તં ન યન્તિ, તસ્મા ‘‘ગાવસ્સ ગવસ્સ ગાવસ્મા ગવસ્મા ગાવસ્મિં ગવસ્મિ’’ન્તિ પદાનિ ન વુત્તાનિ. યસ્મા ચ તત્થ સ્માવચનસ્સ આદેસભૂતો આકારો ચ મ્હાકારો ચ ન લબ્ભતિ, તસ્મા ‘‘ગાવા ગવા ગાવમ્હા ગવમ્હા’’તિ પદાનિ ન વુત્તાનિ. યસ્મા ચ સ્મિંવચનસ્સ આદેસભૂતો એકારો ચ મ્હિકારો ચ ન લબ્ભતિ, તસ્મા ‘‘ગાવે ગવે ગાવમ્હિ ગવમ્હી’’તિ પદાનિ ન વુત્તાનિ. અપિચ ‘‘યાય તાયા’’તિઆદીહિ સમાનાધિકરણપદેહિ યોજેતું અયુત્તત્તાપિ ‘‘ગાવેન ગવેના’’તિઆદીનિ ઇત્થિલિઙ્ગટ્ઠાને ન વુત્તાનિ. તથા હિ ‘‘યાય તાય’’ઇચ્ચાદીહિ સદ્ધિં ‘‘ગાવેન ગવેના’’તિઆદીનિ ન યોજેતબ્બાનિ એકન્તપુલ્લિઙ્ગરૂપત્તા.

કેચિ પનેત્થ વદેય્યું – યા તુમ્હેહિ ઓકારન્તતાપકતિકસ્સ ઇત્થિલિઙ્ગસ્સ ગોસદ્દસ્સ ‘‘ગો, ગાવી, ગાવો, ગાવી, ગવો’’તિઆદિના નયેન પદમાલા ઠપિતા, સા ‘‘માતુગામો ઇત્થી માતુગામા ઇત્થિયો’’તિ વુત્તસદિસા ચ હોતીતિ? તન્ન. માતુગામઇત્થીસદ્દા હિ નાનાલિઙ્ગા પુમિત્થિલિઙ્ગભાવેન, નાનાધાતુકા ચ ગમુ ઇસુધાતુવસેન, ઇમસ્મિં પન ઠાને ગો ગાવીસદ્દા એકલિઙ્ગા ઇત્થિ લિઙ્ગભાવેન, એકધાતુકા ચ ગમુધાતુવસેનાતિ. યજ્જેવં ગોણસદ્દસ્સ ગોસદ્દસ્સાદેસવસેન કચ્ચાયનેન વુત્તત્તા તદાદેસત્તં એકધાતુકત્તઞ્ચાગમ્મ તેનાપિ સદ્ધિં મિસ્સેત્વા પદમાલા વત્તબ્બાતિ? ન, ગોણસદ્દસ્સ અચ્ચન્તપુલ્લિઙ્ગત્તા અકારન્તતાપકતિકત્તા ચ. તથા હિ સો વિસું પુલ્લિઙ્ગટ્ઠાને ઉદ્દિટ્ઠો. અયં પન ‘‘ગો, ગાવી, ગાવો, ગાવી, ગવો’’તિઆદિકા પદમાલા ઓકારીકારન્તપદાનિ મિસ્સેત્વા કતાતિ ન સલ્લક્ખેતબ્બા, અથ ખો વિકપ્પેન ગોસદ્દતો પરેસં સિ યો અંવચનાનં ઈકારિંકારાદેસવસેન વુત્તપદવન્તત્તા ઓકારન્તિત્થિલિઙ્ગપદમાલા ઇચ્ચેવ સારતો પચ્ચેતબ્બા.

ઇદાનિ ગોસદ્દસ્સ ઇત્થિલિઙ્ગભાવસાધકાનિ સુત્તપદાનિ લોકિકપ્પયોગાનિ ચ કથયામ – ‘‘સેય્યથાપિ ભિક્ખવે વસ્સાનં પચ્છિમે માસે સરદસમયે કિટ્ઠસમ્બાધે ગોપાલકો ગાવો રક્ખેય્ય, તા ગાવો તતો તતો દણ્ડેન આકોટેય્ય.

અન્નદા બલદા ચેતા, વણ્ણદા સુખદા ચ તા;

એતમત્થં વસં ઞત્વા, નાસ્સુ ગાવો હનિંસુ તે.

