૭. નિગ્ગહીતન્તપુલ્લિઙ્ગનામિકપદમાલા

અથ પુબ્બાચરિયમતં પુરેચરં કત્વા નિગ્ગહીતન્તપુલ્લિઙ્ગાનં ભવન્ત કરોન્તઇચ્ચાદિકસ્સ પકતિરૂપસ્સ નામિકપદમાલં વક્ખામ –

ગચ્છં મહં ચરં તિટ્ઠં, દદં ભુઞ્જં સુણં પચં;

જયં જરં ચવં મીયં, સરં કુબ્બં જપં વજં.

ગચ્છં, ગચ્છન્તો, ગચ્છન્તા. ગચ્છન્તં, ગચ્છન્તે. ગચ્છતા, ગચ્છન્તેહિ, ગચ્છન્તેતિ. ગચ્છતો, ગચ્છન્તસ્સ, ગચ્છન્તાનં, ગચ્છતં. ગચ્છતા, ગચ્છન્તેહિ, ગચ્છન્તેભિ. ગચ્છતો, ગચ્છન્તસ્સ, ગચ્છન્તાનં, ગચ્છતં. ગચ્છતિ, ગચ્છન્તેસુ. ભો ગચ્છં, ભો ગચ્છા, ભવન્તો ગચ્છન્તો.

ગચ્છાદીનિ અઞ્ઞાનિ ચ તંસદિસાનં એવં ઞેય્યાનીતિ યમકમહાથેરમતં. કિઞ્ચાપેત્થ તતિયેકવચનટ્ઠાનાદીસુ ‘‘ગચ્છન્તેન, ગચ્છન્તા, ગચ્છન્તસ્મા, ગચ્છન્તમ્હા, ગચ્છન્તસ્મિં, ગચ્છન્તમ્હી’’તિ ઇમાનિ પદાનિ નાગતાનિ, તથાપિ તત્થ તત્થ પયોગદસ્સનતો ગહેતબ્બાનિ.

તત્ર યમકમહાથેરેન આલપનવચનટ્ઠાનેયેવ ‘‘ગચ્છન્તો, મહન્તો, ચરન્તો’’તિઆદીનં બહુવચનત્તં કથિતં, પચ્ચત્તવચનટ્ઠાને એકવચનત્તં. કેહિચિ પન પચ્ચત્તવચનટ્ઠાને એકવચનબહુવચનત્તં, આલપનવચનટ્ઠાને બહુવચનત્તંયેવ કથિતં. ‘‘ગચ્છં, મહં, ચર’’ન્તિઆદીનં પન આલપનટ્ઠાને એકવચનત્તં. મયં પન બુદ્ધવચને અનેકાસુ ચાટ્ઠકથાસુ ‘‘ગચ્છન્તો, મહન્તો’’તિઆદીનં બહુવચનપ્પયોગાનં ‘‘ગચ્છં, મહં’’ઇચ્ચાદીનઞ્ચ સાનુસારાલપનેકવચનપ્પયોગાનં અદસ્સનતો ‘‘ગચ્છન્તો ભારદ્વાજો. સ ગચ્છં ન નિવત્તતિ. મહન્તો લોકસન્નિવાસો’’તિઆદીનં પન પચ્ચત્તેકવચનપ્પયોગાનઞ્ઞેવ દસ્સનતો તાદિસાનિ રૂપાનિ અનિજ્ઝાનક્ખમાનિ વિય મઞ્ઞામ. નિરુત્તિપિટકે પચ્ચત્તાલપનટ્ઠાને ‘‘મહન્તો, ભવન્તો, ચરન્તો’’તિઆદીનં બહુવચનત્તમેવ કથિતં, ન એકવચનત્તં. તથા હિ તત્થ ‘‘મહં ભવં ચરં તિટ્ઠ’’ન્તિ ગાથં વત્વા ‘‘મહં તિટ્ઠતિ, મહન્તો તિટ્ઠન્તી’’તિ ચ, ‘‘ભો મહા, ભવન્તો મહન્તો’’તિ ચ, ‘‘ભવં તિટ્ઠતિ, ભવન્તો તિટ્ઠન્તી’’તિ ચ આદિ વુત્તં.

એત્થ પન ‘‘ભવં, ભવન્તો’’તિ પદાનિ યત્થ ‘‘હોન્તો હોન્તા’’તિ ક્રિયત્થં ન વદન્તિ, તત્થ ‘‘ભવં કચ્ચાનો. મા ભવન્તો એવં અવચુત્થા’’તિઆદીસુ વિય અઞ્ઞસ્મિં અત્થે પતનતો એકવચનબહુવચનાનિ ભવન્તિ, તસ્મા ‘‘સન્તો સપ્પુરિસા લોકે’’તિ એત્થ ‘‘સન્તો’’તિ પદસ્સ વિય ‘‘અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા’’તિ એત્થ ‘‘અરહન્તો’’તિ પદસ્સ વિય ચ ‘‘ભવન્તો’’તિ પદસ્સ બહુવચનત્તં નિજ્ઝાનક્ખમં. ‘‘મહન્તો, ચરન્તો, તિટ્ઠન્તો’’તિઆદીનં પન બહુવચનત્તં ન નિજ્ઝાનક્ખમં વિય અમ્હે પટિભાતિ. ન હિ કત્થચિપિ ‘‘સન્તો, અરહન્તો, ભવન્તો’’તિ પદવજ્જિતાનં ‘‘ગચ્છન્તો, મહન્તો, ચરન્તો’’તિઆદીનં અનેકપદસતાનં બહુવચનન્તતાપયોગે પસ્સામ. તથા હિ –

બવ્હત્તે કત્થચિ ઠાને, ‘‘જાન’’મિચ્ચાદયો યથા;

દિસ્સન્તિ નેવં બવ્હત્તે, ‘‘ગચ્છન્તો’’ ઇતિઆદયો.

બવ્હત્તે કત્થચિ ઠાને, ‘‘સન્તો’’ ઇચ્ચાદયોપિ ચ;

દિસ્સન્તિ નેવં બવ્હત્તે, ‘‘ગચ્છન્તો’’ ઇતિઆદયો.

‘‘અરહન્તો’’તિ બવ્હત્તે, એકન્તેનેવ દિસ્સતિ;

નેવં દિસ્સન્તિ બવ્હત્તે, ‘‘ગચ્છન્તો’’ ઇતિઆદયો.

અનેકસતપાઠેસુ, ‘‘વિહરન્તો’’તિઆદીસુ;

એકસ્સપિ બહુકત્તે, પવત્તિ ન તુ દિસ્સતિ.

બહુવચનનયેન, ‘‘ગચ્છન્તો’’તિ પદસ્સ હિ;

ગહણે સતિ બહવો, દોસા દિસ્સન્તિ સચ્ચતો.

યથેકમ્હિ ઘરે દડ્ઢે, દડ્ઢા સામીપિકા ઘરા;

તથા બવ્હત્તવાચિત્તે, ‘‘ગચ્છન્તો’’તિ પદસ્સ તુ.

‘‘વિહરન્તો’’તિઆદીનં, બવ્હત્તવાચિતા સિયા;

રૂપનયો અનિટ્ઠો ચ, ગહેતબ્બો અનેકધા.

એવં સન્તેપિ યસ્મા ‘‘નિરુત્તિપિટકં નામ પભિન્નપટિસમ્ભિદેન મહાખીણાસવેન મહાકચ્ચાયનેન કત’’ન્તિ લોકે પસિદ્ધં, તસ્મા ઇદં ઠાનં પુનપ્પુનં ઉપપરિક્ખિતબ્બં. કિઞ્ચાપેત્થ થેરે ગારવેન એવં વુત્તં, તથાપિ પાળિનયં ગરું કત્વા દિટ્ઠેનેકવચનનયેન અદિટ્ઠો બહુવચનનયો છડ્ડેતબ્બો. એવં સતિ નિગ્ગહીતન્તેસુ નયો સોભનો ભવતિ. અયં પન અમ્હાકં રુચિ –

‘‘ભવં કરં અરહં સં, મહં’’ ઇતિ પદાનિ તુ;

વિસદિસાનિ સમ્ભોન્તિ, અઞ્ઞમઞ્ઞન્તિ લક્ખયે.

