૫. ઓકારન્તપુલ્લિઙ્ગનામિકપદમાલા

ભૂ ધાતુતો પવત્તાનં, નામિકાનમિતો પરં;

નામમાલં પકાસિસ્સં, નામમાલન્તરમ્પિ ચ.

વિપ્પકિણ્ણકથા એત્થ, એવં વુત્તે ન હેસ્સતિ;

પભેદો નામમાલાનં, પરિપુણ્ણોવ હેહિતિ.

પુબ્બાચરિયસીહાનં, તસ્મા ઇધ મતં સુતં;

પુરેચરં કરિત્વાન, વક્ખામિ સવિનિચ્છયં.

પુરિસો, પુરિસા. પુરિસં, પુરિસે. પુરિસેન, પુરિસેહિ, પુરિસેભિ. પુરિસસ્સ, પુરિસાનં. પુરિસા, પુરિસસ્મા, પુરિસમ્હા, પુરિસેહિ, પુરિસેભિ. પુરિસસ્સ, પુરિસાનં. પુરિસે, પુરિસસ્મિં, પુરિસમ્હિ, પુરિસેસુ. ભો પુરિસ, ભવન્તો પુરિસા.

અયમાયસ્મતા મહાકચ્ચાનેન પભિન્નપટિસમ્ભિદેન કતસ્મા નિરુત્તિપિટકતો ઉદ્ધરિતો પુરિસઇચ્ચેતસ્સ પકતિરૂપસ્સ નામિકપદમાલાનયો. તત્ર પુરિસવચનએકવચનપુથુવચનેસુ પચ્ચત્તવચનાદીનિ ભવન્તિ. તં યથા? પુરિસો તિટ્ઠતિ, પુરિસા તિટ્ઠન્તિ. તત્ર પુરિસોતિ પુરિસવચને એકવચને પચ્ચત્તવચનં ભવતિ, પુરિસાતિ પુરિસવચને પુથુવચને પચ્ચત્તવચનં ભવતિ.

પુરિસં પસ્સતિ, પુરિસે પસ્સતિ. તત્ર પુરિસન્તિ પુરિસવચને એકવચને ઉપયોગવચનં ભવતિ, પુરિસેતિ પુરિસવચને પુથુવચને ઉપયોગવચનં ભવતિ.

પુરિસેન કતં, પુરિસેહિ કતં, પુરિસેભિ કતં. તત્ર પુરિસેનાતિ પુરિસવચને એકવચને કરણવચનં ભવતિ, પુરિસેહિ, પુરિસેભીતિ પુરિસવચને પુથુવચને કરણવચનં ભવતિ.

પુરિસસ્સ દીયતે, પુરિસાનં દીયતે. તત્ર પુરિસસ્સાતિ પુરિસવચને એકવચને સમ્પદાનવચનં ભવતિ, પુરિસાનન્તિ પુરિસવચને પુથુવચને સમ્પદાનવચનં ભવતિ.

પુરિસા નિસ્સટં, પુરિસસ્મા નિસ્સટં, પુરિસમ્હા નિસ્સટં, પુરિસેહિ નિસ્સટં, પુરિસેભિ નિસ્સટં. તત્ર પુરિસાતિ પુરિસવચને એકવચને નિસ્સક્કવચનં ભવતિ. પુરિસસ્માતિ…પે… પુરિસમ્હાતિ પુરિસવચને એકવચને નિસ્સક્કવચનં ભવતિ, પુરિસેહિ, પુરિસેભીતિ પુરિસવચને પુથુવચને નિસ્સક્કવચનં ભવતિ.

પુરિસસ્સ પરિગ્ગહો, પુરિસાનં પરિગ્ગહો. તત્ર પુરિસસ્સાતિ પુરિસવચને એકવચને સામિવચનં ભવતિ, પુરિસાનન્તિ પુરિસવચને પુથુવચને સામિવચનં ભવતિ.

પુરિસે પતિટ્ઠિતં, પુરિસસ્મિં પતિટ્ઠિતં, પુરિસમ્હિ પતિટ્ઠિતં, પુરિસેસુ પતિટ્ઠિતં. તત્ર પુરિસેતિ પુરિસવચને એકવચને ભુમ્મવચનં ભવતિ, પુરિસસ્મિન્તિ…પે… પુરિસમ્હીતિ…પે… પુરિસેસૂતિ પુરિસવચને પુથુવચને ભુમ્મવચનં ભવતિ.

