૬. આકારન્તપુલ્લિઙ્ગનામિકપદમાલા

અથ પુબ્બાચરિયમતં પુરેચરં કત્વા આકારન્તપુલ્લિઙ્ગાનં પકતિરૂપેસુ અભિભવિતુ ઇચ્ચેતસ્સ પકતિરૂપસ્સ નામિકપદમાલં વક્ખામ – સત્થા, સત્થા, સત્થારો. સત્થારં, સત્થારો. સત્થારા, સત્થારેહિ, સત્થારેભિ. સત્થુ, સત્થુસ્સ, સત્થુનો, સત્થાનં, સત્થારાનં. સત્થારા, સત્થારેહિ, સત્થારેભિ. સત્થુ, સત્થુસ્સ, સત્થુનો, સત્થાનં, સત્થારાનં. સત્થરિ, સત્થારેસુ. ભો સત્થ, ભો સત્થા, ભવન્તો સત્થારો.

અયં યમકમહાથેરેન કતાય ચૂળનિરુત્તિયા આગતો નયો. એત્થ ચ નિરુત્તિપિટકે ચ કચ્ચાયને ચ ‘‘સત્થુના’’તિ પદં અનાગતમ્પિ ગહેતબ્બમેવ ‘‘ધમ્મરાજેન સત્થુના’’તિ દસ્સનતો. ‘‘સત્થારા, સત્થુના, સત્થારેહિ, સત્થારેભી’’તિ કમો ચ વેદિતબ્બો. એત્થ ચ અસતિપિ અત્થવિસેસે બ્યઞ્જનવિસેસવસેન, બ્યઞ્જનવિસેસાભાવેપિ અત્થનાનત્થતાવસેન સદ્દન્તરસન્દસ્સનં નિરુત્તિક્કમોતિ ‘‘સત્થા’’તિ પદં એકવચનબહુવચનવસેન દ્વિક્ખત્તું વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. નિરુત્તિપિટકાદીસુ પન ‘‘સત્થા’’તિ પઠમાબહુવચનં ન આગતં. કિઞ્ચાપિ ન આગતં, તથાપિ ‘‘અવિતક્કિતા મચ્ચુમુપબ્બજન્તી’’તિ પાળિયં ‘‘અવિતક્કિતા’’તિ પઠમાબહુવચનસ્સ દસ્સનતો ‘‘સત્થા’’તિ પદસ્સ પઠમાબહુવચનત્તં અવસ્સમિચ્છિતબ્બં. તથા વત્તા, ધાતા, ગન્તાદીનમ્પિ તગ્ગતિકત્તા. તથા નિરુત્તિપિટકે ‘‘સત્થારે’’તિ દુતિયાબહુવચનઞ્ચ ‘‘સત્થુસ્સ, સત્થાન’’ન્તિ ચતુત્થીછટ્ઠેકવચનબહુવચનાનિ ચ આગતાનિ, ચૂળનિરુત્તિયં પન ન આગતાનિ. તત્થ ‘‘માતાપિતરો પોસેતિ. ભાતરો અતિક્કમતી’’તિ દસ્સનતો ‘‘સત્થારે’’તિ દુતિયાબહુવચનરૂપં અયુત્તં વિય દિસ્સતિ. કચ્ચાયનાદીસુ ‘‘ભો સત્થ, ભો સત્થા’’ ઇતિ રસ્સદીઘવસેન આલપનેકવચનદ્વયં વુત્તં. નિરુત્તિપિટકે ‘‘ભો સત્થ’’ ઇતિરસ્સવસેન આલપનેકવચનં વત્વા ‘‘ભવન્તો સત્થારો’’તિ આરાદેસવસેન આલપનબહુવચનં વુત્તં. ચૂળનિરુત્તિયં ‘‘ભો સત્થ’’ ઇતિ રસ્સવસેન આલપનેકવચનં વત્વા ‘‘ભો સત્થા’’ ઇતિ દીઘવસેન આલપનબહુવચનં લપિતં. સબ્બમેતં આગમે ઉપપરિક્ખિત્વા યથા ન વિરુજ્ઝતિ, તથા ગહેતબ્બં.

ઇદાનિ સત્થુસદ્દસ્સ યં રૂપન્તરં અમ્હેહિ દિટ્ઠં, તં દસ્સેસ્સામ – તથા હિ ‘‘ઇમેસં મહાનામ તિણ્ણં સત્થૂનં એકા નિટ્ઠા ઉદાહુ પુથુ નિટ્ઠા’’તિ પાળિયં ‘‘સત્થૂન’’ન્તિ પદં દિટ્ઠં, તસ્મા અયમ્પિ કમો વેદિતબ્બો ‘‘સત્થુ, સત્થુસ્સ, સત્થુનો, સત્થાનં, સત્થારાનં, સત્થૂન’’ન્તિ. અભિભવિતા, અભિભવિતા, અભિભવિતારો. અભિભવિતારં, અભિભવિતારો. અભિભવિતારા, અભિભવિતુના, અભિભવિતારેહિ, અભિભવિતારેભિ. અભિભવિતુ, અભિભવિતુસ્સ, અભિભવિતુનો, અભિભવિતાનં, અભિભવિતારાનં, અભિભવિતૂનં. અભિભવિતારા, અભિભવિતારેહિ, અભિભવિતારેભિ. અભિભવિતુ, અભિભવિતુસ્સ, અભિભવિતુનો, અભિભવિતાનં, અભિભવિતારાનં. અભિભવિતરિ, અભિભવિતારેસુ. ભો અભિભવિત, ભો અભિભવિતા, ભવન્તો અભિભવિતારો. યથા પનેત્થ અભિભવિતુ ઇચ્ચેતસ્સ પકતિરૂપસ્સ નામિકપદમાલા સત્થુનયેન યોજિતા, એવં પરિભવિતુઆદીનઞ્ચ અઞ્ઞેસઞ્ચ તંસદિસાનં નામિકપદમાલા સત્થુનયેન યોજેતબ્બા. એત્થઞ્ઞાનિ તંસદિસાનિ નામ ‘‘વત્તા, ધાતા’’ઇચ્ચાદીનં પદાનં વત્તુધાતુ ઇચ્ચાદીનિ પકતિરૂપાનિ.

વત્તા ધાતા ગન્તા નેતા,

દાતા કત્તા ચેતા તાતા;

છેત્તા ભેત્તા હન્તા મેતા,

જેતા બોદ્ધા ઞાતા સોતા.

ગજ્જિતા વસ્સિતા ભત્તા, મુચ્છિતા પટિસેધિતા;

ભાસિતા પુચ્છિતા ખન્તા, ઉટ્ઠાતોક્કમિતા તતા.

નત્તા પનત્તા અક્ખાતા, સહિતા પટિસેવિતા;

નેતા વિનેતા ઇચ્ચાદી, વત્તરે સુદ્ધકત્તરિ.

ઉપ્પાદેતા વિઞ્ઞાપેતા, સન્દસ્સેતા પબ્રૂહેતા;

બોધેતાદી ચઞ્ઞે સદ્દા, ઞેય્યા હેતુસ્મિં અત્થસ્મિં.

કત્તા ખત્તા નેત્તા ભત્તા, પિતા ભાતાતિમે પન;

કિઞ્ચિ ભિજ્જન્તિ સુત્તસ્મિં, તં પભેદં કથેસ્સહં.

સત્થાતિઆદીસુ કેચિ, ઉપયોગેન સામિના;

સહેવ નિચ્ચં વત્તન્તિ, નેવ વત્તન્તિ કેચિ તુ.

તત્ર કત્તુસદ્દાદયો રૂપન્તરવસેન સત્થુસદ્દતો કિઞ્ચિ ભિજ્જન્તિ. તથા હિ ‘‘ઉટ્ઠેહિ કત્તે તરમાનો, ગન્ત્વા વેસ્સન્તરંવદા’’તિ એત્થ ‘‘કત્તે’’તિ ઇદં આલપનેકવચનરૂપં, એવઞ્હિ ‘‘ભો કત્તા’’તિ રૂપતો રૂપન્તરં નામ. ‘‘તેન હિ ભો ખત્તે યેન ચમ્પેય્યકા બ્રાહ્મણગહપતિકા તેનુપસઙ્કમા’’તિ એત્થ ‘‘ખત્તે’’તિ ઇદઞ્ચાલપનેકવચનરૂપં. એવમ્પિ ‘‘ભો ખત્તા’’તિ રૂપતો રૂપન્તરં નામ. ‘‘નેત્તે ઉજું ગતે સતી’’તિ એત્થ ‘‘નેત્તે’’તિ ઇદં સત્તમિયા એકવચનરૂપં, એતમ્પિ ‘‘નેત્તરી’’તિ રૂપતો રૂપન્તરં. ‘‘આરાધયતિ રાજાનં, પૂજં લભતિ ભત્તુસૂ’’તિ એત્થ ‘‘ભત્તૂસૂ’’તિ ઇદં સત્તમિયા બહુવચનરૂપં. ‘‘ભત્તારેસૂ’’તિ રૂપતો રૂપન્તરં, અત્ર ‘‘ભત્તૂસૂ’’તિ દસ્સનતો, ‘‘માતાપિતૂસુ પણ્ડિતા’’તિ એત્થ ‘‘પિતૂસૂ’’તિ દસ્સનતો ચ ‘‘વત્તૂસુ ધાતૂસુ ગન્તૂસુ નેતૂસુ દાતૂસુ કત્તૂસૂ’’તિ એવમાદિનયોપિ ગહેતબ્બો. અયં નયો સત્થુસદ્દેપિ ઇચ્છિતબ્બો વિય અમ્હે પટિભાતિ.

પિતા, પિતા, પિતરો. પિતરં, પિતરો. પિતરા, પિતુના, પેત્યા, પિતરેહિ, પિતરેભિ, પિતૂહિ, પિતૂભિ. પિતુ, પિતુસ્સ, પિતુનો, પિતાનં, પિતરાનં, પિતૂનં. પિતરા, પેત્યા, પિતરેહિ, પિતરેભિ, પિતૂહિ, પિતૂભિ. પિતુ, પિતુસ્સ, પિતુનો, પિતાનં, પિતરાનં, પિતૂનં. પિતરિ, પિતરેસુ, પિતૂસુ. ભો પિત, ભો પિતા, ભવન્તો પિતરો. એત્થ પન ‘‘પેત્યા, પિતૂન’’ન્તિ ઇમં નયદ્વયં વજ્જેત્વા ભાતુસદ્દસ્સ ચ પદમાલા યોજેતબ્બા. તત્થ ‘‘મત્યા ચ પેત્યા ચ કતં સુસાધુ, અનુઞ્ઞાતોસિ માતાપિતૂહિ, માતાપિતૂનં અચ્ચયેના’’તિ ચ દસ્સનતો પિતુસદ્દસ્સ ‘‘પેત્યા, પિતૂહિ, પિતૂભિ. પિતૂન’’ન્તિ રૂપભેદો ચ, ‘‘પિતરો’’ ઇચ્ચાદીસુ રસ્સત્તઞ્ચ સત્થુસદ્દતો વિસેસો. તત્થ ચ ‘‘પેત્યા’’તિ ઇદં ‘‘જન્તુયો, હેતુયો, હેતુયા, અધિપતિયા’’તિ પદાનિ વિય અચિન્તેય્યં પુલ્લિઙ્ગરૂપન્તિ દટ્ઠબ્બં.