‘‘ગચ્છં ચરં દદં તિટ્ઠં, ચિન્તયં ભાવયં વદં;

જાનં પસ્સ’’ન્તિઆદીનિ, સદિસાનિ ભવન્તિ હિ.

તત્ર ‘‘જાન’’ન્તિઆદીનિ, કત્થચિ પરિવત્તરે;

વિભત્તિલિઙ્ગવચન-વસેનાતિ વિભાવયે.

તત્ર તાવ ભવન્તસદ્દસ્સ નામિકપદમાલા વુચ્ચતિ – ભવંસદ્દો હિ ‘‘વડ્ઢન્તો, હોન્તો’’તિ અત્થેપિ વદતિ. તેસં વસેન અયં નામિકપદમાલા.

ભવં, ભવન્તો, ભવન્તા. ભવન્તં, ભવન્તે. ભવન્તેન, ભવન્તેહિ, ભવન્તેભિ. ભવન્તસ્સ, ભવન્તાનં. ભવન્તા, ભવન્તસ્મા, ભવન્તમ્હા, ભવન્તેહિ, ભવન્તેભિ. ભવન્તસ્સ, ભવન્તાનં. ભવન્તે, ભવન્તસ્મિં, ભવન્તમ્હિ, ભવન્તેસુ. હે ભવન્ત, હે ભવન્તા.

તત્થ ‘‘ભવં, ભવન્તો’’તિઆદીનં ‘‘વડ્ઢન્તોહોન્તો’’તિઆદિના અત્થો દટ્ઠબ્બો. તથા હિ ‘‘સુવિજાનો ભવં હોતિ. ધમ્મકામો ભવં હોતિ. રાજા ભવન્તો નાનાસમ્પત્તીહિ મોદતિ. કુળીરદહો ગઙ્ગાય એકાબદ્ધો, ગઙ્ગાય પૂરણકાલે ગઙ્ગોદકેન પૂરતિ, ઉદકે મન્દી ભવન્તે દહતો ઉદકં ગઙ્ગાય ઓતરતી’’તિ પયોગા ભવન્તિ, તસ્મા અયં નામિકપદમાલા સારતો પચ્ચેતબ્બા. એત્થ ભવંસદ્દમત્તં વજ્જેત્વા ગચ્છમાનચરમાનસદ્દાદીસુ વિય ભવન્તસદ્દે ‘‘ભવન્તો, ભવન્તા’’તિ પુરિસનયોપિ લબ્ભતિ, નપુંસકલિઙ્ગે વત્તબ્બે ‘‘ભવન્તં, ભવન્તાની’’તિ ચિત્તનયોપિ લબ્ભતિ. એવં વડ્ઢનભવનત્થવાચકસ્સ ભવન્તસદ્દસ્સ નામિકપદમાલા વેદિતબ્બા.

અયઞ્ચ વિસેસો ‘‘ભવન્તો’’તિ પદં વડ્ઢનભવનત્થતો અઞ્ઞત્થે વત્તમાનં બહુવચનમેવ હોતિ, યથા ‘‘ભવન્તો આગચ્છન્તી’’તિ. વડ્ઢનભવનત્થેસુ વત્તમાનં એકવચનમેવ. અત્રિમે પયોગા ‘‘અનુપુબ્બેન ભવન્તો વિઞ્ઞુતં પાપુણાતિ. સમણેન નામ ઈદિસેસુ કમ્મેસુ અબ્યાવટેન ભવિતબ્બં, એવં ભવન્તો હિ સમણો સુસમણો અસ્સા’’તિ. ‘‘ભવં’’ ઇતિ પદં પન ઉભયત્થાપિ એકવચનમેવ, તસ્મા ઇદાનિ ‘‘ભવં આનન્દો. ભવન્તો આગચ્છન્તિ, અપ્પસદ્દા ભવન્તો હોન્તુ, મા ભોન્તો સદ્દમકત્થા’’તિ એવમાદિપયોગદસ્સનવસેન વોહારવિસેસે પવત્તં અઞ્ઞં અત્થં પટિચ્ચ અપરાપિ નામિકપદમાલા વુચ્ચતે –

ભવં, ભવન્તો, ભોન્તો. ભવન્તં, ભવન્તે. ભવતા, ભોતા, ભવન્તેન, ભવન્તેહિ, ભવન્તેભિ. ભવતો, ભોતો, ભવન્તસ્સ, ભવન્તાનં, ભવતં. ભવતા, ભોતા, ભવન્તેહિ, ભવન્તેભિ. ભવતો, ભોતો, ભવન્તસ્સ, ભવન્તાનં, ભવતં. ભવતિ, ભવન્તે, ભવન્તસ્મિં, ભવન્તમ્હિ, ભવન્તેસુ. ભો, ભવન્તો, ભોન્તો ઇતિ.

એત્થ પન ‘‘ભો’’ઇચ્ચાદીનિ તીણિ પદાનિ યસ્મા વોહારવિસેસપવત્તાનિ આલપનપદાનિ હોન્તિ, તસ્મા ‘‘આવુસો, ભન્તે’’તિ પદાનિ વિય ભોસદ્દાદિઉપપદવન્તાનિ ન ભવન્તિ, ‘‘ભો પુરિસ, ભવન્તો બ્રાહ્મણા, ભોન્તો સમણા, ભો રાજ’’ઇચ્ચાદીસુ હિ પુરિસસદ્દાદયોયેવ ભોસદ્દાદિ ઉપપદવન્તો ભવન્તિ. ઇધ ચ ‘‘ભવં આનન્દો’’તિ એત્થ ભવંસદ્દેન સમાનત્થાનિ ‘‘ભો, ભવન્તો, ભોન્તો’’તિ પદાનિ વુત્તાનિ, ન પન ‘‘ધમ્મકામો ભવં હોતી’’તિ એત્થ ભવંસદ્દેન સમાનત્થાનિ. પઠમસ્મિઞ્હિ નયે વડ્ઢનત્થવસેન ‘‘ભો ભવન્ત, ભવન્તો ભવન્તા, ભોન્તો ભવન્તા’’તિ ભોસદ્દાદયો આલપનપદાનં ઉપપદાનિ ભવન્તિ, ન દુતિયસ્મિં નયે. આમેડિતવસેન પન ‘‘ભો ભો, ભવન્તો ભવન્તો, ભોન્તો ભોન્તો’’તિ પદાનિ ભવન્તિ યથા ‘‘ભન્તે ભન્તે’’તિ.

અત્રિદં ભૂધાતુવસેન સઙ્ખેપતો પાળિનિદસ્સનં – કસ્મા ભવં વિજ્જનમરઞ્ઞનિસ્સિતો. કથં પનાહં ભો તં ભવન્તં ગોતમં જાનિસ્સામિ. એવં ભોતિ ખો અમ્બટ્ઠો માણવો બ્રાહ્મણસ્સ પોક્ખરસાતિસ્સ પટિસ્સુત્વા. મા ભવન્તો એવં અવચુત્થ. ઇમં ભોન્તો નિસામેથ. એવં ભો પુરિસ જાનાહિ, પાપધમ્મા અસઞ્ઞતા ઇચ્ચેવમાદિ. એત્થ ‘‘ભવં’’ઇચ્ચાદીનિ ભૂધાતુમયાનિ નામપદાનીતિ વેદિતબ્બાનિ.