ભો પુરિસ તિટ્ઠ, ભવન્તો પુરિસા તિટ્ઠથ. તત્ર ભો પુરિસઇતિ પુરિસવચને એકવચને આલપનં ભવતિ, ભવન્તો પુરિસાઇતિ પુરિસવચને પુથુવચને આલપનં ભવતીતિ ઇમિના નયેન સબ્બત્થ નયો વિત્થારેતબ્બો.

યમકમહાથેરેન કતાય પન ચૂળનિરુત્તિયં ‘‘ભો પુરિસ’’ઇતિ રસ્સવસેન આલપનેકવચનં વત્વા ‘‘ભો પુરિસા’’ઇતિ દીઘવસેન આલપનબહુવચનં વુત્તં. કિઞ્ચાપિ તાદિસો નયો નિરુત્તિપિટકે નત્થિ, તથાપિ બહૂનમાલપનવિસયે ‘‘ભો યક્ખા’’ઇતિઆદીનં આલપનબહુવચનાનં જાતકટ્ઠકથાદીસુ દિસ્સનતો પસત્થતરોવ હોતિ વિઞ્ઞૂનં પમાણઞ્ચ, તસ્મા ઇમિના યમકમહાથેરમતેનપિ ‘‘પુરિસો પુરિસા પુરિસ’’ન્તિઆદીનિ વત્વા આમન્તને ‘‘ભો પુરિસ, ભો પુરિસા, ભવન્તો પુરિસા’’તિ નામિકપદમાલા યોજેતબ્બા.

તત્થ પુરિસોતિ પઠમાય એકવચનં. પુરિસાતિ બહુવચનં. પુરિસન્તિ દુતિયાય એકવચનં. પુરિસેતિ બહુવચનં. પુરિસેનાતિ તતિયાય એકવચનં. પુરિસેહિ, પુરિસેભીતિ દ્વે બહુવચનાનિ. પુરિસસ્સાતિ ચતુત્થિયા એકવચનં. પુરિસાનન્તિ બહુવચનં. પુરિસા, પુરિસસ્મા, પુરિસમ્હાતિ તીણિ પઞ્ચમિયા એકવચનાનિ. પુરિસેહિ, પુરિસેભીતિ દ્વે બહુવચનાનિ. પુરિસસ્સાતિ છટ્ઠિયા એકવચનં. પુરિસાનન્તિ બહુવચનં. પુરિસે, પુરિસસ્મિં, પુરિસમ્હીતિ તીણિ સત્તમિયા એકવચનાનિ. પુરિસેસૂતિ બહુવચનં. ભો પુરિસાતિ અટ્ઠમિયા એકવચનં. ભો પુરિસા, ભવન્તો પુરિસાતિ દ્વે બહુવચનાનિ.

કિઞ્ચાપેતેસુ ‘‘પુરિસા’’તિ ઇદં પઠમાપઞ્ચમીઅટ્ઠમીનં, ‘‘પુરિસે’’તિ ઇદં દુતિયાસત્તમીનં, ‘‘પુરિસેહિ, પુરિસેભી’’તિ તતિયાપઞ્ચમીનં, ‘‘પુરિસાન’’ન્તિ ચતુત્થીછટ્ઠીનં એકસદિસં, તથાપિ અત્થવસેન અસઙ્કરભાવો વેદિતબ્બો. કથં? ‘‘પુરિસો તિટ્ઠતિ, પુરિસા તિટ્ઠન્તિ. પુરિસં પસ્સતિ, પુરિસે પસ્સતી’’તિઆદિના.