ચોદના સોધના ચાત્ર ભવતિ – સત્થા પિતા ઇચ્ચેવમાદીનિ નિપ્ફન્નત્તમુપાદાય આકારન્તાનીતિ ચ, પઠમં ઠપેતબ્બં પકતિરૂપમુપાદાય ઉકારન્તાનીતિ ચ તુમ્હે ભણથ, ‘‘હેતુ સત્થારદસ્સનં. અમાતાપિતરસંવડ્ઢો. કત્તારનિદ્દેસો’’તિઆદીસુ પન સત્થાર ઇચ્ચાદીનિ કથં તુમ્હે ભણથાતિ? એતાનિપિ મયં પકતિરૂપમુપાદાય ઉકારન્તાનીતિ ભણામાતિ. નનુ ચ ભો એતાનિ અકારન્તાનીતિ? ન, ઉકારન્તાનિયેવ તાનિ. નનુ ચ ભો યો અં નાદીનિ પરભૂતાનિ વચનાનિ ન દિસ્સન્તિ યેહિ ઉકારન્તસદ્દાનમન્તસ્સ આરાદેસો સિયા, તસ્મા અકારન્તાનીતિ? ન, ઈદિસે ઠાને પરભૂતાનં યો અં નાદીનં વચનાનમનોકાસત્તા. તથા હિ સમાસવિસયો એસો. સમાસવિસયસ્મિઞ્હિ અચિન્તેય્યાનિપિ રૂપાનિ દિસ્સન્તીતિ. એવં સન્તેપિ ભો ‘‘ગામતો નિક્ખમતી’’તિ પયોગસ્સ વિય અસમાસવિસયે ‘‘સત્થારતો સત્થારં ગચ્છતી’’તિ નિદ્દેસપાળિદસ્સનતો ‘‘હેતુ સત્થારદસ્સન’’ન્તિઆદીસુ સત્થાર ઇચ્ચાદીનિ અકારન્તાનીતિ ચિન્તેતબ્બાનીતિ? ન ચિન્તેતબ્બાનિ ‘‘સત્થારતો સત્થારં ગચ્છતી’’તિ એત્થાપિ ઉકારન્તત્તા. એત્થ હિ અસમાસત્તેપિ તોપચ્ચયં પટિચ્ચ સત્થુસદ્દસ્સ ઉકારો આરાદેસં લભતિ. યાનિ પન તુમ્હે ઉકારસ્સ આરાદેસનિમિત્તાનિ યો અંનાદીનિ વચનાનિ ઇચ્છથ, તાનિ ઈદિસે ઠાને વિઞ્ઞૂનં પમાણં ન હોન્તિ. કાનિ પન હોન્તીતિ ચે? અસમાસવિસયે તોપચ્ચયો ચ સમાસવિસયે પરપદાનિ ચ પરપદાભાવે સ્યાદિવિભત્તિયો ચાતિ ઇમાનેવ ઈદિસે ઠાને એકન્તેન પમાણં હોન્તિ. તથા હિ ધમ્મપદટ્ઠકથાયં ‘‘યાવદેવ અનત્થાય, ઞત્તં બાલસ્સ જાયતી’’તિ ઇમિસ્સા પાળિયા અત્થસંવણ્ણનાયં ‘‘અયં નિમ્માતાપિતરોતિ ઇમસ્મિં પહટે દણ્ડો નત્થી’’તિ એત્થ નિમ્માતાપિતરોતિ ઇમસ્સ સમાસવિસયત્તા સિમ્હિ પરે ઉકારો આરાદેસં લભતિ, તતો સિસ્સ ઓકારાદેસો, ઇચ્ચેતં પદં પકતિરૂપવસેન ઉકારન્તં ભવતિ. નિપ્ફન્નત્તમુપાદાય ‘‘પુરિસો, ઉરગો’’તિ પદાનિ વિય ઓકારન્તઞ્ચ ભવતિ. અયં પનેત્થ સમાસવિગ્ગહો ‘‘માતા ચ પિતા ચ માતાપિતરો, નત્થિ માતાપિતરો એતસ્સાતિ નિમ્માતાપિતરો’’તિ. પકતિરૂપવસેન હિ ‘‘નિમ્માતાપિતુ’’ ઇતિ ઠિતે સિવચનસ્મિં પરે ઉકારસ્સ આરાદેસો હોતિ. કત્થચિ પન ધમ્મપદટ્ઠકથાપોત્થકે ‘‘અયં નિમ્માતાપિતિકો’’તિ પાઠો દિસ્સતિ, એસો પન ‘‘અયં નિમ્માતાપિતરો’’તિ પદસ્સ અયુત્તતં મઞ્ઞમાનેહિ ઠપિતોતિ મઞ્ઞામ, ન સો અયુત્તો અટ્ઠકથાપાઠો. સો હિ ઉમઙ્ગજાતકટ્ઠકથાયં એકપિતરોતિ સિમ્હિ આરાદેસપયોગેન સમેતિ. તથા હિ –

‘‘યથાપિ નિયકો ભાતા,

સઉદરિયો એકમાતુકો;

એવં પઞ્ચાલચન્દો તે,

દયિતબ્બો રથેસભા’’તિ

ઇમિસ્સા પાળિયા અત્થં સંવણ્ણેન્તેહિ પાળિનયઞ્ઞૂહિ ગરૂહિ ‘‘નિયકોતિ અજ્ઝત્તિકો એકપિતરો એકમાતુયા જાતો’’તિ સિમ્હિ આરાદેસપયોગરચના કતા. ન કેવલઞ્ચ સિમ્હિ આરાદેસે પુલ્લિઙ્ગપ્પયોગોયેવમ્હેહિ દિટ્ઠો, અથ ખો ઇત્થિલિઙ્ગપ્પયોગોપિ સાસને દિટ્ઠો. તથા હિ વિનયપિટકે ચૂળવગ્ગે ‘‘અસ્સમણી હોતિ અસક્યધીતરા’’તિ પદં દિસ્સતિ. અયં પનેત્થ સમાસવિગ્ગહો ‘‘સક્યકુલે ઉપ્પન્નત્તા સક્યસ્સ ભગવતો ધીતા સક્યધીતરા, ન સક્યધીતરા અસક્યધીતરા’’તિ. ઇધાપિ સિમ્હિ પરે ઉકારસ્સ આરાદેસો કતો, ઇત્થિલિઙ્ગભાવસ્સ ઇચ્છિતત્તા આપચ્ચયો, તતો સિલોપો ચ દટ્ઠબ્બો. એવં સમાસપદત્તે સત્થુ પિતુ કત્તુસદ્દાનં નામિકપદમાલાયં વુત્તરૂપતો કોચિ કોચિ રૂપવિસેસો દિસ્સતિ. અઞ્ઞેસમ્પિ રૂપવિસેસો નયઞ્ઞુના મગ્ગિતબ્બો સુત્તન્તેસુ. કો હિ નામ સમત્થો નિસ્સેસતો બુદ્ધવચનસાગરે સંકિણ્ણાનિ વિચિત્રાનિ પણ્ડિતજનાનં હદયવિમ્હાપનકરાનિ પદરૂપરતનાનિ સમુદ્ધરિત્વા દસ્સેતું, તસ્મા અમ્હેહિ અપ્પમત્તકાનિયેવ દસ્સિતાનિ.

અદન્ધજાતિકો વિઞ્ઞુ-જાતિકો સતતં ઇધ;

યોગં કરોતિ ચે સત્થુ, પાળિયં સો ન કઙ્ખતિ.

યે પનિધ અમ્હેહિ ‘‘સત્થા, અભિભવિતા, વત્તા, કત્તા’’દયો સદ્દા પકાસિતા, તેસુ કેચિ ઉપયોગવચનેન સદ્ધિં નિચ્ચં વત્તન્તિ ‘‘પુચ્છિતા, ઓક્કમિતા’’ઇચ્ચાદયો. તથા હિ ‘‘અભિજાનાસિ નો ત્વં મહારાજ ઇમં પઞ્હં અઞ્ઞે સમણબ્રાહ્મણે પુચ્છિતા. નિદ્દં ઓક્કમિતા’’તિઆદિપયોગા બહૂ દિસ્સન્તિ. કેચિ સામિવચનેન સદ્ધિં નિચ્ચં વત્તન્તિ ‘‘અભિભવિતા, વત્તા’’ઇચ્ચાદયો. તથા હિ ‘‘પચ્ચામિત્તાનં અભિભવિતા, તસ્સ ભવન્તિ વત્તારો. અમતસ્સ દાતા. પરિસ્સયાનં સહિતા. અનુપ્પન્નસ્સ મગ્ગસ્સ, ઉપ્પાદેતા નરુત્તમો’’તિઆદિપયોગા બહૂ દિસ્સન્તિ. કેચિ પન ઉપયોગવચનેનપિ સદ્ધિં નેવ વત્તન્તિ નિયોગા પઞ્ઞત્તિયં પવત્તનતો. તં યથા? ‘‘સત્થા, પિતા, ભાતા, નત્તા’’ઇચ્ચાદયો. એત્થ પન ‘‘ઉપયોગવચનેન સદ્ધિં નિચ્ચં વત્તન્તી’’તિઆદિવચનં કમ્મભૂતં અત્થં સન્ધાય કતન્તિ વેદિતબ્બં.

એવં ઉકારન્તતાપકતિકાનં આકારન્તપદાનં પવત્તિં વિદિત્વા સદ્દેસુ અત્થેસુ ચ કોસલ્લમિચ્છન્તેહિ પુન લિઙ્ગઅન્તવસેન ‘‘સત્થા, સત્થો, સત્થ’’ન્તિ તિકં કત્વા પદાનમત્થો ચ પકતિરૂપસ્સ નામિકપદમાલા ચ પદાનં સદિસાસદિસતા ચ વવત્થપેતબ્બા. તત્ર હિ ‘‘સત્થા’’તિ ઇદં પઠમં ઉકારન્તતાપકતિયં ઠત્વા પચ્છા આકારન્તભૂતં પુલ્લિઙ્ગં, ‘‘સત્થો’’તિ ઇદં પઠમં અકારન્તતાપકતિયં ઠત્વા પચ્છા ઓકારન્તભૂતં પુલ્લિઙ્ગં, ‘‘સત્થ’’ન્તિદં પન પઠમં અકારન્તતાપકતિયં ઠત્વા પચ્છા નિગ્ગહીતન્તભૂતં નપુંસકલિઙ્ગં. તત્ર સત્થાતિ સદેવકં લોકં સાસતિ અનુસાસતીતિ સત્થા, કો સો? ભગવા. સત્થોતિ સહ અત્થેનાતિ સત્થો, ભણ્ડમૂલં ગહેત્વા વાણિજ્જાય દેસન્તરં ગતો જનસમૂહો. સત્થન્તિ સાસતિ આચિક્ખતિ અત્થે એતેનાતિ સત્થં, બ્યાકરણાદિગન્થો, અથ વા સસતિ હિંસતિ સત્તે એતેનાતિ સત્થં, અસિઆદિ. ‘‘સત્થા, સત્થા, સત્થારો. સત્થારં, સત્થારો’’તિ પુરે વિય પદમાલા. ‘‘સત્થો, સત્થા. સત્થં, સત્થે’’તિ પુરિસનયેન પદમાલા. ‘‘સત્થં, સત્થાનિ, સત્થા. સત્થં, સત્થાનિ, સત્થે’’તિ નપુંસકે વત્તમાન ચિત્તનયેન પદમાલા યોજેતબ્બા. એવં તિધા ભિન્નાસુ નામિકપદમાલાસુ પદાનં સદિસાસદિસતા વવત્થપેતબ્બા.

સત્થા તિટ્ઠતિ સબ્બઞ્ઞૂ, સત્થા યન્તિ ધનત્થિકા;

સત્થા અપેતિ પુરિસો, ભોન્તો સત્થા દદાથ સં.

એવં સુતિસામઞ્ઞવસેન સદિસતા ભવતિ.

સત્થં યં તિખિણં તેન, સત્થો કત્વાન કપ્પિયં;

ફલં સત્થુસ્સ પાદાસિ, સત્થા તં પરિભુઞ્જતિ.

એવં અસુતિસામઞ્ઞવસેન અસદિસતા ભવતિ, તથા લિઙ્ગઅન્તવસેન. ‘‘ચેતા ચેતો’’તિ ચ ‘‘તાતા તાતો’’તિ ચ દુકં કત્વા પદાનમત્થો ચ પકતિરૂપસ્સ નામિકપદમાલા ચ પદાનં સદિસાસદિસતા ચ વવત્થપેતબ્બા.

તત્ર હિ ‘‘ચેતા’’તિ પઠમં ઉકારન્તતાપકતિયં ઠત્વા પચ્છા આકારન્તભૂતં પુલ્લિઙ્ગં, તથા ‘‘તાતા’’તિ પદમ્પિ. ‘‘ચેતો’’તિ ઇદં પન પઠમં અકારન્તતાપકતિયં ઠત્વા પચ્છા ઓકારન્તભૂતં પુલ્લિઙ્ગં, તથા ‘‘તાતો’’તિ પદમ્પિ. તત્ર ચેતાતિ ચિનોતિ રાસિં કરોતીતિ ચેતા, પાકારચિનનકો પુગ્ગલો, ઇટ્ઠકવડ્ઢકીતિ અત્થો. ચેતોતિ ચિત્તં, એવંનામકો વા લુદ્દો. એત્થ ચ ચિત્તં ‘‘ચેતયતિ ચિન્તેતી’’તિ અત્થવસેન ચેતો, લુદ્દો પન પણ્ણત્તિવસેન. તાતાતિ તાયતીતિ તાતા. ‘‘અઘસ્સ તાતા હિતસ્સ વિધાતા’’તિસ્સ પયોગો. ‘‘તાતો’’તિ એત્થાપિ તાયતીતિ તાતો, પુત્તાનં પિતૂસુ, પિતરાનં પુત્તેસુ, અઞ્ઞેસઞ્ચ અઞ્ઞેસુ પિયપુગ્ગલેસુ વત્તબ્બવોહારો એસો. ‘‘સો નૂન કપણો તાતો, ચિરં રુચ્ચતિ અસ્સમે. કિચ્છેનાધિગતા ભોગા, તે તાતો વિધમં ધમં. એહિ તાતા’’તિઆદીસુ ચસ્સ પયોગો વેદિતબ્બો. ‘‘ચેતા, ચેતા, ચેતારો. ચેતારં, ચેતારો’’તિ સત્થુનયેન પદમાલા. ‘‘ચેતો, ચેતા. ચેતં, ચેતે. ચેતસા, ચેતેના’’તિ મનોગણનયેન ઞેય્યા. અયં ચિત્તવાચકસ્સ ચેતસદ્દસ્સ નામિકપદમાલા. ‘‘ચેતો, ચેતા. ચેતં, ચેતે. ચેતેના’’તિ પુરિસનયેન ઞેય્યા. અયં પણ્ણત્તિવાચકસ્સ ચેતસદ્દસ્સ નામિકપદમાલા. ‘‘તાતા, તાતા, તાતારો. તાતાર’’ન્તિ સત્થુનયેન ઞેય્યા. ‘‘તાતો, તાતા, તાત’’ન્તિ પુરિસનયેન ઞેય્યા. એવમિમાસુપિ નામિકપદમાલાસુ પદાનં સદિસાસદિસતા વવત્થપેતબ્બા, તથા લિઙ્ગઅન્તવસેન ‘‘ઞાતા, ઞાતો, ઞાતં, ઞાતા’’તિ ચતુક્કં કત્વા પદાનમત્થો ચ પકતિરૂપસ્સ નામિકપદમાલા ચ પદાનં સદિસાસદિસતા ચ વવત્થપેતબ્બા.