અપિચ તેસુ ‘‘ભો, ભવન્તો, ભોન્તો’’તિ ઇમાનિ નિપાતપદાનિપિ હોન્તીતિ વવત્થપેતબ્બં. ‘‘ભો પુરિસા’’તિઆદીસુ તેસં નિપાતાનિપાતભાવે વિવાદો ન કરણીયો. કચ્ચાયનસ્મિઞ્હિ ‘‘ભો ગે તૂ’’તિ વુત્તં. અઞ્ઞત્થ પન ‘‘આમન્તનત્થે નિપાતો’’તિઆદિ વુત્તં. તથા હિ નિરુત્તિમઞ્જૂસાયં વુત્તં ‘‘ભોતિદં આમન્તનત્થે નિપાતો. સો ન કેવલં એકવચનમેવ હોતિ, અથ ખો બહુવચનમ્પિ હોતીતિ ‘ભો પુરિસા’તિ બહુવચનપ્પયોગોપિ ગહિતો. ‘ભવન્તો’તિ પદં પન બહુવચનમેવ હોતીતિ ‘પુરિસા’તિ પુન વુત્ત’’ન્તિ. પાળિયઞ્હિ અટ્ઠકથાસુ ચ નિપાતભૂતો ભોસદ્દો એકવચનબહુવચનવસેન દ્વિધા દિસ્સતિ, ઇતરે પન બહુવચનવસેનેવ દિસ્સન્તિ. તેસં તુ નિપાતપદત્તે રૂપનિપ્ફાદનકિચ્ચં નત્થિ. તેસુ ભોસદ્દસ્સ નિપાતપદત્તા આહચ્ચભાસિતે નિજ્જીવાલપને ઇત્થિલિઙ્ગવિસયો ‘‘ઉમ્મુજ્જ ભો પુથુસિલે, પરિપ્લવ ભો પુથુસિલે’’તિ પયોગોપિ દિસ્સતિ. અત્રિમા ભોસદ્દસ્સ પવત્તિપરિદીપની ગાથાયો –

‘‘ઇતો ભો સુગતિં ગચ્છ, મનુસ્સાનં સહબ્યતં’’;

એવમાદીસુ ભોસદ્દો, એકવચનકો મતો.

‘‘પસ્સથ ભો ઇમં કુલ-પુત્ત’’મિચ્ચેવમાદિસુ;

બહુવચનકો એસો, ભોસદ્દોતિ વિભાવયે.

પુગ્ગલાલપને ચેવ, ધમ્મસ્સાલપનેપિ ચ;

નિજ્જીવાલપને ચાતિ, ભોસદ્દો તીસુ દિસ્સતિ.

તત્ર ધમ્માલપનમ્હિ, એકવચોવ લબ્ભતિ;

ઇતરેસુ સિયા દેક-વચો બહુવચોપિ ચ.

નિચ્છિતબ્બં ગુણીપદં, ધમ્મસ્સાલપને ધુવં;

‘‘અચ્છરિયં વત ભો’’તિ, ઇદમેત્થ નિદસ્સનં.

ઇચ્છિતબ્બં ગુણીપદં, પુગ્ગલાલપને પન;

‘‘એવં ભો પુરિસ જાનાહિ’’, ઇદમેત્થ નિદસ્સનં.

ગુણીપદં અસન્તમ્પિ, પુગ્ગલાલપનમ્હિ તુ;

અજ્ઝાહરિત્વા પાવદે, અત્થં ‘‘ભો એહિ’’આદિસુ.

ઘટાદીનં આલપનં, નિજ્જીવાલપનં ભવે;

જીવંવ લોકિયા લોકે, આલપન્તિ કદાચિ તુ.

નિજ્જીવાલપનં અપ્પં, અત્થવિઞ્ઞાપને સિયા;

‘‘ઉમ્મુજ્જ ભો પુથુસિલે’’, ઇતિ પાળિ નિદસ્સનં.

એત્થ લિઙ્ગવિપલ્લાસં, કેચિ ઇચ્છન્તિ પણ્ડિતા;

તેસં મતેન ભોતીતિ, લિઙ્ગં વિપરિણામયે.

અથ વા પન ભોસદ્દો, નિપાતો સોપદં વિય;

તસ્મા વિરોધતા નાસ્સ, તિલિઙ્ગે વચનદ્વયે.

એવં સન્તેપિ ભોસદ્દો, દ્વિલિઙ્ગેયેવ પાયતો;

યસ્મા દિટ્ઠો તતો વિઞ્ઞૂ, દ્વિલિઙ્ગેયેવ તં વદે.

ઇત્થિલિઙ્ગમ્હિ સમ્પત્તે, ‘‘ભો’’તિ ઇતિ પયોજયે;

એવંવિધં પયોગઞ્હિ, સુપ્પયોગં બુધાબ્રવું.

યજ્જેવં દુપ્પયોગંવ, સિયા તુમ્હેહિ દસ્સિતં;

‘‘ઉમ્મુજ્જ ભો પુથુસિલે’’, ઇચ્ચાહચ્ચપદન્તિ ચે.

દુપ્પયોગં ન તં યસ્મા, વોહારકુસલેન વે;

જિનેન ભાસિતે ધમ્મે, દુપ્પયોગા ન વિજ્જરે.

ઇત્થિલિઙ્ગસ્સ વિસયે, ભોતિસદ્દપ્પયોજનં;

કવીનં પેમનીયન્તિ, મયા એવમુદીરિતં.

એવં ભવન્તસદ્દસ્સ નામિકપદમાલા પાળિનયાનુરૂપં દ્વિધા વિભત્તા વડ્ઢનભવનત્થતદઞ્ઞત્થવસેન.

કરોન્તસદ્દસ્સ પન –

કરં, કરોન્તો, કરોન્તા. કરોન્તં, કરોન્તે. કરોતા, કરોન્તેન, કરોન્તેહિ, કરોન્તેભિ. કરોતો, કરોન્તસ્સ, કરોન્તાનં, કરોતં. કરોતા, કરોન્તા, કરોન્તસ્મા, કરોન્તમ્હા, કરોન્તેહિ, કરોન્તેભિ. કરોતો, કરોન્તસ્સ, કરોન્તાનં, કરોતં. કરોન્તે, કરોન્તસ્મિં, કરોન્તમ્હિ, કરોન્તેસુ. ભો કરોન્ત, ભવન્તો કરોન્તાતિ રૂપાનિ ભવન્તિ.

‘‘કરોતો ન કરિયતિ પાપ’’ન્તિ ઇદમેત્થ કરોતોસદ્દસ્સ અત્થિતાનિદસ્સનં. ઇત્થિલિઙ્ગે વત્તબ્બે ‘‘કરોન્તી, કરોન્તિયો’’તિઆદિના યોજેતબ્બાનિ, નપુંસકલિઙ્ગે વત્તબ્બે ‘‘કરોન્તં, કરોન્તાની’’તિઆદિના યોજેતબ્બાનિ.

અરહન્તસદ્દસ્સ –

અરહં, અરહન્તો. અરહન્તં, અરહન્તે. અરહતા, અરહન્તેન, અરહન્તેહિ, અરહન્તેભિ. અરહતો, અરહન્તસ્સ, અરહન્તાનં, અરહતં. અરહતા, અરહન્તા, અરહન્તસ્મા, અરહન્તમ્હા, અરહન્તેહિ, અરહન્તેભિ. અરહતો, અરહન્તસ્સ, અરહન્તાનં, અરહતં. અરહન્તે, અરહન્તસ્મિં, અરહન્તમ્હિ, અરહન્તેસુ. ભો અરહન્ત, ભવન્તો અરહન્તો ઇતિ રૂપાનિ ભવન્તિ.

અયં ગુણવાચકસ્સ અરહન્તસદ્દસ્સ નામિકપદમાલા. ‘‘અરહા, અરહન્તો, અરહન્તા’’ઇતિ ચ. એતઞ્હિ રૂપં સમન્તપાસાદિકાયં મનુસ્સવિગ્ગહટ્ઠાને દિસ્સતિ. ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મપાળિયં પન ‘‘મયઞ્ચમ્હા અનરહન્તો’’તિ પદં દિસ્સતિ. અરહન્તં, અરહન્તે. અરહતા, સેસં વિત્થારેતબ્બં. અયં પણ્ણત્તિવાચકસ્સ અરહન્તસદ્દસ્સ નામિકપદમાલા.