તત્થ ચ ભોતિ આમન્તનત્થે નિપાતો. સો ન કેવલં એકવચનંયેવ હોતિ, અથ ખો બહુવચનમ્પિ હોતીતિ ‘‘ભો પુરિસા’’ઇતિ બહુવચનપ્પયોગોપિ ગહિતો. ‘‘ભવન્તો’’તિદં પન બહુવચનમેવ હોતીતિ ‘‘પુરિસા’’તિ પુન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. ઇતિ યમકમહાથેરેન ‘‘ભો પુરિસ’’ઇતિ રસ્સવસેન આલપનેકવચનં વત્વા ‘‘ભો પુરિસા’’ઇતિ દીઘવસેન આલપનબહુવચનં વુત્તં. તથા હિ પાળિયં અટ્ઠકથાસુ ચ નિપાતભૂતો ભોસદ્દો એકવચનબહુવચનવસેન દ્વિધા ભિજ્જતિ. અત્રિમાનિ નિદસ્સનપદાનિ – ‘‘અપિ નુ ખો સપરિગ્ગહાનં તેવિજ્જાનં બ્રાહ્મણાનં અપરિગ્ગહેન બ્રહ્મુના સદ્ધિં સંસન્દતિ સમેતીતિ, નો હિદં ભો ગોતમ. અચ્છરિયં ભો આનન્દ, અબ્ભુતં ભો આનન્દ, એહિ ભો સમણ, ભો પબ્બજિત’’ઇચ્ચાદિપાળિતો અટ્ઠકથાતો ચ ભોસદ્દસ્સ એકવચનપ્પયોગે પવત્તિનિદસ્સનં, ‘‘તેન હિ ભો મમપિ સુણાથ. યથા મયમેવ અરહામ તં ભવન્તં ગોતમં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતું, નાહં ભો સમણસ્સ ગોતમસ્સ સુભાસિતં સુભાસિતતો નાબ્ભનુમોદામિ, પસ્સથ ભો ઇમં કુલપુત્તં. ભો યક્ખા અહં ઇમં તુમ્હાકં ભાજેત્વા દદેય્યં. અપરિસુદ્ધો પનમ્હિ, ભો ધુત્તા તુમ્હાકં ક્રિયા મય્હં ન રુચ્ચતિ. સો તે પુરિસે આહ ભો તુમ્હે મં મારેન્તા રઞ્ઞો દસ્સેત્વાવ મારેથા’’તિ ઇચ્ચાદિ પન પાળિતો અટ્ઠકથાતો ચ ભોસદ્દસ્સ બહુવચનપ્પયોગે પવત્તિનિદસ્સનં. કચ્ચાયનપ્પકરણે પન ‘‘ભો પુરિસ, ભો પુરિસા’’તિ પદદ્વયં આલપનેકવચનવસેન વુત્તં. તં યથા આગમેહિ ન વિરુજ્ઝતિ, તથા ગહેતબ્બં.

કેચિ પન અદૂરટ્ઠસ્સાલપને ‘‘ભો પુરિસ’’ઇતિ રસ્સવસેન આલપનેકવચનં ઇચ્છન્તિ, દૂરટ્ઠસ્સાલપને પન ‘‘ભો પુરિસા’’ઇતિ દીઘવસેન આલપનેકવચનં ઇચ્છન્તિ. અદૂરટ્ઠાનં દૂરટ્ઠાનઞ્ચ પુરિસાનં ઇત્થીનઞ્ચ આલપને ન કિઞ્ચિ વદન્તિ. તથા અદૂરટ્ઠાય દૂરટ્ઠાય ચ ઇત્થિયા આલપને તે પુચ્છિતબ્બા ‘‘અદૂરટ્ઠાનં દૂરટ્ઠાનઞ્ચ પુરિસાનમાલપને કથં વત્તબ્બ’’ન્તિ. અદ્ધા તે એવં પુટ્ઠા ઉત્તરિ કિઞ્ચિ વત્તું ન સક્ખિસ્સન્તિ. એવમ્પિ તે ચે વદેય્યું ‘‘ભવન્તો પુરિસાતિ ઇમિનાવ અદૂરટ્ઠાનં દૂરટ્ઠાનઞ્ચ પુરિસાનમાલપનં ભવતી’’તિ. તદા તે વત્તબ્બા ‘‘યદિ ભવન્તો પુરિસા’’તિ ઇમિના અદ્વેજ્ઝેન વચનેન અદૂરટ્ઠાનં દૂરટ્ઠાનઞ્ચ પુરિસાનમાલપનં ભવતિ, એવં સન્તે ‘‘ભો પુરિસ’’ઇતિ રસ્સપદેનપિ દૂરટ્ઠસ્સ ચ પુરિસસ્સાલપનં વત્તબ્બં, એવં અવત્વા કિમત્થં અદૂરટ્ઠસ્સાલપને ‘‘ભો પુરિસ’’ઇતિ રસ્સવસેન આલપનેકવચનં ઇચ્છથ, કિમત્થઞ્ચ દૂરટ્ઠસ્સાલપને ‘‘ભો પુરિસા’’ઇતિ દીઘવસેન આલપનેકવચનં ઇચ્છથ.