તત્ર હિ ‘‘ઞાતા’’તિ ઇદં પઠમં ઉકારન્તતાપકતિયં ઠત્વા પચ્છા આકારન્તભૂતં પુલ્લિઙ્ગં. ‘‘ઞાતો ઞાત’’ન્તિ ઇમાનિ યથાક્કમં પઠમં અકારન્તતાપકતિયં ઠત્વા પચ્છોકારન્તનિગ્ગહીતન્તભૂતાનિ વાચ્ચલિઙ્ગેસુ પુન્નપુંસકલિઙ્ગાનિ. તથા હિ ‘‘ઞાતો અત્થો સુખાવહો. ઞાતમેતં કુરઙ્ગસ્સા’’તિ નેસં પયોગા દિસ્સન્તિ. ‘‘ઞાતા’’તિ ઇદં પન પઠમં આકારન્તતાપકતિયં ઠત્વા પચ્છાપિ આકારન્તભૂતં વાચ્ચલિઙ્ગેસુ ઇત્થિલિઙ્ગં. તથા હિ ‘‘એસા ઇત્થિમયા ઞાતા’’તિ પયોગો. તત્ર પુલ્લિઙ્ગપક્ખે ‘‘જાનાતીતિ ઞાતા’’તિ કત્તુકારકવત્તમાનકાલવસેન અત્થો ગહેતબ્બો. ઇત્થિલિઙ્ગાદિપક્ખે ‘‘ઞાયિત્થાતિ ઞાતા ઞાતો ઞાત’’ન્તિ કમ્મકારકાતીતકાલવસેન અત્થો ગહેતબ્બો. એસ નયો અઞ્ઞત્થાપિ યથાસમ્ભવં દટ્ઠબ્બો. ‘‘ઞાતા, ઞાતા, ઞાતારો. ઞાતાર’’ન્તિ સત્થુનયેન ઞેય્યા. ‘‘ઞાતો, ઞાતા. ઞાત’’ન્તિ પુરિસનયેન ઞેય્યા. ‘‘ઞાતં, ઞાતાનિ, ઞાતા. ઞાતં, ઞાતાનિ, ઞાતે’’તિ વક્ખમાનચિત્તનયેન ઞેય્યા. ‘‘ઞાતા, ઞાતા, ઞાતાયો. ઞાતં, ઞાતા, ઞાતાયો’’તિ વક્ખમાનકઞ્ઞાનયેન ઞેય્યા. એવમિમાસુપિ નામિકપદમાલાસુ પદાનં સદિસાસદિસતા વવત્થપેતબ્બા. અઞ્ઞેસુપિ ઠાનેસુ યથારહં ઇમિના નયેન સદિસાસદિસતા ઉપપરિક્ખિતબ્બા. વત્તા ધાતા ગન્તાદીનમ્પિ ‘‘વદતીતિ વત્તા, ધારેતીતિ ધાતા, ગચ્છતીતિ ગન્તા’’તિઆદિના યથાસમ્ભવં નિબ્બચનાનિ ઞેય્યાનિ.

યં પનેત્થ અમ્હેહિ પકિણ્ણકવચનં કથિતં, તં ‘‘અટ્ઠાને ઇદં કથિત’’ન્તિ ન વત્તબ્બં. યસ્મા અયં સદ્દનીતિ નામ સદ્દાનમત્થાનઞ્ચ યુત્તાયુત્તિપકાસનત્થં કતારમ્ભત્તા નાનપ્પકારેન સબ્બં માગધવોહારં સઙ્ખોભેત્વા કથિતાયેવ સોભતિ, ન ઇતરથા, તસ્મા નાનપ્પભેદેન વત્તુમિચ્છાય સમ્ભવતો ‘‘અટ્ઠાને ઇદં કથિત’’ન્તિ ન વત્તબ્બં. નાનાઉપાયેહિ વિઞ્ઞૂનં ઞાપનત્થં કતારમ્ભત્તા ચ પન પુનરુત્તિદોસોપેત્થ ન ચિન્તેતબ્બો, અઞ્ઞદત્થુ સદ્ધાસમ્પન્નેહિ કુલપુત્તેહિ અયં સદ્દનીતિ પિટકત્તયોપકારાય સક્કચ્ચં પરિયાપુણિતબ્બા.

ઇતિ અભિભવિતાપદસદિસાનિ વત્તા, ધાતા, ગન્તાદીનિ પદાનિ દસ્સિતાનિ. ઇદાનિ અતંસદિસાનિ દસ્સેસ્સામ. સેય્યથિદં –

ગુણવા ગણવા ચેવ, બલવા યસવા તથા;

ધનવા સુતવા વિદ્વા, ધુતવા કતવાપિ ચ.

હિતવા ભગવા ચેવ, ધિતવા થામવા તથા;

યતવા ચાગવા ચાથ, હિમવિચ્ચાદયો રવા.

પુન્નપુંસકલિઙ્ગેહિ, અકારન્તેહિ પાયતો;

વન્તુસદ્દો પરો હોતિ, તદન્તા ગુણવાદયો.

સઞ્ઞાવા રસ્મિવા ચેવ, મસ્સુવા ચ યસસ્સિવા;

ઇચ્ચાદિદસ્સનાપેસો, આકારિવણ્ણુકારતો;

ઇત્થિલિઙ્ગાદીસુ હોતિ, કત્થચીતિ પકાસયે.

સતિમા ગતિમા અત્થ-દસ્સિમા ધિતિમા તથા;

મુતિમા મતિમા ચેવ, જુતિમા હિરિમાપિ ચ.

થુતિમા રતિમા ચેવ, યતિમા બલિમા તથા;

કસિમા સુચિમા ધીમા, રુચિમા ચક્ખુમાપિ ચ.

બન્ધુમા હેતુમા’યસ્મા, કેતુમા રાહુમા તથા;

ખાણુમા ભાણુમા ગોમા, વિજ્જુમા વસુમાદયો.

પાપિમા પુત્તિમા ચેવ, ચન્દિમિચ્ચાદયોપિ ચ;

અતંસદિસસદ્દાતિ, વિઞ્ઞાતબ્બા વિભાવિના.

ઇવણ્ણુકારોકારેહિ, મન્તુસદ્દો પરો ભવે;

આકારન્તા ચિકારન્તા, ઇમન્તૂતિ વિભાવયે.

ગુણવા, ગુણવા, ગુણવન્તો. ગુણવન્તં, ગુણવન્તે. ગુણવતા, ગુણવન્તેન, ગુણવન્તેહિ, ગુણવન્તેભિ. ગુણવતો, ગુણવન્તસ્સ, ગુણવતં, ગુણવન્તાનં. ગુણવતા, ગુણવન્તા, ગુણવન્તસ્મા, ગુણવન્તમ્હા, ગુણવન્તેહિ, ગુણવન્તેભિ. ગુણવતો, ગુણવન્તસ્સ, ગુણવતં, ગુણવન્તાનં. ગુણવતિ, ગુણવન્તે, ગુણવન્તસ્મિં, ગુણવન્તમ્હિ, ગુણવન્તેસુ. ભો ગુણવા, ભવન્તો ગુણવા, ભોન્તો ગુણવન્તો.

એત્થ પન ‘‘એથ તુમ્હે આવુસો સીલવાહોથા’’તિ ચ,

‘‘બલવન્તો દુબ્બલા હોન્તિ, થામવન્તોપિ હાયરે;

ચક્ખુમા અન્ધિકા હોન્તિ, માતુગામવસં ગતા’’તિ ચ

પાળિયં ‘‘સીલવા, ચક્ખુમા’’તિ પઠમાબહુવચનસ્સ દસ્સનતો ‘‘ગુણવા’’તિ પચ્ચત્તાલપનટ્ઠાને બહુવચનં વુત્તં. ‘‘ગુણવા સતિમા’’તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. ચૂળનિરુત્તિયમ્પિ હિ ‘‘ગુણવા’’તિ પચ્ચત્તાલપનબહુવચનાનિ આગતાનિ, નિરુત્તિપિટકે પચ્ચત્તેકવચનભાવેનેવ આગતં, ચૂળનિરુત્તિયં પન નિરુત્તિપિટકે ચ ‘‘ભો ગુણવ’’ઇતિ રસ્સવસેન આલપનેકવચનં આગતં. મયં પન ‘‘તગ્ઘ ભગવા બોજ્ઝઙ્ગા. કથં નુ ભગવા તુય્હં સાવકો સાસને રતો’’તિએવમાદીસુ અનેકસતેસુ પાઠેસુ ‘‘ભગવા’’ઇતિ આલપનેકવચનસ્સ દીઘભાવદસ્સનતો વન્તુપચ્ચયટ્ઠાને ‘‘ભો ગુણવા’’ઇચ્ચાદિ દીઘવસેન વચનં યુત્તતરં વિય મઞ્ઞામ, મન્તુપચ્ચયટ્ઠાને પન ઇમન્તુપચ્ચયટ્ઠાને ચ ‘‘સબ્બવેરભયાતીત, પાદે વન્દામિ ચક્ખુમ. એવં જાનાહિ પાપિમ’’ઇચ્ચાદીસુ પાળિપદેસેસુ ‘‘ચક્ખુમ’’ઇચ્ચાદિઆલપનેકવચનસ્સ રસ્સભાવદસ્સનતો ‘‘ભો સતિમ, ભો ગતિમ’’ઇચ્ચાદિ રસ્સવસેન વચનં યુત્તતરં વિય મઞ્ઞામ, અથ વા મહાપરિનિબ્બાનસુત્તટ્ઠકથાયં ‘‘આયસ્મા તિસ્સ’’ ઇતિદીઘવસેન વુત્તાલપનેકવચનસ્સ દસ્સનતો ‘‘ભગવા, આયસ્મા’’ ઇતિદીઘવસેન વુત્તપદમત્તં ઠપેત્વા વન્તુપચ્ચયટ્ઠાનેપિ મન્તુપચ્ચયનયો નેતબ્બો, મન્તુપચ્ચયટ્ઠાનેપિ વન્તુપચ્ચયનયો નેતબ્બો. તથા હિ કચ્ચાયનાદીસુ ‘‘ભો ગુણવં, ભો ગુણવ, ભો ગુણવા’’ઇતિ નિગ્ગહીતરસ્સદીઘવસેન તીણિ આલપનેકવચનાનિ વુત્તાનિ, ઇમિના ‘‘ભો સતિમં, ભો સતિમ, ભો સતિમા’’તિ એવમાદિનયોપિ દસ્સિતો. પઠમાબહુવચનટ્ઠાને પન ‘‘ગુણવન્તો, ગુણવન્તા, ગુણવન્તી’’તિ તીણિ પદાનિ વુત્તાનિ, ઇમિનાપિ ‘‘સતિમન્તો, સતિમન્તા, સતિમન્તી’’તિ એવમાદિનયોપિ દસ્સિતો. તેસુ ‘‘ભો ગુણવં ભો સતિમં, ગુણવન્તા, ગુણવન્તી’’તિ ઇમાનિ પદાનિ એવંગતિકાનિ ચ અઞ્ઞાનિ પદાનિ પાળિયં અપ્પસિદ્ધાનિ યથા ‘‘આયસ્મન્તા’’તિ પદં પસિદ્ધં, તસ્મા યં ચૂળનિરુત્તિયં વુત્તં, યઞ્ચ નિરુત્તિપિટકે, યઞ્ચ કચ્ચાયનાદીસુ, તં સબ્બં પાળિયા અટ્ઠકથાહિ ચ સદ્ધિં યથા ન વિરુજ્ઝતિ, ગઙ્ગોદકેન યમુનોદકં વિય અઞ્ઞદત્થુ સંસન્દતિ સમેતિ, તથા ગહેતબ્બં.