તથા હિ ‘‘અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો. અરહં સુગતો લોકે. અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા’’તિઆદીસુ અરહંસદ્દાદયો ગુણવાચકા. ‘‘અરહા અહોસિ. અહઞ્હિ અરહા લોકે. એકો અરહા, એકસટ્ઠિ અરહન્તો લોકે અહેસું.

ગામે વા યદિ વારઞ્ઞે, નિન્ને વા યદિ વા થલે;

યત્થ અરહન્તો વિહરન્તિ, તં ભૂમિરામણેય્યકં.

મયઞ્ચમ્હા અનરહન્તો’’તિઆદીસુ અરહાસદ્દાદયો પણ્ણત્તિવાચકાતિ દટ્ઠબ્બા. ઇધ ઇત્થિનપુંસકલિઙ્ગવસેન વિસું વત્તબ્બનયો અપ્પસિદ્ધો. યદિ એવં આસવક્ખયં પત્તા ઇત્થી કથં વત્તબ્બા, આસવક્ખયં પત્તં ચિત્તં કથં વત્તબ્બન્તિ? ઇત્થી તાવ ‘‘યં ઇત્થી અરહં અસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ વચનતો ‘‘અરહ’’ન્તિ વત્તબ્બા ગુણવસેન, પણ્ણત્તિવસેન પન ‘‘ઇત્થી અરહા અહોસી’’તિ વત્તબ્બા. ચિત્તં પન ગુણવસેનેવ ‘‘અરહં ચિત્ત’’ન્તિ વત્તબ્બન્તિ.

સન્તસદ્દસ્સ –

સં, સન્તો, સન્તો, સન્તા. સં, સન્તં, સન્તે. સતા, સન્તેન, સન્તેહિ, સન્તેભિ, સબ્ભિ. સતો, સન્તસ્સ, સન્તાનં, સતં, સતાનં. સતા, સન્તા, સન્તસ્મા, સન્તમ્હા, સન્તેહિ, સન્તેભિ, સબ્ભિ. સતો, સન્તસ્સ, સન્તાનં, સતં, સતાનં. સતિ, સન્તે, સન્તસ્મિં, સન્તમ્હિ, સન્તેસુ. ભો સન્ત, ભવન્તો સન્તોતિ રૂપાનિ ભવન્તિ.

એત્થ પન ‘‘અદ્ધા હિ તાત સતનેસ ધમ્મો’’તિ જયદ્દિસજાતકપાળિદસ્સનતો ‘‘સતાન’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ હિ સતનેસાતિ સતાનં એસાતિ છેદો, રસ્સત્તનિગ્ગહીતસરલોપવસેન ચ રૂપનિટ્ઠાનં વેદિતબ્બં. તથા હિ તદટ્ઠકથાયં ‘‘અદ્ધા એકંસેન એસ તાત સતાનં પણ્ડિતાનં ધમ્મો સભાવો’’તિ અત્થો વુત્તો. અયં યે લોકે ‘‘સપ્પુરિસા’’તિ ચ ‘‘અરિયા’’તિ ચ ‘‘પણ્ડિતા’’તિ ચ વુચ્ચન્તિ, તેસં વાચકસ્સ સન્તસદ્દસ્સ નામિકપદમાલા. તપ્પટિસેધસ્સ પન અસં, અસન્તો, કત્થચિ અસન્તા ઇચ્ચપિ. તથા હિ ‘‘અસન્તા કિર મં જમ્મા, તાત તાતાતિ ભાસરે’’તિ પાળિ દિસ્સતિ. ‘‘અસં, અસન્તં, અસન્તે. અસતા’’તિઆદિના યોજેતબ્બા. ઇમસ્મિં અત્થે ‘‘સન્તો, અસન્તો’’તિમાનિ બહુવચનકાનિયેવ ભવન્તિ, ન કત્થચિપિ એકવચનકાનિ. કસ્મા? પણ્ણત્તિવાચકત્તા. અઞ્ઞત્ર પન ‘‘સન્તો, દન્તો’’તિઆદીસુ એકવચનાનિયેવ ઠપેત્વા વિજ્જમાનત્થવાચકસન્તોસદ્દં, કસ્મા? અપણ્ણત્તિવાચકત્તાતિ દટ્ઠબ્બં.

ઇદાનિ પણ્ણત્તિવાચકાનં તેસં કાનિચિ પયોગાનિ કથયામ –

સમેતિ અસતા અસં. યં યઞ્હિ રાજ ભજતિ, સન્તં વા યદિ વા અસં. ન સા સભા યત્થ ન સન્તિ સન્તો. અસન્તો નિરયં યન્તિ, સન્તો સગ્ગપરાયણા. અસન્તે નોપસેવેય્ય, સન્તે સેવેય્ય પણ્ડિતો. સબ્ભિરેવ સમાસેથ. સતં ધમ્મો ઇચ્ચેવમાદીનિ ભવન્તિ.

યો પનમ્હેહિ પદમાલાયં ‘‘સબ્ભી’’તિ અયં સદ્દો તતિયાપઞ્ચમીબહુવચનવસેન યોજિતો, સો ચ ખો સન્તઇતિ અકારન્તપકતિવસેન, અઞ્ઞત્થ પન ‘‘સબ્ભી’’તિ ઇકારન્તપકતિવસેન યોજેતબ્બો. તથા હિ સબ્ભીતિ સપ્પુરિસો નિબ્બાનઞ્ચ, સુન્દરાધિવચનં વા એતં સબ્ભીતિ. સબ્બો ચાયમત્થો સાટ્ઠકથાય ‘‘બહુમ્પેતં અસબ્ભિ જાતવેદા’’તિ ઇમાય પાળિયા ‘‘સન્તો હવે સબ્ભિ પવેદયન્તી’’તિ ઇમાય ચ દીપેતબ્બો.

આલપને ચ પચ્ચત્તે, તતિયાપઞ્ચમીસુ ચ;

સમાસમ્હિ ચ યોજેય્ય, સબ્ભિસદ્દં સુમેધસો.

અત્રાયં યોજના – ભો સબ્ભિ તિટ્ઠ, સબ્ભિ તિટ્ઠતિ, સબ્ભિ સહ ગચ્છતિ, સબ્ભિ અપેહિ, અસબ્ભિરૂપો પુરિસો. યસ્મા પનાયં સાસનાનુકૂલા, તસ્મા ઇમિસ્સા તદનુકૂલત્તં દસ્સેતું ઇધ સાસનતો પયોગે દસ્સેસ્સામ અતક્કાવચરે વિચિત્તે સુગતપાળિનયે સોતૂનં વિસારદમતિપટિલાભત્થં. તં યથા? બહુમ્પેતં અસબ્ભિ જાતવેદ, યં તં વાલધિના’ભિપૂજયામ. સબ્ભિ કુબ્બેથ સન્થવં. યં સાલવનસ્મિં સેનકો, પાપકમ્મમકરિ અસબ્ભિરૂપં. આબાધોયં અસબ્ભિરૂપો. અસમ્મોદકો થદ્ધો અસબ્ભિરૂપો’’તિ. તત્થ આલપનવચને દિટ્ઠેયેવ પચ્ચત્તવચનં પાળિયં સરૂપતો અનાગતમ્પિ દિટ્ઠમેવ હોતિ. તથા કરણવચને દિટ્ઠેયેવ નિસ્સક્કવચનમ્પિ દિટ્ઠમેવ હોતિ. સમાસે સદ્દરૂપે દિટ્ઠેયેવ બ્યાસે સદ્દરૂપં યથાસમ્ભવં દિટ્ઠમેવ હોતિ ઠપેત્વા ‘‘હેતુસત્થારદસ્સન’’ન્તિઆદીનિ. તત્થ ચ નિબ્બાનવાચકો ચે, સબ્ભિસદ્દો ઇત્થિલિઙ્ગો સન્તિવિસુદ્ધિ નિબ્બુતિસદ્દા વિય, સો ચ યમકમહાથેરમતે રત્તિનયેન યોજેતબ્બો. સબ્બેસમિકારન્તિત્થિલિઙ્ગાનં સાધારણો હિ સો નયો. સુન્દરત્થવાચકો ચે, અગ્ગિ રત્તિ અટ્ઠિનયેહિ યોજેતબ્બો વાચ્ચલિઙ્ગત્તા. ‘‘સબ્ભિધમ્મભૂતં નિબ્બાન’’ન્તિ એત્થ હિ સુન્દરધમ્મભૂતં નિબ્બાનન્તિ અત્થો. એવં પાળિનયવસેન આલપનાદીસુ પઞ્ચસુ ઠાનેસુ સબ્ભિસદ્દસ્સ પવત્તિં ઞત્વા પુન અટ્ઠકથાનયવસેનપિ તપ્પવત્તિ વેદિતબ્બા. કથં? યસ્મા સગાથાવગ્ગસ્સ અટ્ઠકથાયં ‘‘સન્તો ‘સબ્ભીહિ સદ્ધિં સતં ધમ્મો ન જરં ઉપેતી’તિ પવેદયન્તી’’તિ ઇમસ્મિં પદેસે ‘‘સબ્ભીહી’’તિ હિવચનવસેન સદ્દરચનાવિસેસો અટ્ઠકથાચરિયેહિ દસ્સિતો, તસ્મા સબ્ભિસદ્દો સબ્બેસુપિ વિભત્તિવચનેસુ યોજેતબ્બો. અત્રિદં વદામ –