નનુ ‘‘તગ્ઘ ભગવા બોજ્ઝઙ્ગા, તગ્ઘ સુગત બોજ્ઝઙ્ગા’’તિઆદીસુ આલપનપદભૂતં ‘‘ભગવા’’ઇતિ દીઘપદં સમીપે ઠિતકાલેપિ દૂરે ઠિતકાલેપિ બુદ્ધસ્સાલપનપદં ભવિતુમરહતેવ, તથા આલપનપદભૂતં ‘‘સુગત’’ઇતિ રસ્સપદમ્પિ. યસ્મા પનેતેસુ ‘‘ભગવા’’તિ આલપનપદસ્સ ન કત્થચિપિ રસ્સત્તં દિસ્સતિ, ‘‘સુગતા’’તિ આલપનપદસ્સ ચ ન કત્થચિપિ દીઘત્તં દિસ્સતિ, તસ્મા દીઘરસ્સમત્તાભેદં અચિન્તેત્વા ‘‘પુરિસ’’ઇતિ રસ્સવસેન વુત્તપદં પકતિસ્સરવસેન સમીપે ઠિતસ્સ પુરિસસ્સ આમન્તનકાલે અદૂરટ્ઠસ્સાલપનપદં ભવતિ, આયતસ્સરવસેન દૂરે ઠિતપુરિસસ્સ આમન્તનકાલે દૂરટ્ઠસ્સાલપનપદં ભવતીતિ ગહેતબ્બં. તથા ‘‘ભવન્તો પુરિસા, ભો યક્ખા, ભો ધુત્તા’’તિઆદીનિ દીઘવસેન વુત્તાનિ આલપનબહુવચનપદાનિપિ પકતિસ્સરવસેન સમીપે ઠિતપુરિસાનં આમન્તનકાલે અદૂરટ્ઠાનમાલપનપદાનિ ભવન્તિ, આયતસ્સરવસેન દૂરે ઠિતપુરિસાદીનં આમન્તનકાલે દૂરટ્ઠાનમાલપનપદાનિ ભવન્તીતિ ગહેતબ્બાનિ. તથા હિ બ્રાહ્મણા કત્થચિ કત્થચિ રસ્સટ્ઠાનેપિ દીઘટ્ઠાનેપિ આયતેન સરેન મજ્ઝિમાયતેન સરેન અચ્ચાયતેન ચ સરેન વેદં પઠન્તિ લિખિતુમસક્કુણેય્યેન ગીતસ્સરેન વિય. ઇતિ સબ્બક્ખરેસુપિ આયતેન સરેનુચ્ચારણં લબ્ભતેવ લિખિતુમસક્કુણેય્યં, તસ્મા અસમ્પથમનોતરિત્વા ‘‘ભો પુરિસ’’ઇતિ વચનેન દૂરટ્ઠસ્સ ચ અદૂરટ્ઠસ્સ ચ પુરિસસ્સાલપનં ભવતિ, ‘‘ભો પુરિસા, ભવન્તો પુરિસા’’તિ ઇમેહિ વચનેહિપિ દૂરટ્ઠાનઞ્ચ અદૂરટ્ઠાનઞ્ચ પુરિસાનમાલપનં ભવતીતિ દટ્ઠબ્બં. ઇતિ દૂરટ્ઠસ્સ અદૂરટ્ઠાનઞ્ચ આયતેન સરેન આમન્તનમેવ પમાણં, ન દીઘરસ્સમત્તાવિસેસો, તસ્મા ‘‘ભો સત્થ, ભો રાજ, ભો ગચ્છ, ભો મુનિ, ભો દણ્ડિ, ભો ભિક્ખુ, ભો સયમ્ભુ, ભોતિ કઞ્ઞે, ભોતિ પત્તિ, ભોતિ ઇત્થિ, ભોતિ યાગુ, ભોતિ વધુ, ભો કુલ, ભો અટ્ઠિ, ભો ચક્ખુ’’ઇચ્ચેવમાદીહિ પદેહિ અદૂરટ્ઠસ્સાલપનઞ્ચ દૂરટ્ઠસ્સાલપનઞ્ચ ભવતિ. ‘‘ભવન્તો સત્થા, સત્થારો, ભોતિયો કઞ્ઞા, કઞ્ઞાયો’’તિ એવમાદીહિપિ પદેહિ અદૂરટ્ઠાનઞ્ચાલપનં ભવતીતિ દટ્ઠબ્બં.

ઇદં પનેત્થ સન્નિટ્ઠાનં –

તસ્સ તં વચનં સુત્વા, રઞ્ઞો પુત્તં અદસ્સયું;

પુત્તો ચ પિતરં દિસ્વા, દૂરતોવજ્ઝભાસથ.

આગચ્છુ દોવારિકા ખગ્ગબન્ધા,

કાસાવિયા હન્તુ મમં જનિન્દ;

અક્ખાહિ મે પુચ્છિતો એતમત્થં,

અપરાધો કો ન્વિધ મમજ્જ અત્થિ.

એવં સદ્ધમ્મરાજેન, વોહારકુસલેન વે;

સુદેસિતે સોમનસ્સ-જાતકે સબ્બદસ્સિના.