અપિચેત્થ અયમ્પિ વિસેસો ગહેતબ્બો. તં યથા? ‘‘તુય્હં ધીતા મહાવીર, પઞ્ઞવન્ત જુતિન્ધરા’’તિ પાળિયં ‘‘પઞ્ઞવન્ત’’ઇતિ આલપનેકવચનસ્સ દસ્સનતો.

‘‘સબ્બા કિરેવં પરિનિટ્ઠિતાનિ,

યસસ્સિ નં પઞ્ઞવન્તં વિસય્હ;

યસો ચ લદ્ધા પુરિમં ઉળારં,

નપ્પજ્જહે વણ્ણબલં પુરાણ’’ન્તિ.

ઇમિસ્સા જાતકપાળિયા અટ્ઠકથાયં ‘‘પઞ્ઞવન્ત’’ઇતિ આલપનેકવચનસ્સ દસ્સનતો ચ ‘‘ભો ગુણવન્ત, ભો ગુણવન્તા, ભો સતિમન્ત, ભો સતિમન્તા’’તિઆદીનિપિ આલપનેકવચનાનિ અવસ્સમિચ્છિતબ્બાનિ. તથા હિ તિસ્સં પાળિયં ‘‘યસસ્સિ પઞ્ઞવન્ત’’ ઇચ્ચાલપનવચનં અટ્ઠકથાચરિયા ઇચ્છન્તિ. નન્તિ હિ પદપૂરણે નિપાતમત્તં. પઞ્ઞવન્તન્તિ પન છન્દાનુરક્ખણત્થં અનુસારાગમં કત્વા વુત્તં. એવં પાવચને વન્તુપચ્ચયાદિસહિતાનં સદ્દાનં ‘‘ભગવા, આયસ્મા, પઞ્ઞવન્ત, ચક્ખુમ, પાપિમ’’ઇતિદસ્સિતનયેન આલપનપ્પવત્તિ વેદિતબ્બા. એત્થ ચ ‘‘ગઙ્ગાભાગીરથી નામ, હિમવન્તા પભાવિતા’’તિ ચ ‘‘કુતો આગતત્થ ભન્તેતિ, હિમવન્તા મહારાજા’’તિ ચ દસ્સનતો ‘‘ગુણવન્તા’’તિ પઞ્ચમિયા એકવચનં કથિતં. યથા ગુણવન્તુ સદ્દસ્સ નામિકપદમાલા યોજિતા, એવં ધનવન્તુબલવન્તાદીનં સતિમન્તુ ગતિમન્તાદીનઞ્ચ નામિકપદમાલા યોજેતબ્બા.

ઇદાનિ વિદ્વાદિપદાનં ગુણવાપદેન સમાનગતિકત્તમ્પિ સોતૂનં પયોગેસુ સમ્મોહાપગમત્થં એકદેસતો નિબ્બચનાદીહિ સદ્ધિં વિદ્વન્તુઇચ્ચાદિપકતિરૂપસ્સ નામિકપદમાલા વુચ્ચતે – ઞાણસઙ્ખાતો વેદો અસ્સ અત્થીતિ વિદ્વા, પણ્ડિતો. એત્થ ચ વિદ્વાસદ્દસ્સ અત્થિભાવે ‘‘ઇતિ વિદ્વા સમં ચરે’’તિઆદિ આહચ્ચપાઠો નિદસ્સનં. અત્રાયં પદમાલા – વિદ્વા, વિદ્વા, વિદ્વન્તો. વિદ્વન્તં, વિદ્વન્તે. વિદ્વતા, વિદ્વન્તેન. સેસં સબ્બં નેય્યં. વેદનાવા, વેદનાવા, વેદનાવન્તો. વેદનાવન્તં, વેદનાવન્તે. વેદનાવતા, વેદનાવન્તેન. સેસં સબ્બં નેય્યં. એવં ‘‘સઞ્ઞાવાચેતનાવા સદ્ધાવા પઞ્ઞવા સબ્બાવા’’ઇચ્ચાદીસુપિ. એત્થ ચ ‘‘વેદનાવન્તં વા અત્તાનં સબ્બાવન્તં લોક’’ન્તિઆદીનિ નિદસ્સનપદાનિ. તત્થ સબ્બાવન્તન્તિ સબ્બસત્તવન્તં, સબ્બસત્તયુત્તન્તિ અત્થો. મજ્ઝેદીઘઞ્હિ ઇદં પદં. યેભુય્યેન પન ‘‘પઞ્ઞવાપઞ્ઞવન્તો’’તિઆદીનિ મજ્ઝેરસ્સાનિપિ ભવન્તિ. યસસ્સિનો પરિવારભૂતા જના અસ્સ અત્થીતિ યસસ્સિવા, અથ વા યસસ્સી ચ યસસ્સિવા ચાતિ યસસ્સિવા. એકદેસસરૂપેકસેસોયં. ‘‘યસસ્સિવા’’તિ પદસ્સ પન અત્થિભાવે –

‘‘ખત્તિયો જાતિસમ્પન્નો, અભિજાતો યસસ્સિવા;

ધમ્મરાજા વિદેહાનં, પુત્તો ઉપ્પજ્જતે તવા’’તિ

ઇદં નિદસ્સનં. ‘‘યસસ્સિવા, યસસ્સિવા, યસસ્સિવન્તો. યસસ્સિવન્તં’’ ઇચ્ચાદિ નેતબ્બં. અત્થે દસ્સનસીલં અત્થદસ્સિ, કિં તં? ઞાણં. અત્થદસ્સિ અસ્સ અત્થીતિ અત્થદસ્સિમા, એત્થ ચ –

‘‘તં તત્થ ગતિમા ધિતિમા, મુતિમા અત્થદસ્સિમા;

સઙ્ખાતા સબ્બધમ્માનં, વિધુરો એતદબ્રવી’’તિ

ઇદમેતસ્સત્થસ્સ સાધકં વચનં. ‘‘અત્થદસ્સિમા, અત્થદસ્સિમા, અત્થદસ્સિમન્તો. અત્થદસ્સિમન્તં’’ ઇચ્ચાદિ નેતબ્બં. પાપં અસ્સ અત્થીતિ પાપિમા, અકુસલરાસિસમન્નાગતો મારો. પુત્તા અસ્સ અત્થીતિ પુત્તિમા, બહુપુત્તો. ‘‘સોચતિ પુત્તેહિ પુત્તિમા’’તિ એત્થ હિ બહુપુત્તો ‘‘પુત્તિમા’’તિ વુચ્ચતિ. ચન્દો અસ્સ અત્થીતિ ચન્દિમા. ચન્દોતિ ચેત્થ ચન્દવિમાનમધિપ્પેતં, ચન્દવિમાનવાસી પન દેવપુત્તો ‘‘ચન્દિમા’’તિ. તથા હિ ‘‘ચન્દો ઉગ્ગતો, પમાણતો ચન્દો આયામવિત્થારતો ઉબ્બેધતો ચ એકૂનપઞ્ઞાસયોજનો, પરિક્ખેપતો તીહિ યોજનેહિ ઊનદિયડ્ઢસતયોજનો’’તિઆદીસુ ચન્દવિમાનં ‘‘ચન્દો’’તિ વુત્તં. ‘‘તથાગતં અરહન્તં, ચન્દિમા સરણં ગતો’’તિઆદીસુ પન ચન્દદેવપુત્તો ‘‘ચન્દિમા’’તિ. અપરો નયો – ચન્દો અસ્સ અત્થીતિ ચન્દિમા. ચન્દોતિ ચેત્થ ચન્દદેવપુત્તો અધિપ્પેતો, તન્નિવાસટ્ઠાનભૂતં પન ચન્દવિમાનં ‘‘ચન્દિમા’’તિ. તથા હિ ‘‘રાહુ ચન્દં પમુઞ્ચસ્સુ, ચન્દો મણિમયવિમાને વસતી’’તિઆદીસુ ચન્દદેવપુત્તો ‘‘ચન્દો’’તિ વુત્તો.

‘‘યો હવે દહરો ભિક્ખુ, યુઞ્જતિ બુદ્ધસાસને;

સોમંલોકંપભાસેતિ, અબ્ભા મુત્તોવ ચન્દિમા’’તિ

આદીસુ પન તન્નિવાસટ્ઠાનભૂતં ચન્દવિમાનં ‘‘ચન્દિમા’’તિ વુત્તં. ઇતિ ‘‘ચન્દો’’તિ ચ ‘‘ચન્દિમા’’તિ ચ ચન્દદેવપુત્તસ્સપિ ચન્દવિમાનસ્સપિ નામન્તિ વેદિતબ્બં. તત્ર ‘‘પાપિમા પુત્તિમા ચન્દિમા’’તિ ઇમાનિ પાપસદ્દાદિતો ‘‘તદસ્સત્થિ’’ ઇચ્ચેતસ્મિં અત્થે પવત્તસ્સ ઇમન્તુપચ્ચયસ્સ વસેન સિદ્ધિમુપાગતાનીતિ ગહેતબ્બાનિ.

નનુ ચ ભો મન્તુપચ્ચયવસેનેવ સાધેતબ્બાનીતિ? ન, કત્થચિપિ અકારન્તતો મન્તુનો અભાવા. નનુ ચ ભો એવં સન્તેપિ પાપ પુત્ત ચન્દતો પઠમં ઇકારાગમં કત્વા તતો મન્તુપચ્ચયં કત્વા સક્કા સાધેતુન્તિ? સક્કા રૂપમત્તસિજ્ઝનતો, નયો પન સોભનો ન હોતિ. તથા હિ પાપ પુત્તાદિતો અકારન્તતો ઇકારાગમં કત્વા મન્તુપચ્ચયે વિધિયમાને અઞ્ઞેહિ ગુણયસાદીહિ અકારન્તેહિ ઇકારાગમં કત્વા મન્તુપચ્ચયસ્સ કાતબ્બતાપસઙ્ગો સિયા. ન હિ અનેકેસુ પાળિસતસહસ્સેસુ કત્થચિપિ અકારન્તતો ગુણ યસાદિતો ઇકારાગમેન સદ્ધિં મન્તુપચ્ચયો દિસ્સતિ, અટ્ઠાનત્તા પન પાપ પુત્તાદિતો અકારન્તતો ઇકારાગમં અકત્વા ઇમન્તુપચ્ચયે કતેયેવ ‘‘પાપિમા પુત્તિમા’’તિઆદીનિ સિજ્ઝન્તીતિ.

એવં સન્તેપિ ભો કસ્મા કચ્ચાયનપ્પકરણે મન્તુપચ્ચયોવ વુત્તો, ન ઇમન્તુપચ્ચયોતિ? દ્વયમ્પિ વુત્તમેવ. કથં ઞાયતીતિ ચે? યસ્મા તત્થ ‘‘તપાદિતો સી, દણ્ડાદિતો ઇક ઈ, મધ્વાદિતો રો, ગુણાદિતો વન્તૂ’’તિ ઇમાનિ ચત્તારિ સુત્તાનિ સન્નિહિતતોદન્તસદ્દભાવેન વત્વા મજ્ઝે ‘‘સત્યાદીહિ મન્તૂ’’તિ અઞ્ઞથા સુત્તં વત્વા તતો સન્નિહિતતોદન્તવસેન ‘‘સદ્ધાદિતો ણા’’તિ સુત્તં વુત્તં, તસ્મા તત્થ ‘‘સત્યાદીહિમન્તૂ’’તિ વિસદિસં કત્વા વુત્તસ્સ સુત્તસ્સ વસેન ઇમન્તુ પચ્ચયો ચ વુત્તોતિ વિઞ્ઞાયતિ. પકતિ હેસાચરિયાનં યેન કેનચિ આકારેન અત્તનો અધિપ્પાયવિઞ્ઞાપનં. એત્થ ચ દુતિયો અત્થો સરસન્ધિવસેન ગહેતબ્બો. તથા હિસ્સ ‘‘સત્યાદીહિ મન્તૂ’’તિ પઠમો અત્થો, ‘‘સત્યાદીહિ ઇમન્તૂ’’તિ દુતિયો અત્થો. ઇતિ ‘‘સેતો ધાવતી’’તિ પયોગે વિય ‘‘સત્યાદીહિ મન્તૂ’’તિ સુત્તે ભિન્નસત્તિસમવેતવસેન અત્થદ્વયપટિપત્તિ ભવતિ, તસ્મા પરમસુખુમસુગમ્ભીરત્થવતા અનેન સુત્તેન કત્થચિ સતિ ગતિ સેતુ ગોઇચ્ચાદિતો મન્તુપચ્ચયો ઇચ્છિતો. કત્થચિ સતિ પાપ પુત્તઇચ્ચાદિતો ઇમન્તુપચ્ચયો ઇચ્છિતોતિ દટ્ઠબ્બં.