ગરૂ ‘‘સબ્ભીહિ સદ્ધિ’’ન્તિ, અત્થં ભાસિંસુ પાળિયા;

યતો તતો સબ્ભિસદ્દં, ધીરો સબ્બત્થ યોજયે.

‘‘અસબ્ભિરૂપો’’ઇતિપિ, સમાસવિસયે સુતં;

યસ્મા તસ્મા સબ્ભિસદ્દં, વિઞ્ઞૂ સબ્બધિ યોજયે.

‘‘ઓવદેય્યાનુસાસેય્ય, અસબ્ભા ચ નિવારયે’’તિ એત્થ પન ‘‘અસબ્ભા’’તિપદં વિચિત્રવુત્તીસુ તદ્ધિતપચ્ચયેસુ ણ્યપચ્ચયવસેન નિપ્ફત્તિમુપાગતન્તિ વેદિતબ્બં. કથં? યેભુય્યેન અસબ્ભીસુ ભવં અસબ્ભં. કિં તં? અકુસલં, તતો અસબ્ભા અકુસલધમ્મા નિવારયે ચ, કુસલધમ્મે પતિટ્ઠપેય્યાતિ અત્થો. ‘‘અમ્હે અસબ્ભાહિ વાચાહિ વિક્કોસમાના તિબ્બાહિ સત્તીહિ હનિસ્સન્તી’’તિ એત્થ તુ અસબ્ભીનં એતાતિ અસબ્ભા, ન વા સબ્ભીનં એતાતિપિ અસબ્ભાતિ નિબ્બચનં, ણ્યપચ્ચયવસેન ચ પદસિદ્ધિ વેદિતબ્બા. યા ચ પનેત્થ અમ્હેહિ સન્તસદ્દસ્સ ‘‘સં, સન્તો. સં, સન્તં, સન્તે’’તિઆદિના પદમાલા દસ્સિતા, તત્થ ‘‘સમેતિ અસતા અસ’’ન્તિ પાળિયં ‘‘અસ’’ન્તિ પદે દિટ્ઠેયેવ ‘‘સ’’ન્તિ પદં પાળિયં અનાગતમ્પિ દિટ્ઠમેવ હોતિ યુગળભાવેન વિજ્જમાનતારહત્તા. એવં દિટ્ઠેન અદિટ્ઠસ્સ ગહણં વેદિતબ્બં. અથ વા ‘‘અસ’’ન્તિ એત્થ ન સં અસન્તિ સમાસવિગ્ગહવસેનાધિગન્તબ્બત્તા ‘‘સ’’મિતિ પદં દિટ્ઠમેવ હોતિ. એવમઞ્ઞત્રાપિ નયો. તત્ર સન્તિ સપ્પુરિસો. અસન્તિ અસપ્પુરિસો. ઇત્થિલિઙ્ગેવત્તબ્બે ‘‘અસતી, અસા’’તિ રૂપાનિ ભવન્તિ. ‘‘અસતી, અસતી, અસતિયો, અસા. અસતિં, અસતી, અસતિયો. અસાય, અસતિયા, અસતીહિ, અસતીભિ. અસતિયા, અસતીન’’ન્તિ વક્ખમાન ઇત્થિનયેન નામિકપદમાલા યોજેતબ્બા.

એત્થ પન ‘‘અસા લોકિત્થિયો નામ, વેલા તાસં ન વિજ્જતિ. મા ચ વસં અસતીનં નિગચ્છે’’તિઆદીનિ દસ્સેતબ્બાનિ. અસાતિ ચેત્થ અસતીતિ ચ સમાનત્થા, અસન્તજાતિકાતિ હિ તેસં અત્થો. યસ્મા પન જાતકટ્ઠકથાયં ‘‘અસાતિ અસતિયો લામિકા, અથ વા સાતં વુચ્ચતિ સુખં, તં તાસુ નત્થિ, અત્તનિ પટિબદ્ધચિત્તાનં અસાતમેવ દેન્તીતિપિ અસા, દુક્ખા, દુક્ખવત્થુભૂતાતિ અત્થો’’તિ અત્થં સંવણ્ણેસું, તસ્મા સાતં નત્થિ એતિસ્સન્તિ અસાતિ અત્થે ‘‘અસા’’તિ પદસ્સ યથા રિત્તો અસ્સાદો એત્થાતિ રિત્તસ્સન્તિપદસ્સ લુત્તુત્તરક્ખરસ્સ ‘‘રિત્તસ્સં, રિત્તસ્સાનિ. રિત્તસ્સ’’ન્તિ ચિત્તનયેન નામિકપદમાલા યોજેતબ્બા, તથા ‘‘અસા, અસા, અસાયો. અસં, અસા, અસાયો. અસાયા’’તિ કઞ્ઞાનયેન યોજેતબ્બા.

એત્થ ચ યો અમ્હેહિ ‘‘સન્તો’’ઇતિ સદ્દો દસ્સિતો. સો કત્થચિ એકવચનબહુવચનભાવેન સંવિજ્જમાનસદ્દસ્સત્થમ્પિ વદતિ, તસ્સ વસેન અયં નામિકપદમાલા –

સન્તો, સન્તો, સન્તા. સન્તં, સન્તે. સતા, સન્તેન, સન્તેહિ, સન્તેભિ. સતો, સન્તસ્સ, સતં, સન્તાનં. સતા, સન્તા, સન્તસ્મા, સન્તમ્હા, સન્તેહિ, સન્તેભિ. સતો, સન્તસ્સ, સતં, સન્તાનં. સતિ, સન્તે, સન્તસ્મિં, સન્તમ્હિ, સન્તેસુ. ભો સન્ત, ભવન્તો સન્તો, ભવન્તો સન્તા.

એત્થ પન ‘‘અયં ખો ભિક્ખવે અટ્ઠમો ભદ્દો અસ્સાજાનીયો સન્તો સંવિજ્જમાનો લોકસ્મિં. ચત્તારોમે ભિક્ખવે પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. અસતા તુચ્છા મુસા અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખન્તિ. ભવે ખો સતિ જાતિ હોતિ’’ઇચ્ચેવમાદીનિ પયોગાનિ ભવન્તિ. ‘‘સઙ્ખારેસુ ખો સતિ વિઞ્ઞાણં હોતી’’તિઆદીસુ પન સતિસદ્દો વચનવિપલ્લાસવસેન ઠિતોતિ ગહેતબ્બો.