દૂરટ્ઠાનેપિ રસ્સત્તં, ‘‘જનિન્દ’’ઇતિ દિસ્સતિ;

ન કત્થચિપિ દીઘત્તં, ઇતિ નીતિ મયા મતા.

ઇદમ્પેત્થ વત્તબ્બં ‘‘કુતો નુ ભો ઇદમાયાતં ‘દૂરટ્ઠસ્સાલપનં અદૂરટ્ઠસ્સાલપનમિ’તિ’’? સદ્દસત્થતો. સદ્દસત્થં નામ ન સબ્બસો બુદ્ધવચનસ્સોપકારકં, એકદેસેન પન હોતિ.

ઇમસ્મિં પકરણે ‘‘બહુવચન’’ન્તિ વા ‘‘પુથુવચન’’ન્તિ વા ‘‘અનેકવચન’’ન્તિ વા અત્થતો એકં, બ્યઞ્જનમેવ નાનં, તસ્મા સબ્બત્થ ‘‘બહુવચન’’ન્તિ વા ‘‘પુથુવચન’’ન્તિ વા ‘‘અનેકવચન’’ન્તિ વા વોહારો કાતબ્બો, પુથુવચનં અનેકવચનન્તિ ચ ઇદં સાસને નિરુત્તઞ્ઞૂનં વોહારો, ઇતરં સદ્દસત્થવિદૂનં.

કસ્મા પન ઇમસ્મિં પકરણે દ્વિવચનં ન વુત્તન્તિ? યસ્મા બુદ્ધવચને દ્વિવચનં નામ નત્થિ, તસ્મા ન વુત્તન્તિ. નનુ બુદ્ધવચને વચનત્તયં અત્થિ, તથા હિ ‘‘આયસ્મા’’તિ ઇદં એકવચનં, ‘‘આયસ્મન્તા’’તિ ઇદં દ્વિવચનં, ‘‘આયસ્મન્તો’’તિ ઇદં બહુવચનન્તિ? તન્ન, યદિ ‘‘આયસ્મન્તા’’તિ ઇદં વચનં દ્વિવચનં ભવેય્ય, ‘‘પુરિસો પુરિસા’’તિઆદીસુ કતરં દ્વિવચનન્તિ વદેય્યાથ, તસ્મા બુદ્ધવચને દ્વિવચનં નામ નત્થિ. તેનેવ હિ સિ યો અં યો ના હીતિઆદિના એકવચનબહુવચનાનેવ દસ્સિતાનીતિ.

નનુ ચ ભો ‘‘સુણન્તુ મે આયસ્મન્તા, અજ્જ ઉપોસથો પન્નરસો. યદાયસ્મન્તાનં પત્તકલ્લં, મયં અઞ્ઞમઞ્ઞં પારિસુદ્ધિઉપોસથં કરેય્યામા’’તિ પાળિયં દ્વે સન્ધાય ‘‘આયસ્મન્તા’’તિ વુત્તં, ‘‘ઉદ્દિટ્ઠા ખો આયસ્મન્તો ચત્તારો પારાજિકા ધમ્મા’’તિઆદીસુ પન પાળીસુ બહવો સન્ધાય ‘‘આયસ્મન્તો’’તિ વુત્તં, ન ચ સક્કા વત્તું ‘‘યથા તથા વુત્ત’’ન્તિ, પરિવાસાદિઆરોચનેપિ અટ્ઠકથાચરિયેહિ વિઞ્ઞાતસુગતાધિપ્પાયેહિ ‘‘દ્વિન્નં આરોચેન્તેન ‘આયસ્મન્તા ધારેન્તૂ’તિ, તિણ્ણં આરોચેન્તેન ‘આયસ્મન્તો ધારેન્તૂ’તિ વત્તબ્બ’’ન્તિ વુત્તત્તાતિ? સચ્ચં વુત્તં, તં પન વિનયવોહારવસેન વુત્તન્તિ. નનુ વિનયો બુદ્ધવચનં, કસ્મા ‘‘બુદ્ધવચને દ્વિવચનં નામ નત્થી’’તિ વદથાતિ? સચ્ચં વિનયો બુદ્ધવચનં, તથાપિ વિનયકમ્મવસેન વુત્તત્તા ઉપલક્ખણમત્તં, ન સબ્બસાધારણબહુવચનપરિયાપન્નં. યદિ હિ ‘‘આયસ્મન્તા’’તિ ઇદં દ્વિવચનં સિયા, તપ્પયોગાનિપિ ક્રિયાપદાનિ દ્વિવચનાનેવ સિયું, તથારૂપાનિપિ ક્રિયાપદાનિ ન સન્તિ. ન હિ અક્ખરસમયકોવિદો ઝાનલાભીપિ દિબ્બચક્ખુના વસ્સસતમ્પિ વસ્સસહસ્સમ્પિ સમવેક્ખન્તો બુદ્ધવચને એકમ્પિ ક્રિયાપદં દ્વિવચનન્તિ પસ્સેય્ય, એવં ક્રિયાપદેસુ દ્વિવચનસ્સાભાવા નામિકપદેસુ દ્વિવચનં નત્થિ. નામિકપદેસુ તદભાવાપિ ક્રિયાપદેસુ તદભાવો વેદિતબ્બો. સક્કટભાસાયં દ્વીસુપિ દ્વિવચનાનિ સન્તિ, માગધભાસાયં પન નત્થિ.