યસ્મા પન સતિસદ્દો મન્તુવસેન ગતિધીસેથુગો ઇચ્ચાદીહિ, ઇમન્તુવસેન પાપપુત્તાદીહિ ચ સમાનગતિકત્તા તેસં પકારભાવેન ગહિતો, તસ્મા એવં સુત્તત્થો ભવતિ ‘‘સત્યાદીહિ મન્તુ સતિપ્પકારેહિ સદ્દેહિ મન્તુપચ્ચયો હોતિ ઇમન્તુપચ્ચયો ચ યથારહં ‘તદસ્સત્થિ’ ઇચ્ચેતસ્મિં અત્થે’’તિ. અયં પનેત્થ અધિપ્પાયો – યથા ‘‘સતિમા’’તિ એત્થ સતીતિ ઇકારન્તતો મન્તુપચ્ચયો હોતિ, તથા ‘‘ગતિમા, ધીમા, સેતુમા, ગોમા’’તિઆદીસુ ઇકારન્ત ઈકારન્ત ઉકારન્તનિચ્ચોકારન્તતો મન્તુપચ્ચયો હોતિ. યથા ચ ‘‘સતિમા’’તિ એત્થ ‘‘સતી’’તિ ઇકારન્તતો ઇમન્તુપચ્ચયો હોતિ, તથા ‘‘ગતિમા, પાપિમા, પુત્તિમા’’તિઆદીસુ ઇકારન્ત અકારન્તતો ઇમન્તુપચ્ચયો હોતિ. એવં સતિપ્પકારેહિ સદ્દેહિ યથાસમ્ભવં મન્તુ ઇમન્તુપચ્ચયા હોન્તીતિ.

યજ્જેવં પચ્ચયદ્વયવિધાયકં ‘‘દણ્ડાદિતો ઇક ઈ’’તિ સુત્તં વિય ‘‘સત્યાદિતો ઇમન્તુ મન્તૂ’’તિ વત્તબ્બં, કસ્મા નાવોચાતિ? તથા અવચને કારણમત્થિ. યદિ હિ ‘‘દણ્ડાદિતો ઇક ઈ’’તિ સુત્તં વિય ‘‘સત્યાદિતો ઇમન્તુ મન્તૂ’’તિ સુત્તં વુત્તં સિયા, એકક્ખણેયેવ ઇમન્તુ મન્તૂનં વચનેન દણ્ડસદ્દતો સમ્ભૂતં ‘‘દણ્ડિકો દણ્ડી’’તિ રૂપદ્વયમિવ સતિગતિઆદિતોપિ વિસદિસરૂપદ્વયમિચ્છિતબ્બં સિયા, તઞ્ચ નત્થિ, તસ્મા ‘‘સત્યાદિતો ઇમન્તુ મન્તૂ’’તિ ન વુત્તં. અપિચ તથા વુત્તે બવ્હક્ખરતાય ગન્થગરુતા સિયા. યસ્મા ચ સુત્તેન નામ અપ્પક્ખરેન અસન્દિદ્ધેન સારવન્તેન ગૂળ્હનિન્નયેન સબ્બતોમુખેન અનવજ્જેન ભવિતબ્બં. કચ્ચાયને ચ યેભુય્યેન તાદિસાનિ ગમ્ભીરત્થાનિ સુવિસદઞાણવિસયભૂતાનિ સુત્તાનિ દિસ્સન્તિ ‘‘ઉપાઝધિકિસ્સરવચને, સરા સરે લોપ’’ન્તિઆદીનિ, ઇદમ્પિ તેસમઞ્ઞતરં, તસ્મા ‘‘સત્યાદિતો ઇમન્તુ મન્તૂ’’તિ ન વુત્તં. એવં સુત્તોપદેસે અકતેપિ ઇમન્તુનોપિ ગહણત્થં ભિન્નસત્તિસમવેતવસેન ‘‘સત્યાદીહિ મન્તૂ’’તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

અપરો નયો – ‘‘તપાદિતો સી’’તિઆદીસુ તોદન્તસદ્દસ્સ બહુવચનન્તતા ન સુટ્ઠુ પાકટા તોપચ્ચયસ્સ એકત્થબવ્હત્થેસુ વત્તનતો, ‘‘સત્યાદીહિ મન્તૂ’’તિ એત્થ પન હિસદ્દસ્સ બહુવચનત્થતા અતીવ પાકટા, તસ્મા બહુવચનગ્ગહણેન ઇમન્તુ પચ્ચયો હોતીતિપિ દટ્ઠબ્બં. નનુ ચ ભો વિનાપિ ઇમન્તુપચ્ચયેન પાપમસ્સત્થીતિ પાપી, પાપી એવ પાપિમાતિ સકત્થે માપચ્ચયે કતેયેવ ‘‘પાપિમા પુત્તિમા’’તિઆદીનિ સિજ્ઝન્તિ ‘‘છટ્ઠમો સો પરાભવો’’તિ એત્થ મપચ્ચયેન ‘‘છટ્ઠમો’’તિ પદં વિયાતિ? અતિનયઞ્ઞૂ ભવં, અતિનયઞ્ઞૂ નામાતિ ભવં વત્તબ્બો, ન પન ભવં સદ્દગતિં જાનાતિ, સદ્દગતિયો ચ નામ બહુવિધા. તથા હિ છટ્ઠોયેવ છટ્ઠમો, ‘‘સુત્તમેવ સુત્તન્તો’’તિઆદીસુ પુરિસનયેન યોજેતબ્બા સદ્દગતિ, ‘‘દેવોયેવ દેવતા’’તિઆદીસુ કઞ્ઞાનયેન યોજેતબ્બા સદ્દગતિ, ‘‘દિટ્ઠિ એવ દિટ્ઠિગત’’ન્તિઆદીસુ ચિત્તનયેન યોજેતબ્બા સદ્દગતિ. એવંવિધાસુ સદ્દગતીસુ ‘‘પાપી એવ પાપિમા’’તિઆદિકં કતરં સદ્દગતિં વદેસિ? ‘‘સત્થા રાજા બ્રહ્મા સખા અત્તા સા પુમા’’તિઆદીસુ ચ કતરં સદ્દગતિં વદેસિ? કતરસદ્દન્તોગધં કતરાય ચ નામિકપદમાલાયં યોજેતબ્બં મઞ્ઞસીતિ? સો એવં પુટ્ઠો અદ્ધા ઉત્તરિ કિઞ્ચિ અદિસ્વા તુણ્હી ભવિસ્સતિ, તસ્મા તાદિસો નયો ન ગહેતબ્બો. તાદિસસ્મિઞ્હિ નયે ‘‘પાપિમતા પાપિમતો’’તિઆદીનિ રૂપાનિ ન સિજ્ઝન્તિ, ઇમન્તુપચ્ચયનયેન પન સિજ્ઝન્તિ, તસ્મા અયમેવ નયો પસત્થતરો આયસ્મન્તેહિ સમ્મા ચિત્તે ઠપેતબ્બો. અત્રિદં નિદસ્સનં –

‘‘જયો હિ બુદ્ધસ્સ સિરીમતો અયં,

મારસ્સ ચ પાપિમતો પરાજયો;

ઉગ્ઘોસયું બોધિમણ્ડે પમોદિતા,

જયં તદા દેવગણા મહેસિનો’’તિ ચ,

‘‘સાખાપત્તફલૂપેતો, ખન્ધિમાવમહાદુમો’’તિ ચ.

પાપિમા, પાપિમા, પાપિમન્તો. પાપિમન્તં. સેસં નેય્યં, એસ નયો ‘‘ખન્ધિમા, પુત્તિમા’’તિઆદીસુપિ.

ઇદાનિ યથાપાવચનં કિઞ્ચિદેવ હિમવન્તુ સતિમન્તાદીનં વિસેસં બ્રૂમ. હિમવન્તોવ પબ્બતો. સતિમં ભિક્ખું. બન્ધુમં રાજાનં. ચન્દિમં દેવપુત્તં. સતિમસ્સ ભિક્ખુનો. બન્ધુમસ્સ રઞ્ઞો. ઇદ્ધિમસ્સ ચ પરસ્સ ચ એકક્ખણે ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ. ઇચ્ચાદિ વિસેસો વેદિતબ્બો. અપિચેત્થ ‘‘આયસ્મન્તા’’તિ દ્વિન્નં વત્તબ્બવચનં, ‘‘આયસ્મન્તો’’તિ બહૂનં વત્તબ્બવચનન્તિ અયમ્પિ વિસેસો વેદિતબ્બો. તથા હિ ‘‘દ્વિન્નં આરોચેન્તેન ‘આયસ્મન્તા ધારેન્તૂ’તિ, તિણ્ણં આરોચેન્તેન ‘આયસ્મન્તો ધારેન્તૂ’તિ વત્તબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘તિણ્ણ’’ન્તિ ચેત્થ કથાસીસમત્તં, તેન ચતુન્નમ્પિ પઞ્ચન્નમ્પિ અતિરેકસતાનમ્પીતિ દસ્સિતં હોતિ. બહવોહિ ઉપાદાય ‘‘ઉદ્દિટ્ઠા ખો આયસ્મન્તો ચત્તારો પારાજિકા ધમ્મા’’તિઆદિકા પાળિયો ઠપિતા. તત્થ ‘‘આયસ્મન્તા’’તિદં વિનયવોહારવસેન દ્વેયેવ સન્ધાય વુત્તત્તા ન સબ્બસાધારણં. વિનયવોહારઞ્હિ વજ્જેત્વા અઞ્ઞસ્મિં વોહારે ન પવત્તતિ. ‘‘આયસ્મન્તો’’તિદં પન સબ્બત્થ પવત્તતીતિ દ્વિન્નં વિસેસો વેદિતબ્બો.

તત્ર ‘‘હિમવન્તો’’તિ ઇદં યેભુય્યેનેકવચનં ભવતિ, કત્થચિ બહુવચનમ્પિ, તેનાહ નિરુત્તિપિટકે થેરો ‘‘હિમવા તિટ્ઠતિ, હિમવન્તો તિટ્ઠન્તી’’તિ. ‘‘હિમવન્તોવ પબ્બતો’’તિ અયં એકવચનનયો યથારુતપાળિવસેન ગહેતબ્બો. યથારુતપાળિ ચ નામ –

‘‘દૂરે સન્તો પકાસન્તિ, હિમવન્તોવ પબ્બતો;

અસન્તેત્થ ન દિસ્સન્તિ, રત્તિં ખિત્તા યથા સરા.

અહં તેન સમયેન, નાગરાજા મહિદ્ધિકો;

અતુલો નામ નામેન, પુઞ્ઞવન્તો જુતિન્ધરો.

ગતિમન્તો સતિમન્તો, ધિતિમન્તો ચ સો ઇસિ;

સદ્ધમ્મધારકો થેરો, આનન્દો રતનાકરો’’

ઇચ્ચાદિ. એત્થ ‘‘પુઞ્ઞવન્તો’’તિઆદીનિ અનેકેસુ ઠાનેસુ બહુવચનભાવેન પુનપ્પુનં વદન્તાનિપિ કત્થચિ એકવચનાનિ હોન્તિ, એકવચનભાવો ચ નેસં ગાથાવિસયે દિસ્સતિ, તસ્મા તાનિ યથાપાવચનં ગહેતબ્બાનિ.

એવં હિમવન્તુસતિમન્તુસદ્દાદીનં વિસેસં ઞત્વા પુન લિઙ્ગન્તવસેન દ્વિલિઙ્ગકપદાનમત્થો ચ પકતિરૂપસ્સ નામિકપદમાલા ચ પદાનં સદિસાસદિસતા ચ વવત્થપેતબ્બા.