સબ્બા ગાવો સમાહરતિ. ગમિસ્સન્તિ ભન્તે ગાવો વચ્છગિદ્ધિનિયો’’તિ ઇમાનિ સુત્તપદાનિ. ‘‘ગોસુ દુય્હમાનાસુ ગતો’’તિઆદીનિ પન લોકિકપ્પયોગાનિ. ઇતિ ગોસદ્દસ્સ ઇત્થિલિઙ્ગભાવોપિ પુલ્લિઙ્ગભાવો વિય સારતો પચ્ચેતબ્બો.

તત્ર ‘‘ગો, ગાવી, ગાવો, ગાવી, ગવો’’તિઆદીનિ કિઞ્ચાપિ ઇત્થિલિઙ્ગભાવેન વુત્તાનિ, તથાપિ યથાપયોગં ‘‘પજા દેવતા’’તિપદાનિ વિય ઇત્થિપુરિસવાચકાનેવ ભવન્તિ, તસ્મા ઇત્થિલિઙ્ગવસેન ‘‘સા ગો’’તિ વા ‘‘તા ગાવો’’તિ વા વુત્તે ઇત્થિપુમભૂતા સબ્બેપિ ગોણા ગહિતાતિ વેદિતબ્બા. ન હિ ઈદિસે ઠાને એકન્તતો લિઙ્ગં પધાનં, અત્થોયેવ પધાનો. ‘‘વજેગાવો દુહન્તી’’તિ વુત્તે કિઞ્ચાપિ ‘‘ગાવો’’તિ અયં સદ્દો પુમેપિ વત્તતિ, તથાપિ દુહનક્રિયાય પુમે અસમ્ભવતો અત્થવસેન ઇત્થિયો ઞાયન્તે. ‘‘ગાવી દુહન્તી’’તિ વુત્તે પન લિઙ્ગવસેન અત્થવસેન ચ વચનતો કો સંસયમાપજ્જિસ્સતિ વિઞ્ઞૂ. ‘‘તા ગાવો ચરન્તી’’તિ વુત્તે ઇત્થિલિઙ્ગવસેન વચનતો કદાચિ કસ્સચિ સંસયો સિયા ‘‘નનુ ઇત્થિયો’’તિ, પુલ્લિઙ્ગવસેન પન ‘‘તે ગાવો ચરન્તી’’તિ વુત્તે સંસયો નત્થિ, ઇત્થિયો ચ પુમાનો ચ ઞાયન્તે પુલ્લિઙ્ગબહુવચનેન કત્થચિ ઇત્થિપુમસ્સ ગહિતત્તા. ‘‘અથેત્થ સીહા બ્યગ્ઘા ચા’’તિઆદીસુ વિય ‘‘ગાવી ચરતી’’તિ ચ ‘‘ગાવિં પસ્સતી’’તિ ચ વુત્તે ઇત્થી વિઞ્ઞાયતે ગાવીસદ્દેન ઇત્થિયા ગહેતબ્બત્તા. લોકિકપ્પયોગેસુ હિ સાસનિકપ્પયોગેસુ ચ ગાવીસદ્દેન ઇત્થી ગય્હતિ. એકચ્ચં પન સાસનિકપ્પયોગં સન્ધાય ‘‘ગાવી’’તિ, ‘‘ગાવિ’’ન્તિ ચ ‘‘ઇત્થિપુરિસસાધારણવચનમવોચુમ્હ. તથા હિ ‘‘સેય્યથાપિ ભિક્ખવે દક્ખો ગોઘાતકો વા ગોઘાતકન્તેવાસી વા ગાવિં વધિત્વા ચતુમહાપથે બિલસો વિભજિત્વા નિસિન્નો અસ્સા’’તિ પાળિ દિસ્સતિ. અટ્ઠકથાસુ ચ ‘‘ગાવો’’તિ ઇત્થિપુમસાધારણં સદ્દરચનં કત્વા પુન તદેવ ઇત્થિપુમં સન્ધાય ‘‘દ્વારં પત્તં પત્તં ગાવિ’’ન્તિ રચિતા સદ્દરચના દિસ્સતિ.