તત્ર એકવચનબહુવચનવસેન દ્વિધા ઠિતેસુ સન્તોસદ્દેસુ બહુવચનસન્તોસદ્દં ઠપેત્વા સેસા સમાનસદ્દસ્સત્થમ્પિ વદન્તિ, તસ્મા ‘‘સન્તોતિ સમાનો, સન્તાતિ સમાના’’તિઆદિના અત્થો કથેતબ્બો. સમાનોતિ ઇમસ્સ ચ ‘‘હોન્તો’’તિ અત્થો ‘‘પહુ સમાનો વિપુલત્થચિન્તી, કિં કારણા મે ન કરોસિ દુક્ખ’’ન્તિઆદીસુ વિય. પયોગાનિ પન –

‘‘યો માતરં પિતરં વા, જિણ્ણકં ગતયોબ્બનં;

પહુ સન્તો ન ભરતિ, તં પરાભવતો મુખં.

ઇધેવ તિટ્ઠમાનસ્સ, દેવભૂતસ્સ મે સતો;

પુનરાયુ ચ મે લદ્ધો, એવં જાનાહિ મારિસા’’તિ

એવમાદીનિ ભવન્તિ.

અપિચ સન્તોસદ્દો યસ્મા ‘‘કિલન્તો’’તિ ચ ‘‘ઉપસન્તો’’તિ ચ ‘‘નિરુદ્ધો’’તિ ચ અત્થં વદતિ, તસ્મા તેસં વસેન સન્તસદ્દસ્સ ‘‘સન્તો, સન્તા. સન્તં, સન્તે. સન્તેના’’તિ પુરિસનયેન નામિકપદમાલા વેદિતબ્બા. એત્થ ચ ‘‘સન્તો તસિતો. દીઘં સન્તસ્સ યોજનં. સન્તો દન્તો નિયતો બ્રહ્મચારી. સન્તો નિરુદ્ધો અત્થઙ્ગતો અબ્ભત્થઙ્ગતો’’તિઆદીનિ પયોગાનિ. નપુંસકલિઙ્ગે વત્તબ્બે ‘‘સન્તં, સન્તાની’’તિ ચિત્તનયેન નામિકપદમાલા. સા ચ ‘‘સંવિજ્જમાનં સમાનં કિલન્તં ઉપસન્તં નિરુદ્ધ’’મિતિ અત્થદીપકાપદવતીતિ વેદિતબ્બા. અથ વા ‘‘ઉપાદાને ખો સતિ ભવો હોતી’’તિઆદીસુ નપુંસકપ્પયોગદસ્સનતો સન્તસદ્દસ્સ સંવિજ્જમાનસદ્દત્થવાચકત્તે તતિયાપઞ્ચમીચતુત્થીછટ્ઠીસત્તમીઠાને ‘‘સતા, સતો, સતં, સતી’’તિ પદાનિ અધિકાનિ વત્તબ્બાનિ, સેસાનિ ચિત્તનયેન ઞેય્યાનિ. ઇત્થિલિઙ્ગે પન વત્તબ્બે ‘‘સન્તા, સન્તા, સન્તાયો. સન્તં, સન્તા, સન્તાયો. સન્તાયા’’તિ કઞ્ઞાનયેન ચ, સન્તી, સન્તી, સન્તિયો. સન્તિં, સન્તી, સન્તિયો. સન્તિયા’’તિ ઇત્થિનયેન ચ નામિકપદમાલા યોજેતબ્બા. એતાસુ પઠમા ‘‘સંવિજ્જમાના કિલન્તા ઉપસન્તા નિરુદ્ધા’’તિ અત્થદીપકાપદવતી, એત્થ પયોગા સુવિઞ્ઞેય્યાવ. દુતિયા પન ‘‘સંવિજ્જમાના સમાના’’તિ અત્થદીપકાપદવતી. તથા હિ ‘‘સન્તી આપત્તિ આવિકાતબ્બા’’તિ એત્થ સંવિજ્જમાના ‘‘સન્તી’’તિ વુચ્ચતિ.

‘‘યાય માતુ ભતો પોસો,

ઇમં લોકં અવેક્ખતિ;

તમ્પિ પાણદદિં સન્તિં,

હન્તિ કુદ્ધો પુથુજ્જનો’’તિ

એત્થ પન સમાના ‘‘સન્તી’’તિ વુચ્ચતિ. અપરાપિ ઇત્થિલિઙ્ગે વત્તબ્બે પદમાલા વેદિતબ્બા. સન્તીસદ્દસ્સ હિ સંવિજ્જમાનસદ્દત્થવાચકત્તે ‘‘જાતિયા ખો સતિ જરામરણં હોતી’’તિઆદિના ઇત્થિલિઙ્ગપ્પયોગદસ્સનતો સત્તમીઠાને ‘‘સતિ, સતિયા, સતિયં, સન્તિયા, સન્તિયં, સન્તીસૂ’’તિ રૂપાનિ વત્તબ્બાનિ. સેસાનિ ઇત્થિનયેન ઞેય્યાનિ. અયં તતિયા, એત્થ ચ ‘‘અસન્તિયા આપત્તિયા તુણ્હી ભવિતબ્બ’’ન્તિ પાળિ ‘‘સન્તિયા’’ઇચ્ચાદીનં અત્થિભાવે નિદસ્સનં. અપરો નયો – સતીસદ્દસ્સ ‘‘સમાના’’તિ ઇમસ્મિં અત્થે ‘‘યા ત્વં વસસિ જિણ્ણસ્સ, એવં દહરિયા સતી’’તિ ચ ‘‘યે તં જિણ્ણસ્સ પાદંસુ, એવં દહરિયં સતિ’’ન્તિ ચ પાળિદસ્સનતો ‘‘સતી, સતી, સતિયો. સતિં, સતી, સતિયો. સતિયા’’તિઆદીનિપિ રૂપાનિ યોજેતબ્બાનિ, સંયોગે નકારલોપવસેન વા.

ઇદાનિ ‘‘સન્તો, સન્તા’’તિ પદદ્વયસ્સ પયોગનિચ્છયં કથયામ પયોગેસુ સોતૂનં અસમ્મૂળ્હભાવાય. તથા હિ ‘‘સપ્પુરિસા’’તિ વા ‘‘પણ્ડિતા’’તિ વા બહુવચનવસેન અત્થં વત્તુકામેન ‘‘સન્તો દન્તો’’તિ એવં વુત્તએકવચનસદિસં ‘‘સન્તો’’તિ બહુવચનં વત્તબ્બં. ‘‘સંવિજ્જમાનો’’તિ એકવચનવસેન અત્થં વત્તુકામેન ‘‘સન્તો’’તિ એકવચનં વત્તબ્બં. ‘‘સંવિજ્જમાના’’તિ બહુવચનવસેન અત્થં વત્તુકામેન ‘‘સન્તો સપ્પુરિસા’’તિ, ‘‘સન્તો સંવિજ્જમાના’’તિ ચ એવં વુત્તબહુવચનસદિસં ‘‘સન્તો’’તિ વા ‘‘સન્તા’’તિ વા બહુવચનં વત્તબ્બં, ‘‘કિલન્તો’’તિ વા ‘‘સમાનો’’તિ વા ‘‘ઉપસન્તો’’તિ વા ‘‘નિરુદ્ધો’’તિ વા એકવચનવસેન અત્થં વત્તુકામેન ‘‘સન્તો સપ્પુરિસા’’તિ એવં વુત્તબહુવચનસદિસં ‘‘સન્તો’’તિ એકવચનં વત્તબ્બં. તેયેવત્થે બહુવચનવસેન વત્તુકામેન પન ‘‘સન્તા સૂનેહિ પાદેહિ, કો ને હત્થે ગહેસ્સતી’’તિ એત્થ વિય ‘‘સન્તા’’તિ બહુવચનં વત્તબ્બં. અયં નીતિ સાધુકં મનસિ કાતબ્બા. ઇદઞ્હિ મન્દબુદ્ધીનં સમ્મોહટ્ઠાનં. અયમ્પિ પનેત્થ સઙ્ગહો વેદિતબ્બો –

‘‘તિલિઙ્ગત્થે ચ એકત્થે, બવ્હત્થેપિ ચ દિસ્સતિ;

સત્તમ્યન્તો સતિસદ્દો, વિપલ્લાસે બહુમ્હિ સો’’તિ.