તત્ર હિ ‘‘સિરિમા’’તિ પદં સુતિસામઞ્ઞવસેન લિઙ્ગદ્વયે વત્તનતો દ્વિધા ભિજ્જતિ. ‘‘સિરિમા પુરિસો’’તિ હિ અત્થે આકારન્તં પુલ્લિઙ્ગં, ‘‘સિરિમા નામ દેવી’’તિ અત્થે આકારન્તં ઇત્થિલિઙ્ગં, ઉભયમ્પેતં ઉકારન્તતાપકતિકા. અથ વા પન પચ્છિમં આકારન્તતાપકતિકં, સિરી યસ્સ અત્થિ સો સિરિમાતિ પુલ્લિઙ્ગવસેન નિબ્બચનં, સિરી યસ્સા અત્થિ સા સિરિમાતિ ઇત્થિલિઙ્ગવસેન નિબ્બચનં. અત્રિમાનિ કિઞ્ચાપિ સુતિવસેન નિબ્બચનત્થવસેન ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં સમાનત્થાનિ, તથાપિ પુરિસપદત્થઇત્થિપદત્થવાચકત્તા ભિન્નત્થાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. એસ નયો અઞ્ઞેસુપિ ઈદિસેસુ ઠાનેસુ નેતબ્બો. સિરિમા, સિરિમા, સિરિમન્તો. સિરિમન્તં, સિરિમન્તે. સિરિમતા, સિરિમન્તેન. ગુણવન્તુસદ્દસ્સેવ નામિકપદમાલા. સિરિમા, સિરિમા, સિરિમાયો. સિરિમં, સિરિમા, સિરિમાયો. સિરિમાય. વક્ખમાનકઞ્ઞાનયેન ઞેય્યા. એવં દ્વિધા ભિન્નાનં સમાનસુતિકસદ્દાનં નામિકપદમાલાસુ પદાનં સદિસાસદિસતા વવત્થપેતબ્બા. સમાનનિબ્બચનત્થસ્સપિ હિ અસમાનસુતિકસ્સ ‘‘સિરિમા’’તિ સદ્દસ્સ નામિકપદમાલાયં પદાનં ઇમેહિ પદેહિ કાચિપિ સમાનતા ન લબ્ભતિ. અત્રિદં વુચ્ચતિ –

‘‘સિરિમા’’તિ પદં દ્વેધા, પુમિત્થીસુ પવત્તિતો;

ભિજ્જતીતિ વિભાવેય્ય, એત્થ પુલ્લિઙ્ગમિચ્છિતં.

ઇતિ અભિભવિતા પદેન વિસદિસાનિ ગુણવાસતિમાદીનિ પદાનિ દસ્સિતાનિ સદ્ધિં નામિકપદમાલાહિ. ઇદાનિ અપરાનિપિ તબ્બિસદિસાનિ પદાનિ દસ્સેસ્સામ સદ્ધિં નામિકપદમાલાહિ. સેય્યથિદં?

રાજા બ્રહ્મા સખા અત્તા, આતુમા સા પુમા રહા;

દળ્હધમ્મા ચ પચ્ચક્ખ-ધમ્મા ચ વિવટચ્છદા.

વત્તહા ચ તથા વુત્ત-સિરા ચેવ યુવાપિ ચ;

મઘવ અદ્ધ મુદ્ધાદિ, વિઞ્ઞાતબ્બા વિભાવિના.

એત્થ ‘‘સા’’તિ પદમેવ આકારન્તતાપકતિકમાકારન્તં, સેસાનિ પન અકારન્તતાપકતિકાનિ આકારન્તાનિ.

રાજા, રાજા, રાજાનો. રાજાનં, રાજં, રાજાનો. રઞ્ઞા, રાજિના, રાજૂહિ, રાજૂભિ. રઞ્ઞો, રાજિનો, રઞ્ઞં, રાજૂનં, રાજાનં. રઞ્ઞા, રાજૂહિ, રાજૂભિ. રઞ્ઞો, રાજિનો, રઞ્ઞં, રાજૂનં, રાજાનં. રઞ્ઞે, રાજિનિ, રાજૂસુ. ભો રાજ, ભવન્તો રાજાનો, ભવન્તો રાજા ઇતિ વા, અયમમ્હાકં રુચિ.

નિરુત્તિપિટકાદીસુ ‘‘રાજા’’તિ બહુવચનં ન આગતં, ચૂળનિરુત્તિયં પન આગતં. કિઞ્ચાપિ નિરુત્તિપિટકાદીસુ ન આગતં, તથાપિ ‘‘નેતાદિસા સખા હોન્તિ, લબ્ભા મે જીવતો સખા’’તિ પાળિયં બહુવચનેકવચનવસેન ‘‘સખા’’તિ પદસ્સ દસ્સનતો ‘‘રાજા’’તિ બહુવચનં ઇચ્છિતબ્બમેવ. તથા ‘‘બ્રહ્મા, અત્તા’’ઇચ્ચાદીનિપિ બહુવચનાનિ તગ્ગતિકત્તા વિના કેનચિ રૂપવિસેસેન.

એત્થ ચ ‘‘ગહપતિકો નામ ઠપેત્વા રાજં રાજભોગં બ્રાહ્મણં અવસેસો ગહપતિકો નામા’’તિ દસ્સનતો રાજન્તિ વુત્તં, ઇદં પન નિરુત્તિપિટકે ન આગતં. ‘‘સબ્બદત્તેન રાજિના’’તિ દસ્સનતો ‘‘રાજિના’’તિ વુત્તં. ‘‘આરાધયતિ રાજાનં, પૂજં લભતિ ભત્તુસૂ’’તિ દસ્સનતો ચતુત્થીછટ્ઠીવસેન ‘‘રાજાન’’ન્તિ વુત્તં. કચ્ચાયનરૂપસિદ્ધિગન્થેસુ પન ‘‘રાજેન, રાજેહિ, રાજેભિ. રાજેસૂ’’તિ પદાનિ વુત્તાનિ. ચૂળનિરુત્તિનિરુત્તિપિટકેસુ તાનિ નાગતાનિ, અનાગતભાવોયેવ તેસં યુત્તતરો પાળિયં અદસ્સનતો, તસ્મા એત્થેતાનિ અમ્હેહિ ન વુત્તાનિ. પાળિનયે હિ ઉપપરિક્ખિયમાને ઈદિસાનિ પદાનિ સમાસેયેવ પસ્સામ, ન પનાઞ્ઞત્ર, અત્રિમે પયોગા – ‘‘આવુત્થં ધમ્મરાજેના’’તિ ચ, ‘‘સિવિરાજેન પેસિતો’’તિ ચ, ‘‘પજાપતિસ્સ દેવરાજસ્સ ધજગ્ગ’’ન્તિ ચ, ‘‘નિક્ખમન્તે મહારાજે, સિવીનં રટ્ઠવડ્ઢને’’તિ ચ, એવં પાળિનયે ઉપપરિક્ખિયમાને ‘‘રાજેના’’તિઆદીનિ સમાસેયેવ પસ્સામ, ન કેવલં પાળિનયે પોરાણટ્ઠકથાનયેપિ ઉપપરિક્ખિયમાને સમાસેયેવ પસ્સામ, ન પનાઞ્ઞત્ર, એવં સન્તેપિ સુટ્ઠુ ઉપપરિક્ખિતબ્બમિદં ઠાનં. કો હિ નામ સાટ્ઠકથે તેપિટકે બુદ્ધવચને સબ્બસો નયં સલ્લક્ખેતું સમત્થો અઞ્ઞત્ર પભિન્નપટિસમ્ભિદેહિ ખીણાસવેહિ.

એત્થ ચ સમાસન્તગતરાજ-સદ્દસ્સ નામિકપદમાલાયો દ્વિધા વુચ્ચન્તે ઓકારન્તાકારન્તવસેન. તત્રોકારન્તા ‘‘મહારાજો યુવરાજો સિવિરાજો ધમ્મરાજો’’ઇચ્ચેવમાદયો ભવન્તિ. આકારન્તા પન ‘‘મહારાજા યુવરાજા સિવિરાજા ધમ્મરાજા’’ઇચ્ચેવમાદયો. એત્થ કિઞ્ચાપિ પાળિયં પોરાણટ્ઠકથાસુ ચ ‘‘મહારાજો’’તિઆદીનિ ન સન્તિ, તથાપિ ‘‘સબ્બમિત્તો સબ્બસખો, સબ્બભૂતાનુકમ્પકો’’તિ પાળિયં ‘‘સબ્બસખો’’તિ દસ્સનતો ‘‘મહારાજો’’તિઆદીનિપિ અવસ્સમિચ્છિતબ્બાનિ. તથા હિ સમાસેસુ ‘‘ધમ્મરાજેન, ધમ્મરાજસ્સા’’તિઆદીનિ દિસ્સન્તિ. એતાનિ ઓકારન્તરૂપાનિ એવ, નાકારન્તરૂપાનિ. મહારાજો, મહારાજા. મહારાજં, મહારાજે. મહારાજેન, મહારાજેહિ, મહારાજેભિ. મહારાજસ્સ, મહારાજાનં. મહારાજા, મહારાજસ્મા, મહારાજમ્હા, મહારાજેહિ, મહારાજેભિ. મહારાજસ્સ, મહારાજાનં. મહારાજે, મહારાજસ્મિં, મહારાજમ્હિ, મહારાજેસુ. ભો મહારાજ, ભવન્તો મહારાજા. કચ્ચાયનચૂળનિરુત્તિનયેહિ પન ‘‘ભો મહારાજા’’ઇતિ એકવચનબહુવચનાનિપિ દટ્ઠબ્બાનિ. યથા ‘‘મહારાજો’’તિ ઓકારન્તપદસ્સ વસેન, એવં ‘‘સિવિરાજો ધમ્મરાજો દેવરાજો’’તિઆદીનમ્પિ ઓકારન્તપદાનં વસેન પકતિરૂપસ્સ નામિકપદમાલા યોજેતબ્બા.

અયં પનાકારન્તવસેન નામિકપદમાલા –

મહારાજા, મહારાજા, મહારાજાનો. મહારાજાનં, મહારાજં, મહારાજાનો. મહારઞ્ઞા, મહારાજિના, મહારાજૂહિ, મહારાજૂભિ. મહારઞ્ઞો, મહારાજિનો, મહારઞ્ઞં, મહારાજૂનં. મહારઞ્ઞા, મહારાજૂહિ, મહારાજૂભિ. મહારઞ્ઞો, મહારાજિનો, મહારઞ્ઞં, મહારાજૂનં. મહારઞ્ઞે, મહારાજિનિ, મહારાજૂસુ. ભો મહારાજ, ભવન્તો મહારાજાનો.

ઇધાપિ પકરણદ્વયનયેન ‘‘ભો મહારાજા’’ ઇતિ એકવચનબહુવચનાનિપિ દટ્ઠબ્બાનિ. યથા ચ ‘‘મહારાજા’’તિ આકારન્તપદસ્સ વસેન, એવં ‘‘સિવિરાજા, ધમ્મરાજા, દેવરાજા’’તિઆદીનમ્પિ આકારન્તપદાનં વસેન પકતિરૂપસ્સ નામિકપદમાલા યોજેતબ્બા.

ઇધ અપરાપિ અત્થસ્સ પાકટીકરણત્થં ક્રિયાપદેહિ સદ્ધિં યોજેત્વા આકારન્તોકારન્તાનં મિસ્સકવસેન નામિકપદમાલા વુચ્ચતે –

મહારાજા, મહારાજો તિટ્ઠતિ, મહારાજાનો, મહારાજા તિટ્ઠન્તિ. મહારાજાનં, મહારાજં પસ્સતિ, મહારાજાનો, મહારાજે પસ્સતિ. મહારઞ્ઞા, મહારાજિના, મહારાજેન કતં, મહારાજૂહિ, મહારાજૂભિ, મહારાજેહિ, મહારાજેભિ કતં. મહારઞ્ઞો, મહારાજિનો, મહારાજસ્સ દીયતે, મહારઞ્ઞા, મહારાજા, મહારાજસ્મા, મહારાજમ્હા નિસ્સટં, મહારાજૂહિ, મહારાજૂભિ, મહારાજેહિ, મહારાજેભિ નિસ્સટં. મહારઞ્ઞો, મહારાજિનો, મહારાજસ્સ પરિગ્ગહો, મહારઞ્ઞં, મહારાજૂનં, મહારાજાનં પરિગ્ગહો. મહારઞ્ઞે, મહારાજિનિ, મહારાજે, મહારાજસ્મિં, મહારાજમ્હિ પતિટ્ઠિતં, મહારાજૂસુ, મહારાજેસુ પતિટ્ઠિતં. ભો મહારાજ ત્વં તિટ્ઠ, ભોન્તો મહારાજાનો, મહારાજા તુમ્હે તિટ્ઠથાતિ. એવં ‘‘યુવરાજા, યુવરાજો’’તિઆદીસુપિ.