અપિચ ‘‘પુથુવચન’’ન્તિ નિરુત્તિવોહારોપિ ‘‘બુદ્ધવચને દ્વિવચનં નત્થી’’તિ એતમત્થં દીપેતિ. તઞ્હિ સક્કટભાસાયં વુત્તા દ્વિવચનતો બહુવચનતો ચ વિસુંભૂતં વચનં, તત્થ વા વુત્તેહિ અત્થેહિ વિસુંભૂતસ્સ અત્થસ્સ વચનં ‘‘પુથુવચન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. કથમિદં સક્કટભાસાયં વુત્તા દ્વિવચનતો બહુવચનતો ચ વિસુંભૂતં વચનન્તિ ચે? યસ્મા સક્કટભાસાયં ‘‘પુથુવચન’’ન્તિ વોહારો નત્થિ, તસ્મા ઇદં તેહિ સક્કટભાસાયં વુત્તેહિ દ્વિવચનબહુવચનેહિ વિસુંભૂતઅત્થસ્સ વચનન્તિ વુચ્ચતિ. કથઞ્ચ પન સક્કટભાસાયં વુત્તેહિ વિસુંભૂતસ્સ અત્થસ્સ વચનન્તિ પુથુવચનન્તિ ચે? યસ્મા સક્કટભાસાયં દ્વે ઉપાદાય દ્વિવચનં વુત્તં, ન તિચતુપઞ્ચાદિકે બહવો ઉપાદાય, બહવો પન ઉપાદાય બહુવચનં વુત્તં, ન દ્વે ઉપાદાય, અયં સક્કટભાસાય વિસેસો. માગધભાસાયં પન દ્વિતિચતુપઞ્ચાદિકે બહવો ઉપાદાય પુથુવચનં વુત્તં, તસ્મા સક્કટભાસાયં વુત્તેહિ અત્થેહિ વિસુંભૂતસ્સ અત્થસ્સ વચનન્તિ પુથુવચનન્તિ વુચ્ચતિ. અયં માગધભાસાય વિસેસો. તસ્માત્ર પુથુભૂતસ્સ, પુથુનો વા અત્થસ્સ વચનં ‘‘પુથુવચન’’ન્તિ અત્થો સમધિગન્તબ્બો.

ઇદાનિ ‘‘પુરિસો, પુરિસા, પુરિસ’’ન્તિ નિરુત્તિપિટકતો ઉદ્ધરિતનયં નિસ્સાય પકતિરૂપભૂતસ્સ ભૂતસદ્દસ્સ નામિકપદમાલા વુચ્ચતે –

ભૂતો, ભૂતા. ભૂતં, ભૂતે. ભૂતેન, ભૂતેહિ, ભૂતેભિ. ભૂતસ્સ, ભૂતાનં. ભૂતા, ભૂતસ્મા, ભૂતમ્હા, ભૂતેહિ, ભૂતેભિ. ભૂતસ્સ, ભૂતાનં. ભૂતે, ભૂતસ્મિં, ભૂતમ્હિ, ભૂતેસુ. ભો ભૂત, ભવન્તો ભૂતા.

અથ વા ‘‘ભો ભૂતા’’ઇતિ બહુવચનં વિઞ્ઞેય્યં. યથા પનેત્થ ભૂતઇચ્ચેતસ્સ પકતિરૂપસ્સ નામિકપદમાલા પુરિસનયેન યોજિતા, એવં ભાવકાદીનઞ્ચ અઞ્ઞેસઞ્ચ તંસદિસાનં નામિકપદમાલા પુરિસનયેન યોજેતબ્બા. એત્થઞ્ઞાનિ તંસદિસાનિ નામ ‘‘બુદ્ધો’’તિઆદીનં પદાનં બુદ્ધઇચ્ચાદીનિ પકતિરૂપાનિ.