એત્થ હિ ગોજાતિયં ઠિતા ઇત્થીપિ પુમાપિ ‘‘ગાવી’’તિ સઙ્ખં ગચ્છતિ. વિસેસતો પન ‘‘ગાવી’’તિ ઇદં ઇત્થિયા અધિવચનં. તથા હિ તત્થ તત્થ પાળિપ્પદેસાદીસુ ‘‘અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો બાહિયં દારુચીરિયં ગાવી તરુણવચ્છા અધિપતિત્વા જીવિતા વોરોપેસી’’તિ, ‘‘ગાવું વા તે દેમિ, ગાવિં વા તે દેમી’’તિ ચ ‘‘તિણસીહો કપોતવણ્ણગાવીસદિસો’’તિ ચ પયોગદસ્સનતો ઇત્થી કથિયતીતિ વત્તબ્બં. ગોસદ્દેન પન ‘‘ગોદુહનં. ગદ્દુહનં. ગોખીરં ગોધનો ગોરૂપાનિ ચા’’તિ દસ્સનતો ઇત્થીપિ પુમાપિ કથિયતીતિ વત્તબ્બં.

ઇદાનિ ઓકારન્તસ્સ ઇત્થિલિઙ્ગસ્સ ગોસદ્દસ્સ પદમાલાયં પાળિનયાદિનિસ્સિતો અત્થયુત્તિનયો વુચ્ચતે વિઞ્ઞૂનં કોસલ્લજનનત્થં –

સા ગો ગચ્છતિ, સા ગાવી ગચ્છતિ, તા ગાવો, ગાવી, ગવો ગચ્છન્તિ. તં ગાવં, ગાવિં, ગવં પસ્સતિ, તા ગાવો, ગાવી, ગવો પસ્સતિ. તાહિ ગોહિ, ગોભિ કતં. તાસં ગવં, ગુન્નં, ગોનં દેતિ. તાહિ ગોહિ, ગોભિ અપેતિ. તાસં ગવં, ગુન્નં, ગોનં સિઙ્ગાનિ. તાસુ ગોસુ પતિટ્ઠિતં. ભોતિ ગો ત્વં તિટ્ઠ, ભોતિયો ગાવો ગાવી, ગવા તુમ્હે તિટ્ઠથ.

અપરોપિ વુચ્ચતે –

સા ગો નદિં તરન્તી ગચ્છતિ, સા ગાવી નદિં તરન્તી ગચ્છતિ, તા ગાવો, ગાવી, ગવો નદિં તરન્તીયો ગચ્છન્તિ. તં ગાવં, ગાવિં, ગવં નદિં તરન્તિં પસ્સતિ, તા ગાવો, ગાવી, ગવો નદિં તરન્તિયો પસ્સતિ. તાહિ ગોહિ, ગોભિ નદિં તરન્તીહિ કતં. તાસં ગવં, ગુન્નં, ગોનં નદિં તરન્તીનં દેતિ. તાહિ ગોહિ, ગોભિ નદિં તરન્તીહિ અપેતિ. તાસં ગવં, ગુન્નં, ગોનં નદિં તરન્તીનં સન્તકં. તાસુ ગોસુ નદિં તરન્તીસુ પતિટ્ઠિતન્તિ.

તત્ર યા સા ‘‘ગો, ગાવી, ગાવો, ગાવી, ગવો’’તિઆદિના ઓકારન્તસ્સિત્થિલિઙ્ગસ્સ ગોસદ્દસ્સ પદમાલા ઠપિતા, સા ‘‘ગો, ગાવો ગવો’’તિઆદિના વુત્તસ્સ ઓકારન્તપુલ્લિઙ્ગસ્સ ગોસદ્દસ્સ પદમાલાતો સવિસેસા પચ્ચત્તોપયોગાલપનટ્ઠાને ચતુન્નં કઞ્ઞાસદ્દાનં વિય ગાવીસદ્દાનં વુત્તત્તા. યસ્મા પનાયં વિસેસો, તસ્મા ઇમસ્સ ઓકારન્તિત્થિલિઙ્ગસ્સ ગોસદ્દસ્સ અઞ્ઞેસમિત્થિલિઙ્ગાનં વિય અવિસદાકારવોહારતા સલ્લક્ખેતબ્બા, ન પુલ્લિઙ્ગાનં વિય વિસદાકારવોહારતા, નાપિ નપુંસકલિઙ્ગાનં વિય ઉભયમુત્તાકારવોહારતા સલ્લક્ખેતબ્બા. એત્થ નિચ્છયકરણી ગાથા વુચ્ચતિ –

દુવિન્નં ધાતુસદ્દાનં, યથા દિસ્સતિ નાનતા;

ગોસદ્દાનં તથા દ્વિન્નં, ઇચ્છિતબ્બાવ નાનતા.

તથા હિ પુમિત્થિલિઙ્ગવસેન દ્વિન્નં ધાતુસદ્દાનં વિસેસો દિસ્સતિ. તં યથા?