કેચેત્થ વદેય્યું ‘‘કસ્મા પકરણકત્તુના ઇમસ્મિં ઠાને મહન્તો વાયામો ચ મહન્તો ચ પરક્કમો કતો, નન્વેતેસુપિ પદેસુ કાનિચિ બુદ્ધવચને વિજ્જન્તિ, કાનિચિ ન વિજ્જન્તીતિ? વિઞ્ઞૂહિ તે એવં વત્તબ્બા ‘‘પકરણકત્તારેનેત્થ સો ચ મહન્તો વાયામો સો ચ મહન્તો પરક્કમો સાટ્ઠકથે નવઙ્ગે સત્થુસાસને સદ્દેસુ ચ અત્થેસુ ચ સોતારાનં સુટ્ઠુ કોસલ્લુપ્પાદનેન સાસનસ્સોપકારત્થં કતો, યાનિ ચેતાનિ તેન પદાનિ દસ્સિતાનિ, એતેસુ કાનિચિ બુદ્ધવચને વિજ્જન્તિ, કાનિચિ ન વિજ્જન્તિ. એત્થ યાનિ બુદ્ધવચને વિજ્જન્તિ, તાનિ વિજ્જમાનવસેન ગહિતાનિ. યાનિ ન વિજ્જન્તિ, તાનિ પોરાણટ્ઠકથાદીસુ વિજ્જમાનવસેન પાળિનયવસેન ચ ગહિતાની’’તિ. અત્રાયં સઙ્ખેપતો અધિપ્પાયવિભાવના –

‘‘ઇદં વત્વા મહારાજા, કંસો બારાણસિગ્ગહો;

ધનું તૂણિઞ્ચ નિક્ખિપ્પ, સંયમં અજ્ઝુપાગમી’’તિ

ઇદં આકારન્તસ્સ મહારાજસદ્દસ્સ નિદસ્સનં. યસ્મા ‘‘સબ્બસખો’’તિ પાળિ વિજ્જતિ, તસ્મા તેન નયેન ‘‘મહારાજો’’તિપિ ઓકારન્તો દિટ્ઠો નામ હોતિ પુરિસનયેન યોજેતબ્બો ચ. તેનેવ ચ ‘‘તમબ્રવિ મહારાજા. નિક્ખમન્તે મહારાજે’’તિઆદીનિ દિસ્સન્તિ.

એવં મહારાજસદ્દસ્સ ઓકારન્તત્તે સિદ્ધે ‘‘મહારાજા, મહારાજસ્મા, મહારાજમ્હા’’તિ પઞ્ચમિયા એકવચનઞ્ચ ‘‘મહારાજે, મહારાજસ્મિં, મહારાજમ્હી’’તિ સત્તમિયા એકવચનઞ્ચ સિદ્ધાનિ એવ હોન્તિ પાળિયં અવિજ્જમાનાનમ્પિ નયવસેન ગહેતબ્બત્તા. ‘‘રાજેન, રાજસ્સા’’તિઆદીનિ પન નયવસેન ગહેતબ્બાનિ ન હોન્તિ. કસ્માતિ ચે? યસ્મા ‘‘રાજા બ્રહ્મા સખા અત્તા’’ઇચ્ચેવમાદીનિ ‘‘પુરિસો ઉરગો’’તિઆદીનિ વિય અઞ્ઞમઞ્ઞં સબ્બથા સદિસાનિ ન હોન્તિ. તથા હિ નેસં ‘‘રઞ્ઞા બ્રહ્મુના સખિના અત્તના અત્તેન સાના પુમુના’’તિઆદીનિ વિસદિસાનિપિ રૂપાનિ ભવન્તિ, તસ્મા તાનિ ન સક્કા નયવસેન જાનિતું. એવં દુજ્જાનત્તા પન પાળિયં પોરાણટ્ઠકથાસુ ચ યથારુતપદાનેવ ગહેતબ્બાનિ. મહારાજસદ્દાદીનં પન ઓકારન્તભાવે સિદ્ધેયેવ ‘‘પુરિસનયોગધા ઇમે સદ્દા’’તિ નયગ્ગહણં દિસ્સતિ, તસ્મા અમ્હેહિ નયવસેન ‘‘મહારાજા, મહારાજસ્મા’’તિઆદીનિ વુત્તાનિ. યથા હિ –

‘‘એતઞ્હિ તે દુરાજાનં, યં સેસિ મતસાયિકં;

યસ્સ તે કડ્ઢમાનસ્સ, હત્થા દણ્ડોન મુચ્ચતી’’તિ

એત્થ ‘‘હત્થા’’તિ, ‘‘અત્તદણ્ડા ભયં જાત’’ન્તિ એત્થ પન ‘‘દણ્ડા’’તિ ચ ઓકારન્તસ્સ પઞ્ચમિયેકવચનસ્સ દસ્સનતો ‘‘ઉરગા, પટઙ્ગા, વિહગા’’તિઆદીનિપિ ઓકારન્તાનિ પઞ્ચમિયેકવચનાનિ ગહેતબ્બાનિ હોન્તિ. યથા ચ ‘‘દાઠિનિ માતિમઞ્ઞવ્હો, સિઙ્ગાલો મમ પાણદો’’તિ એત્થ ‘‘મઞ્ઞવ્હો’’તિ, ‘‘સુદ્ધા સુદ્ધેહિ સંવાસં, કપ્પયવ્હો પતિસ્સતા’’તિ એત્થ પન ‘‘કપ્પયવ્હો’’તિ ચ ક્રિયાપદસ્સ દસ્સનતો ‘‘ગચ્છવ્હો, ભુઞ્જવ્હો, સયવ્હો’’તિઆદીનિપિ ગહેતબ્બાનિ હોન્તિ. ગણ્હન્તિ ચ તાદિસાનિ પદરૂપાનિ સાસને સુકુસલા કુસલા, તસ્મા અમ્હેહિપિ નયગ્ગાહવસેન ‘‘મહારાજા, મહારાજસ્મા’’તિઆદીનિ વુત્તાનિ. નયગ્ગાહવસેન પન ગહણે અસતિ કથં નામિકપદમાલા પરિપુણ્ણા ભવિસ્સન્તિ, સતિયેવ તસ્મિં પરિપુણ્ણા ભવન્તિ.

તથા હિ બુદ્ધવચને અનેકસતસહસ્સાનિ નામિકપદાનિ ક્રિયાપદાનિ ચ પાટિએક્કં પાટિએક્કં એકવચનબહુવચનકાહિ સત્તહિ અટ્ઠહિ વા નામવિભત્તીહિ છન્નવુતિયા ચ આખ્યાતિકવચનેહિ યોજિતાનિ ન સન્તિ, નયવસેન પન સન્તિયેવ, ઇતિ નયવસેન ‘‘મહારાજા, મહારાજસ્મા’’તિઆદીનિ અમ્હેહિ ઠપિતાનિ. ‘‘મહારાજા તિટ્ઠન્તિ, મહારાજા તુમ્હે તિટ્ઠથા’’તિ ઇમાનિ પન ‘‘અથ ખો ચત્તારો મહારાજા મહતિયા ચ યક્ખસેનાય મહતિયા ચ કુમ્ભણ્ડસેનાયા’’તિ દસ્સનતો,

‘‘ચત્તારો તે મહારાજા, સમન્તા ચતુરો દિસા;

દદ્દળ્હમાના અટ્ઠંસુ, વને કાપિલવત્થવે’’તિ

દસ્સનતો ચ વુત્તાનિ. ‘‘મહારાજ’’ન્તિઆદીનિપિ પાળિઞ્ચ પાળિનયઞ્ચ દિસ્વા એવ વુત્તાનિ. અસમાસે ‘‘રાજં, રાજેના’’તિઆદીનિ ન પસ્સામ, તસ્મા સુટ્ઠુ વિચારેતબ્બમિદં ઠાનં. ઇદઞ્હિ દુદ્દસં વીરજાતિના જાનિતબ્બટ્ઠાનં. સચે પનાયસ્મન્તો બુદ્ધવચને વા પોરાણિકાસુ વા અટ્ઠકથાસુ અસમાસે ‘‘રાજં, રાજેના’’તિઆદીનિ પસ્સેય્યાથ, તદા સાધુકં મનસિ કરોથ. કો હિ નામ સબ્બપ્પકારેન બુદ્ધવચને વોહારપ્પભેદં જાનિતું સમત્થો અઞ્ઞત્ર પભિન્નપટિસમ્ભિદેહિ મહાખીણાસવેહિ.

વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘વીતતણ્હો અનાદાનો, નિરુત્તિપદકોવિદો;

અક્ખરાનં સન્નિપાતં, જઞ્ઞા પુબ્બાપરાનિ ચા’’તિ.

બ્રહ્મા, બ્રહ્મા, બ્રહ્માનો. બ્રહ્માનં, બ્રહ્મં, બ્રહ્માનો. બ્રહ્મુના, બ્રહ્મેહિ, બ્રહ્મેભિ, બ્રહ્મૂહિ, બ્રહ્મૂભિ. બ્રહ્મસ્સ, બ્રહ્મુનો, બ્રહ્માનં, બ્રહ્મૂનં. બ્રહ્મુના, બ્રહ્મેહિ, બ્રહ્મેભિ, બ્રહ્મૂહિ, બ્રહ્મૂભિ. બ્રહ્મસ્સ, બ્રહ્મુનો, બ્રહ્માનં, બ્રહ્મૂનં. બ્રહ્મનિ, બ્રહ્મેસુ, ભો બ્રહ્મ, ભો બ્રહ્મે, ભવન્તો બ્રહ્માનો.

યમકમહાથેરરુચિયા ‘‘ભો બ્રહ્મા’’ઇતિ બહુવચનં વા. એત્થ પન ‘‘પણ્ડિતપુરિસેહિ દેવેહિ બ્રહ્મૂહી’’તિ ટીકાવચનસ્સ દસ્સનતો, ‘‘બ્રહ્મૂનં વચીઘોસો હોતી’’તિ ચ ‘‘બ્રહ્મૂનં વિમાનાદીસુ છન્દરાગો કામાસવો ન હોતી’’તિ ચ અટ્ઠકથાવચનસ્સ દસ્સનતો, ‘‘વિહિંસસઞ્ઞી પગુણં ન ભાસિં, ધમ્મં પણીતં મનુજેસુ બ્રહ્મે’’તિ આહચ્ચભાસિતસ્સ ચ દસ્સનતો ‘‘બ્રહ્મૂહિ, બ્રહ્મૂભિ, બ્રહ્મૂનં, બ્રહ્મે’’તિ પદાનિ વુત્તાનિ, એતાનિ ચૂળનિરુત્તિનિરુત્તિપિટકકચ્ચાયનેસુ ન આગતાનિ.

સખા, સખા, સખિનો, સખાનો, સખાયો. સખં, સખારં, સખાનં, સખિનો, સખાનો, સખાયો. સખિના, સખારેહિ, સખારેભિ, સખેહિ, સખેભિ. સખિસ્સ, સખિનો, સખીનં, સખારાનં, સખાનં. સખારસ્મા, સખિના, સખારેહિ, સખારેભિ, સખેહિ, સખેભિ. સખિસ્સ, સખિનો, સખીનં, સખારાનં, સખાનં. સખે, સખેસુ, સખારેસુ. ભો સખ, ભો સખા, ભો સખિ, ભો સખી, ભો સખે, ભવન્તો સખિનો, સખાનો, સખાયો.

યમકમહાથેરમતેન ‘‘ભો સખા’’ઇતિ બહુવચનં વા. પાળિયં પન સુવણ્ણકક્કટજાતકે ‘‘હરે સખા કિસ્સ નુ મં જહાસી’’તિ દીઘવસેન વુત્તો સખાસદ્દો આલપનેકવચનં, તસ્મા યમકમહાથેરનયો ન યુજ્જતીતિ ચે? નો ન યુજ્જતિ. યસ્મા ‘‘નેતાદિસા સખા હોન્તિ, લબ્ભા મે જીવતો સખા’’તિ મનોજજાતકે સખાસદ્દો એકવચનમ્પિ હોતિ બહુવચનમ્પિ. તથા હિ તત્થ પઠમપાદે બહુવચનં, દુતિયપાદે પનેકવચનં, તસ્મા યમકમહાથેરેન પચ્ચત્તાલપનબહુવચનટ્ઠાને સખાસદ્દો વુત્તો. એત્થ ચ ‘‘સબ્બમિત્તો સબ્બસખો, સબ્બભૂતાનુકમ્પકો’’તિ પાઠાનુલોમેન સમાસે લબ્ભમાનસ્સ સખસદ્દસ્સ નામિકપદમાલા ભવતિ ‘‘સબ્બસખો, સબ્બસખા, સબ્બસખં, સબ્બસખે’’તિઆદિના પુરિસનયેન. તત્રાયં સમાસવિગ્ગહો – સબ્બેસં જનાનં સખા, સબ્બે વા જના સખિનો એતસ્સાતિ સબ્બસખો, યથા સબ્બવેરીતિ.

અત્તા, અત્તા, અત્તાનો. અત્તાનં, અત્તં, અત્તાનો. અત્તના, અત્તેન, અત્તનેહિ, અત્તનેભિ. અત્તનો, અત્તાનં. અત્તના, અત્તનેહિ, અત્તનેભિ. અત્તનો, અત્તાનં. અત્તનિ, અત્તનેસુ. ભો અત્ત, ભવન્તો અત્તા, ભોન્તો અત્તાનો.

એત્થ પન અત્તં નિરઙ્કત્વાન પિયાનિ સેવતિ.