બુદ્ધો ધમ્મો સઙ્ઘો મગ્ગો,

ખન્ધો કાયો કામો કપ્પો;

માસો પક્ખો યક્ખો ભક્ખો,

નાગો મેઘો ભોગો યાગો.

રાગો દોસો મોહો માનો,

મક્ખો થમ્ભો કોધો લોભો;

હાસો વેરો દાહો તેજો,

છન્દો કાસો સાસો રોગો.

અસ્સો સસ્સો ઇસ્સો સિસ્સો,

સીહો બ્યગ્ઘો રુક્ખો સેલો;

ઇન્દો સક્કો દેવો ગામો,

ચન્દો સૂરો ઓઘો દીપો.

પસ્સો યઞ્ઞો ચાગો વાદો,

હત્થો પત્તો સોસો ગેધો;

સોમો યોધો ગચ્છો અચ્છો,

ગેહો માળો અટ્ટો સાલો.

નરો નગો મિગો સસો,

સુણો બકો અજો દિજો;

હયો ગજો ખરો સરો,

દુમો તલો પટો ધજો.

ઉરગો પટગો વિહગો ભુજગો,

ખરભો સરભો પસદો ગવજો;

મહિસો વસભો અસુરો ગરુળો,

તરુણો વરુણો બલિસો પલિઘો.

સાલો ધવો ચ ખદિરો,

ગોધુમો સટ્ઠિકો યવો;

કળાયો ચ કુલત્થો ચ,

તિલો મુગ્ગો ચ તણ્ડુલો.

ખત્તિયો બ્રાહ્મણો વેસ્સો,

સુદ્દો ધુત્તો ચ પુક્કુસો;

ચણ્ડાલો પતિકો પટ્ઠો,

મનુસ્સો રથિકો રથો.

પબ્બજિતો ગહટ્ઠો ચ,

ગોણો ઓટ્ઠો ચ ગદ્રભો;

માતુગામો ચ ઓરોધો,

ઇચ્ચાદીનિ વિભાવયે.

કેચેત્થ વદેય્યું ‘‘નનુ ભો ‘ઓરોધા ચ કુમારા ચા’તિ પાઠસ્સ દસ્સનતો ઓરોધસદ્દો ઇત્થિલિઙ્ગો’’તિ? તન્ન, તત્થ હિ ‘‘ઓરોધા’’તિ ઇદં ઓકારન્તપુલ્લિઙ્ગમેવ, ના’કારન્તિત્થિલિઙ્ગં, તુમ્હે પન ‘‘આકારન્તિત્થિલિઙ્ગ’’ન્તિ મઞ્ઞમાના એવં વદથ, ન પનિદં આકારન્તિત્થિલિઙ્ગં, અથ ખો ‘‘માતુગામા’’તિપદં વિય બહુવચનવસેન વુત્તમાકારન્તપદન્તિ. નનુ ચ ભો સમ્મોહવિનોદનિયાદીસુ ઓરોધસદ્દસ્સ ઇત્થિલિઙ્ગતા પાકટા, કથન્તિ ચે? ‘‘રુક્ખે અધિવત્થા દેવતા થેરસ્સ કુદ્ધા પઠમમેવ મનં પલોભેત્વા ‘ઇતો તે સત્તદિવસમત્થકે ઉપટ્ઠાકો રાજા મરિસ્સતી’તિ સુપિને આરોચેસિ. થેરો તં કથં સુત્વા રાજોરોધાનં આચિક્ખિ. તા એકપ્પહારેનેવ મહાવિરવં વિરવિંસૂ’’તિ. એત્થ હિ ‘‘રાજોરોધાન’’ન્તિ વત્વા ‘‘તા’’તિ વુત્તત્તાવ ઓરોધસદ્દસ્સ ઇત્થિલિઙ્ગતા પાકટાતિ? તન્ન, અત્થસ્સ દુગ્ગહણતો. દુગ્ગહિતો હિ એત્થ તુમ્હેહિ અત્થો, એત્થ પન ઓરોધસદ્દેન ઇત્થિપદત્થસ્સ કથનતો ઇત્થિપદત્થં સન્ધાય ‘‘તા’’તિ વુત્તત્તા ‘‘તા ઇત્થિયો’’તિ અયમેવત્થો. તુમ્હે પન અમાતાપિતરસંવદ્ધત્તા આચરિયકુલે ચ અનિવુટ્ઠત્તા એતં સુખુમત્થમજાનન્તા યં વા તં વા મુખારૂળ્હં વદથ.