ઇદાનિ મહન્તસદ્દસ્સ નામિકપદમાલા વુચ્ચતે –

મહં, મહા, મહન્તો, મહન્તા. મહન્તં, મહન્તે. મહતા, મહન્તેન, મહન્તેહિ, મહન્તેભિ. મહતો, મહન્તસ્સ, મહન્તાનં, મહતં. મહતા, મહન્તા, મહન્તસ્મા, મહન્તમ્હા, મહન્તેહિ, મહન્તેભિ. મહતો, મહન્તસ્સ, મહન્તાનં, મહતં. મહતિ, મહન્તે, મહન્તસ્મિં, મહન્તમ્હિ, મહન્તેસુ. ભો મહ, ભો મહા, ભવન્તો મહન્તોતિ અયમમ્હાકં રુચિ.

એત્થ ‘‘મહન્તો, મહન્તા. મહન્તં, મહન્તે. મહન્તેના’’તિ પુરિસનયોપિ લબ્ભતિ, તસ્મા ‘‘ભો મહન્ત, ભવન્તો મહન્તા’’તિ આલપનપદાનિ યોજેતબ્બાનિ. નપુંસકલિઙ્ગે વત્તબ્બે ‘‘મહન્તં, મહન્તાની’’તિ ચિત્તનયોપિ લબ્ભતિ. ઇત્થિલિઙ્ગે વત્તબ્બે ‘‘મહતી, મહતી, મહતિયો. મહતિં, મહતી, મહતિયો. મહતિયા, મહતીહિ મહતીભી’’તિ ઇત્થિનયોપિ લબ્ભતિ. ‘‘મહતિયા ચ યક્ખસેનાયા’’તિઆદીનેત્થ નિદસ્સનપદાનિ. અપરોપિ ‘‘મહન્તા, મહન્તા, મહન્તાયો. મહન્ત’’ન્તિ કઞ્ઞાનયોપિ લબ્ભતિ, ‘‘મહન્તા નિધિકુમ્ભિયો’’તિઆદીનેત્થ નિદસ્સનપદાનિ. કચ્ચાયને પન ‘‘મહન્તી’’ઇતિ પદં દિટ્ઠં. તં ‘‘ગુણવન્તી, કુલવન્તી’’ઇચ્ચાદીનિ વિય પાળિયં અપ્પસિદ્ધત્તા વીમંસિતબ્બં.

નનુ ભો યસ્મા સાસનેપિ ‘‘ગચ્છન્તી, ચરન્તી’’તિઆદીનિ ચ ‘‘ઇદ્ધિમન્તી’’તિ ચ પદં દિસ્સતિ, તસ્મા ‘‘મહન્તી, ગુણવન્તી’’તિઆદીનિપિ ભવિતબ્બન્તિ? ન ભવિતબ્બં તથારૂપસ્સ નયસ્સ વસેન અગ્ગહેતબ્બત્તા, ‘‘મહતી, ગુણવતી’’ઇચ્ચાદિનયસ્સેવ દસ્સનતો ચ. તથા હિ પાળિયં અટ્ઠકથાસુ ચ ‘‘સેય્યથાપિ નામ મહતી નઙ્ગલસીસા, ઇત્થી સિયા રૂપવતી, સા ચ સીલવતી સિયા. સતિમતી ચક્ખુમતી. ઇદ્ધિમતી પત્તિમતી’’તિ ચ ‘‘મહતિં સેનં દિસ્વા મહોસધસેના મન્દા, અયં અતિવિય મહતી સેના દિસ્સતી’’તિ ચ આદીનિ પયોગાનિ દિસ્સન્તિ, ન ‘‘મહન્તી, રૂપવન્તી’’ઇચ્ચાદીનિ.

કેચિ પન ‘‘મહાઇતિ સદ્દો બ્યાસે ન લબ્ભતિ, સમાસેયેવ લબ્ભતિ ‘મહાપુરિસો’તિ એત્થ વિયા’’તિ વદન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં. ‘‘મહા તે ઉપાસક પરિચ્ચાગો. મહા વતાયં ભન્તે ભૂમિચાલો. ઘોસો ચ વિપુલો મહા. બારાણસિરજ્જં નામ મહા. સેના સાદિસ્સતે મહા’’તિ પયોગદસ્સનતો. એવં બ્યાસેપિ લબ્ભતીતિ વેદિતબ્બં, તસ્મા ‘‘મહં, મહા, મહન્તો, મહન્તા. ભો મહન્ત, ભવન્તો મહન્તા’’તિ પુલ્લિઙ્ગે, ‘‘મહન્તં, મહા, મહન્તાનિ. ભો મહન્ત, ભવન્તો મહન્તાની’’તિ નપુંસકલિઙ્ગે, ‘‘મહન્તા, મહા, મહન્તા, મહન્તાયો. ભોતિ મહન્તે, ભોતિયો મહન્તા, મહન્તાયો’’તિ ઇત્થિલિઙ્ગે સબ્બં સમ્પુણ્ણં યોજેતબ્બં. સમાસે પન ‘‘મહાસત્તો મહાઉપાસકો મહાઉપાસિકા મહબ્બલો મહાવનં મહગ્ગતં મહપ્ફલં મહબ્ભય’’ન્તિઆદીનિ રૂપાનિ ભવન્તિ, તદ્ધિતે ‘‘મહત્તનો મહત્તં મહન્તત્તં મહન્તતા’’તિ રૂપાનિ ભવન્તિ. ગચ્છન્તસદ્દસ્સ પન ‘‘ગચ્છન્તો ગચ્છન્તા’’તિ રૂપાનિ વત્વા સેસાનિ મહન્તસદ્દે વુત્તનયેન વિત્થારેત્વા નામિકપદમાલા વેદિતબ્બા. તથા ‘‘ગચ્છન્તો, ગચ્છન્તા’’તિ પુરિસનયો ચ ‘‘ગચ્છન્તં, ગચ્છન્તાની’’તિ ચિત્તનયો ચ ‘‘ગચ્છન્તી, ગચ્છન્તી, ગચ્છન્તિયો’’તિ ઇત્થિનયો ચ ગહેતબ્બો. એવં લિઙ્ગત્તયવસેન ‘‘ચરં ચરન્તો ચરન્તં ચરન્તી, દદં દદન્તો દદન્તં દદન્તી’’તિઆદીનં અનેકપદસહસ્સાનં નામિકપદમાલા વિત્થારેતબ્બા.

યે પનાચરિયા ‘‘ગચ્છન્તો’’તિઆદીનં પચ્ચત્તાલપનબહુવચનત્તઞ્ચ ‘‘ગચ્છં’’ઇચ્ચાદીનં આલપનેકવચનત્તઞ્ચ ઇચ્છન્તિ, તે સમમ્હેહિ પયોગો સાસને ન દિટ્ઠો નયવસેનાગહેતબ્બત્તા. તસ્મા તાનિ એત્થ ન વદામ. અયં પન વિસેસો દિટ્ઠો. સેય્યથિદં?

‘‘ગચ્છં વિધમ’’મિચ્ચાદિ-પદાનિ મુનિસાસને;

કત્થચાખ્યાતિકા હોન્તિ, કત્થચિ પન નામિકા.

‘‘તસ્સાહં સન્તિકે ગચ્છં,

સો મે સત્થા ભવિસ્સતિ;

વિધમં દેવ તે રટ્ઠં,

પુત્તો વેસ્સન્તરો તવ.

અધમ્મં સારથિ કયિરા, મઞ્ચે ત્વં નિક્ખનં વને’’;

ઇચ્ચેવમાદયો ઞેય્યા, પયોગા એત્થ ધીમતા.

‘‘ગચ્છિસ્સામિ વિધમી’’તિ-આદિના જિનસાસને;

નાનાકાલપુરિસાનં, વસેનત્થં વદે વિદૂ.