‘‘સચે ગચ્છસિ પઞ્ચાલં, ખિપ્પ’મત્તં જહિસ્સસિ;

મિગં પન્થાનુપન્નંવ, મહન્તં ભયમેસ્સતી’’તિ

પાળીસુ ‘‘અત્ત’’ન્તિ દસ્સનતો ‘‘અત્ત’’ન્તિ ઇધ વુત્તં, ‘‘અત્તેન વા અત્તનિયેન વા’’તિ પાળિદસ્સનતો પન ‘‘અત્તેના’’તિ. ચૂળનિરુત્તિયં પન ‘‘અત્તસ્સા’’તિ ચતુત્થીછટ્ઠીનમેકવચનં આગતં, એતં કચ્ચાયને નિરુત્તિપિટકે ચ ન દિસ્સતિ. કત્થચિ પન ‘‘અત્તેસૂ’’તિ આગતં. સબ્બાનેતાનિ સાટ્ઠકથં જિનતન્તિં ઓલોકેત્વા ગહેતબ્બાનિ.

‘‘આતુમા, આતુમા, આતુમાનો. આતુમાનં, આતુમં, આતુમાનો. આતુમેન, આતુમેહિ, આતુમેભી’’તિઆદિના પુરિસનયેન વત્વા ‘‘ભો આતુમ, ભવન્તો આતુમા, આતુમાનો’’તિ વત્તબ્બં.

તત્ર અત્તસદ્દસ્સ સમાસે ‘‘ભાવિતત્તો, ભાવિતત્તા. ભાવિતત્તં, ભાવિતત્તે. ભાવિતત્તેન, ભાવિતત્તેહિ, ભાવિતત્તેભી’’તિ પુરિસનયેનેવ નામિકપદમાલા યોજેતબ્બા.

સા, સા, સાનો. સાનં, સાને. સાના, સાનેહિ, સાનેભિ. સાસ્સ, સાનં. સાના, સાનેહિ, સાનેભિ. સાસ્સ, સાનં. સાને, સાનેસુ. ભો સા, ભવન્તો સાનો. સા વુચ્ચતિ સુનખો.

એત્થ ચ ‘‘ન યત્થ સા ઉપટ્ઠિતો હોતિ. સાવ વારેન્તિ સૂકર’’ન્તિ નિદસ્સનપદાનિ. કેચિ પન સાસદ્દસ્સ દુતિયાતતિયાદીસુ ‘‘સં, સે. સેના’’તિઆદીનિ રૂપાનિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં. ન હિ તાનિ ‘‘સં, સે. સેના’’તિઆદીનિ રૂપાનિ બુદ્ધવચને ચેવ અટ્ઠકથાદીસુ ચ નિરુત્તિપિટકે ચ દિસ્સન્તિ. એવં પન નિરુત્તિપિટકે વુત્તં ‘‘સા તિટ્ઠતિ, સાનો તિટ્ઠન્તિ. સાનં પસ્સતિ, સાને પસ્સતિ. સાના કતં, સાનેહિ કતં, સાનેભિ કતં. સાસ્સ દીયતે, સાનં દીયતે. સાના નિસ્સટં, સાનેહિ નિસ્સટં, સાનેભિ નિસ્સટં. સાસ્સ પરિગ્ગહો, સાનં પરિગ્ગહો. સાને પતિટ્ઠિતં, સાનેસુ પતિટ્ઠિતં. ભો સા, ભવન્તો સાનો’’તિ, તસ્મા નિરુત્તિપિટકે વુત્તનયેનેવ નામિકપદમાલા ગહેતબ્બા.

અત્રિદં વત્તબ્બં – યથા ‘‘સેહિ દારેહિ અસન્તુટ્ઠો’’તિઆદીસુ પુલ્લિઙ્ગે વત્તમાનસ્સ ‘‘સકો’’ઇતિ અત્થવાચકસ્સ સસદ્દસ્સ ‘‘અત્તનો અયન્તિ સો’’તિ એતસ્મિં અત્થે ‘‘સો, સા. સં, સે. સેન, સેહિ, સેભિ. સસ્સ, સાનં. સા, સસ્મા, સમ્હા, સેહિ, સેભિ. સસ્સ, સાનં. સે, સસ્મિં, સમ્હિ, સેસૂ’’તિ પુરિસનયેન રૂપાનિ ભવન્તિ, ન તથા સુનખવાચકસ્સ સાસદ્દસ્સ રૂપાનિ ભવન્તિ. યથા વા ‘‘હિંસન્તિ અત્તસમ્ભૂતા, તચસારંવ સં ફલં. સાનિ કમ્માનિ તપ્પેન્તિ, કોસલં સેન’સન્તુટ્ઠં, જીવગ્ગાહં અગાહયી’’તિઆદીસુ નપુંસકલિઙ્ગે વત્તમાનસ્સ સકમિચ્ચત્થવાચકસ્સ સસદ્દસ્સ ‘‘સં, સાનિ, સા. સં, સાનિ, સે. સેન, સેહિ, સેભિ. સસ્સ, સાનં. સા, સસ્મા, સમ્હા, સેહિ, સેભિ. સસ્સ, સાનં. સે, સસ્મિં, સમ્હિ, સેસૂ’’તિ ચિત્તનયેન રૂપાનિ ભવન્તિ, ન તથા સુનખવાચકસ્સ સાસદ્દસ્સ રૂપાનિ ભવન્તિ. એવં સન્તે કસ્મા તેહિ આચરિયેહિ દુતિયાતતિયાઠાને ‘‘સં, સે. સેના’’તિ વુત્તં, કસ્મા ચ પઞ્ચમીઠાને ‘‘સા, સસ્મા, સમ્હા’’તિ વુત્તં, સત્તમીઠાને ચ ‘‘સે, સસ્મિં, સમ્હી’’તિ ચ વુત્તં? સબ્બમેતં અકારણં, તક્કગાહમત્તેન ગહિતં અકારણં. સુનખવાચકો હિ સાસદ્દો આકારન્તતાપકતિકો, ન પુરિસ ચિત્તસદ્દાદયો વિય અકારન્તતાપકતિકો. યાય ઇમસ્સ ઈદિસાનિ રૂપાનિ સિયું, સા ચ પકતિ નત્થિ. ન ચેસો ‘‘રાજા, બ્રહ્મા, સખા, અત્તા’’ ઇચ્ચેવમાદયો વિય પઠમં અકારન્તભાવે ઠત્વા પચ્છા પટિલદ્ધઆકારન્તતા, અથ ખો નિચ્ચમોકારન્તતાપકતિકો ગોસદ્દો વિય નિચ્ચમાકારન્તતાપકતિકો. નિચ્ચમાકારન્તતાપકતિકસ્સ ચ એવરૂપાનિ રૂપાનિ ન ભવન્તિ, તસ્મા નિરુત્તિપિટકે પભિન્નપટિસમ્ભિદેન આયસ્મતા મહાકચ્ચાયનેન ન વુત્તાનિ. સચેપિ મઞ્ઞેય્યું ‘‘અત્તં, અત્તેના’તિ ચ દસ્સનતો ‘સં, સેના’તિ ઇમાનિ પન ગહેતબ્બાની’’તિ. ન ગહેતબ્બાનિ ‘‘રાજા, બ્રહ્મા, સખા, અત્તા, સા, પુમા’’ઇચ્ચેવમાદીનં અઞ્ઞમઞ્ઞં પદમાલાવસેન વિસદિસત્તા નયવસેન ગહેતબ્બાકારસ્સ અસમ્ભવતો. ઈદિસે હિ ઠાને નયગ્ગાહવસેન ગહણં નામ સદોસંયેવ સિયા, તસ્મા નયગ્ગાહવસેનપિ ન ગહેતબ્બાનિ.

અપરમ્પિ અત્ર વત્તબ્બં – યથા હિ ‘‘સાહિ નારીહિ તે યન્તી’’તિ વુત્તે ‘‘અત્તનો નારી’’તિ, ‘‘સા નારી’’તિ એવં અત્થવતો ઇત્થિલિઙ્ગસ્સ કઞ્ઞાસદ્દેન સદિસસ્સ સાસદ્દસ્સ ‘‘સા, સા, સાયો. સં, સા, સાયો. સાય, સાહિ, સાભિ. સાય, સાનં. સાય, સાહિ, સાભિ. સાય, સાનં. સાય, સાયં, સાસૂ’’તિ કઞ્ઞાનયેન રૂપાનિ ભવન્તિ, ન તથા ઇમસ્સ સુનખવાચકસ્સ સાસદ્દસ્સ રૂપાનિ ભવન્તિ. એવં સન્તે કસ્મા તે આચરિયા તતિયાબહુવચનટ્ઠાને ચ ‘‘સાહિ, સાભી’’તિ રૂપાનિ ઇચ્છન્તિ, કસ્મા ચ સત્તમીબહુવચનટ્ઠાને ‘‘સાસૂ’’તિ? ઇદમ્પિ અકારણં આકારન્તપુલ્લિઙ્ગત્તા. કસ્મા ચ પન ચતુત્થીછટ્ઠેકવચનટ્ઠાને પુબ્બક્ખરસ્સ રસ્સવસેન ‘‘સસ્સ’’ઇતિ રૂપં ઇચ્છન્તિ? ઇદમ્પિ અકારણં સુનખવાચકસ્સ સાસદ્દસ્સ આકારન્તતાપકતિકત્તા. આકારન્તતાપકતિકસ્સ ચ સાસદ્દસ્સ યથા અકારન્તતાપકતિકસ્સ પુરિસસદ્દસ્સ ‘‘પુરિસસ્સા’’તિ ચતુત્થીછટ્ઠેકવચનરૂપં ભવતિ એવરૂપસ્સ રૂપસ્સ અભાવતો. તેનેવ આયસ્મા કચ્ચાનો નિરુત્તિપિટકે સુનખવાચકસ્સ સાસદ્દસ્સ રૂપં દસ્સેન્તો ચતુત્થીછટ્ઠેકવચનટ્ઠાને પુબ્બક્ખરસ્સ દીઘવસેન ‘‘સાસ્સ’’ઇતિ રૂપમાહ. કસ્મા ચ પન તે આચરિયા ચતુત્થેકવચનટ્ઠાને ‘‘સાય’’ઇતિ રૂપં ઇચ્છન્તિ? ઇદમ્પિ અકારણં, ઠપેત્વા હિ આકારન્તિત્થિલિઙ્ગે ઘસઞ્ઞતો આકારતો પરેસં નાદીનં આયાદેસઞ્ચ અકારન્તતો પુન્નપુંસકલિઙ્ગતો પરસ્સ ચતુત્થેકવચનસ્સ આયાદેસઞ્ચ આકારન્તપુલ્લિઙ્ગે અઘતો આકારન્તતો પરસ્સ ચતુત્થેકવચનસ્સ કત્થચિપિ આયાદેસો ન દિસ્સતિ. નિરુત્તિપિટકે ચ તાદિસં રૂપં ન વુત્તં, અવચનંયેવ યુત્તતરં બુદ્ધવચને અટ્ઠકથાદીસુ ચ અનાગમનતો. યા પનમ્હેહિ નિરુત્તિપિટકં નિસ્સાય બુદ્ધવચનઞ્ચ સુનખવાચકસ્સ સાસદ્દસ્સ નામિકપદમાલા વુત્તા, સાયેવ સારતો પચ્ચેતબ્બા. એત્થાપિ નાનાઅત્થેસુ વત્તમાનાનં લિઙ્ગત્તયપરિયાપન્નાનં સા સો સંઇચ્ચેતેસં તિણ્ણં પદાનં પકતિરૂપસ્સ નામિકપદમાલાસુ પદાનં સદિસાસદિસતા દટ્ઠબ્બા.

એત્થ સિયા – યો તુમ્હેહિ સાસદ્દો ‘‘તંસદ્દત્થે ચ સુનખે ચ સકમિચ્ચત્થે ચ વત્તતી’’તિ ઇચ્છિતો, કથં તં ‘‘સા’’તિ વુત્તેયેવ ‘‘ઇમસ્સ અત્થસ્સ વાચકો’’તિ જાનન્તીતિ? ન જાનન્તિ, પયોગવસેન પન જાનન્તિ લોકિયજના ચેવ પણ્ડિતા ચ. પયોગવસેન હિ ‘‘સા મદ્દી નાગમારુહિ, નાતિબદ્ધંવ કુઞ્જર’’ન્તિઆદીસુ સાસદ્દસ્સ તંસદ્દત્થતા વિઞ્ઞાયતિ, એવં સાસદ્દો તંસદ્દત્થે ચ વત્તતિ. ‘‘ન યત્થ સા ઉપટ્ઠિતો હોતિ. ભગવતો સાજાતિમ્પિ સુત્વા સત્તા અમતરસભાગિનો ભવન્તી’’તિઆદીસુ સાસદ્દસ્સ સુનખવાચકતા વિઞ્ઞાયતિ.