નામત્તે પન ‘‘ગચ્છન્તો, વિધમન્તો’’તિઆદિના;

‘‘ગચ્છ’’મિચ્ચેવમાદીન-મત્થમત્થવિદૂ વદે.

ઇદાનિ સમગતિકત્તેપિ ‘‘જાનં, પસ્સ’’ન્તિઆદીનં લિઙ્ગવિભત્તિવચનન્તરવસેન યો વિસેસો દિસ્સતિ, તં વદામ. તથા હિ ‘‘સા જાનંયેવ આહ ન જાનામીતિ, પસ્સંયેવ આહ ન પસ્સામી’’તિ એવમાદીસુ જાનં પસ્સં સદ્દાનં ‘‘જાનન્તી પસ્સન્તી’’તિ લિઙ્ગન્તરવસેન પરિવત્તનં ભવતીતિ દટ્ઠબ્બં. ઇમિના ‘‘ગચ્છં’’ઇતિ સદ્દસ્સપિ યથાપયોગં ‘‘ગચ્છન્તી’’તિ ઇત્થિયા કથનત્થો લબ્ભતિ તેહિ સમાનગતિકત્તા, ન ‘‘ગચ્છન્તો’’તિ સદ્દસ્સ ‘‘ગચ્છન્તી’’તિ ઇત્થિયા કથનત્થો લબ્ભતિ તેહિ અસમાનગતિકત્તાતિ કારણં દસ્સિતં હોતિ. ‘‘અપિ નુ તુમ્હે આયસ્મન્તો એકન્તસુખં લોકં જાનં પસ્સં વિહરથા’’તિ એત્થ ‘‘જાનન્તા પસ્સન્તા’’તિ વચનન્તરવસેન પરિવત્તનં ભવતીતિ દટ્ઠબ્બં. ઇમિના પન ‘‘ગચ્છં’’ઇતિ સદ્દસ્સપિ યથાપયોગં ‘‘ગચ્છન્તા’’તિ બહુવચનત્થો લબ્ભતિ તેહિ સમાનગતિકત્તા, ન ‘‘ગચ્છન્તે’’તિ સદ્દસ્સ ‘‘ગચ્છન્તા’’તિ બહુવચનત્થો લબ્ભતિ તેહિ અસમાનગતિકત્તાતિ કારણં દસ્સિતં હોતિ. એસ નયો ઉત્તરત્રાપિ. ‘‘ભરન્તિ માતાપિતરો, પુબ્બે કતમનુસ્સર’’ન્તિ એત્થ અનુસ્સરંસદ્દસ્સ ‘‘અનુસ્સરન્તા’’તિ વચનન્તરવસેન પરિવત્તનં ભવતિ. ‘‘સદ્ધમ્મો ગરુકાતબ્બો, સરં બુદ્ધાન સાસન’’ન્તિ એત્થ સરંસદ્દસ્સ સરન્તેનાતિ વિભત્તન્તરવસેન પરિવત્તનં ભવતિ. ‘‘ફુસં ભૂતાનિ સણ્ઠાનં, મનસા ગણ્હતો યથા’’તિ એત્થ ફુસંસદ્દસ્સપિ ‘‘ફુસન્તસ્સા’’તિ વિભત્તન્તરવસેન પરિવત્તનં ભવતિ. તથા ‘‘યાચં અદદમપ્પિયો’’તિ એત્થાપિ યાચંસદ્દસ્સ ‘‘યાચન્તસ્સા’’તિ વિભત્તન્તરવસેન પરિવત્તનં ભવતિ. યાચન્તિ વા યાચિતબ્બં ધનં, ઇમિના નયેન નાનપ્પકારતો પરિવત્તનં વેદિતબ્બં. ઇતિ ‘‘ભવંકર’’ન્તિઆદીનં વિસદિસપદમાલા ચ ‘‘ગચ્છં, ચર’’ન્તિઆદીનં સદિસપદમાલા ચ ‘‘જાનં, પસ્સ’’ન્તિઆદીનં લિઙ્ગવિભત્તિવચનન્તરવસેન કત્થચિ પરિવત્તનન્તિ અયં તિવિધોપિ આકારો આખ્યાતિકપદત્થવિભાવનાય સદ્ધિં કથિતો પાવચનવરે સોતૂનં સદ્દેસ્વત્થેસુ ચ વિસારદબુદ્ધિપટિલાભત્થં. સબ્બમેતઞ્હિ સન્ધાય ઇમા ગાથા વુત્તા –

‘‘ભવં કરં અરહં સં, મહં’’ઇતિ પદાનિ તુ;

વિસદિસાનિ સમ્ભોન્તિ, અઞ્ઞમઞ્ઞન્તિ લક્ખયે.

‘‘ગચ્છં ચરં દદં તિટ્ઠં, ચિન્તયં ભાવયં વદં;

જાનં પસ્સ’’ન્તિઆદીનિ, સમાનાનિ ભવન્તિ હિ.

તત્ર ‘‘જાન’’ન્તિઆદીનં, કત્થચિ પરિવત્તનં;

લિઙ્ગવિભત્તિવચન-ન્તરતો પન દિસ્સતીતિ.

અપિચ અયં સબ્બેસમ્પિ નિગ્ગહીતન્તપુલ્લિઙ્ગાનં પકતિ, યદિદં દ્વીસુ લિઙ્ગેસુ છસુ વિભત્તીસુ તેરસસુ વચનેસુ અઞ્ઞતરલિઙ્ગવિભત્તિવચનવસેન પરિવત્તનં. અયમ્પિ પનેત્થ નીતિ વેદિતબ્બા.

‘‘ગચ્છં ચર’’ન્તિઆદીનિ, વિપ્પકતવચો સિયું;

‘‘ગચ્છમાનો ચરમાનો’’, ઇચ્ચાદીનિ પદાનિ ચ.

‘‘મહં ભવ’’ન્તિ એતાનિ, વિપ્પકતવચોપિ ચ;

અવિપ્પકતવચો ચ, સિયું અત્થાનુરૂપતો.

‘‘અરહં સ’’ન્તિ એતાનિ, વિનિમુત્તાનિ સબ્બથા;

આકારં તિવિધમ્પેતં, કરે ચિત્તે સુમેધસોતિ.

સવિનિચ્છયોયં નિગ્ગહીતન્તપુલ્લિઙ્ગાનં પકતિરૂપસ્સ નામિકપદમાલાવિભાગો.

આકારન્તતાપકતિકં નિગ્ગહીતન્તપુલ્લિઙ્ગં નિટ્ઠિતં.

ઇદાનિ ધનભૂતિઇચ્ચેતસ્સ પકતિરૂપસ્સ અઞ્ઞેસઞ્ચ તંસદિસાનં નામિકપદમાલાવિભાગં વક્ખામિ પુબ્બાચરિયમતં પુરેચરં કત્વા.

અગ્ગિ, અગ્ગી, અગ્ગયો. અગ્ગિં, અગ્ગી, અગ્ગયો. અગ્ગિના, અગ્ગીહિ, અગ્ગીભિ. અગ્ગિસ્સ, અગ્ગિનો, અગ્ગીનં. અગ્ગિના, અગ્ગીહિ, અગ્ગીભિ. અગ્ગિસ્સ, અગ્ગિનો, અગ્ગીનં. અગ્ગિસ્મિં, અગ્ગિમ્હિ, અગ્ગીસુ. ભો અગ્ગિ, ભો અગ્ગી, ભવન્તો અગ્ગયો. યમકમહાથેરમતં.

એત્થ કિઞ્ચાપિ નિસ્સક્કવચનટ્ઠાને ‘‘અગ્ગિસ્મા, અગ્ગિમ્હા’’તિ ઇમાનિ નાગતાનિ, તથાપિ તત્થ તત્થ તંસદિસપ્પયોગદસ્સનતો ગહેતબ્બાનિ. ‘‘અગ્ગિના, અગ્ગિસ્મા, અગ્ગિમ્હા’’તિ કમો ચ વેદિતબ્બો.