ભુઞ્જનત્થં કથનત્થં, મુખં હોતીતિ નો વદે;

યં વા તં વા મુખારૂળ્હં, વચનં પણ્ડિતો નરોતિ.

ન મયંભો યં વા તં વા મુખારૂળ્હં વદામ, અટ્ઠકથાચરિયાનઞ્ઞેવ વચનં ગહેત્વા વદામ, અટ્ઠકથાયેવ અમ્હાકં પટિસરણં, ન મયં તુમ્હાકં સદ્દહામાતિ. અમ્હાકં સદ્દહથ વા મા વા, મા તુમ્હે ‘‘અટ્ઠકથાચરિયાનઞ્ઞેવ વચનં ગહેત્વા વદામા’’તિ અટ્ઠકથાચરિયે અબ્ભાચિક્ખથ. ન હિ અટ્ઠકથાચરિયેહિ ‘‘ઓરોધસદ્દો ઇત્થિલિઙ્ગો’’તિ વુત્તટ્ઠાનમત્થિ, તસ્માપિ અટ્ઠકથાચરિયે અબ્ભાચિક્ખથ, ન યુત્તં બુદ્ધાદીનં ગરૂનમબ્ભાચિક્ખનં મહતો અનત્થસ્સ લાભાય સંવત્તનતો. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા ‘‘અત્તના દુગ્ગહિતેન અમ્હે ચેવ અબ્ભાચિક્ખતિ, બહુઞ્ચ અપુઞ્ઞં પસવતિ, તતો અત્તાનઞ્ચ ખણતી’’તિ.

એવં અબ્ભાચિક્ખનસ્સ અયુત્તતં સાવજ્જતઞ્ચ દસ્સેત્વા પુનપિ તે ઇદં વત્તબ્બા – જાતકટ્ઠકથાયમ્પિ તુમ્હેહિ આહટઉદાહરણસદિસં ઉદાહરણમત્થિ, તં સુણાથ. કોસિયજાતકટ્ઠકથાયઞ્હિ ‘‘સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં સાવત્થિયં માતુગામં આરબ્ભ કથેસિ. સા કિરેકસ્સ સદ્ધસ્સ પસન્નસ્સ ઉપાસકબ્રાહ્મણસ્સ બ્રાહ્મણી દુસ્સીલા પાપધમ્મા’’તિ પાઠો દિસ્સતિ. એત્થ હિ ‘‘માતુગામં આરબ્ભ કથેસી’’તિ વત્વા ‘‘સા’’તિ વુત્તત્તા તુમ્હાકં મતેન માતુગામસદ્દો ઇત્થિલિઙ્ગોયેવ સિયા, ન પુલ્લિઙ્ગો, કિમિદં અટ્ઠકથાવચનમ્પિ ન પસ્સથ, તદેવ પન અટ્ઠકથાવચનં પસ્સથ, કિં સા એવ અટ્ઠકથા તુમ્હાકં પટિસરણં, ન તદઞ્ઞાતિ.

યદિ તાસદ્દં અપેક્ખિત્વા ઓરોધસદ્દસ્સ ઇત્થિલિઙ્ગત્તમિચ્છથ, એત્થાપિ સાસદ્દમપેક્ખિત્વા માતુગામસદ્દસ્સ ઇત્થિલિઙ્ગત્તમિચ્છથાતિ. એવં વુત્તા તે નિરુત્તરા અપ્પટિભાના મઙ્કુભૂતા પત્તક્ખન્ધા અધોમુખા પજ્ઝાયેય્યું. એત્થાપિ માતુગામસદ્દેન ઇત્થિપદત્થસ્સ કથનતો ઇત્થિપદત્થં સન્ધાય ‘‘સા’’તિ વુત્તત્તા ‘‘સા ઇત્થી’’તિ અયમેવત્થો. કત્થચિ હિ પધાનવાચકેન પુલ્લિઙ્ગેન નપુંસકલિઙ્ગેન વા સમાનાધિકરણસ્સ ગુણસદ્દસ્સ અભિધેય્યલિઙ્ગાનુવત્તિત્તાપુલ્લિઙ્ગવસેન વા નપુંસકલિઙ્ગવસેન વા નિદ્દિસિતબ્બત્તેપિ લિઙ્ગમનપેક્ખિત્વા ઇત્થિપદત્થમેવાપેક્ખિત્વા ઇત્થિલિઙ્ગનિદ્દેસો દિસ્સતિ. તં યથા? ‘‘ઇધ વિસાખે માતુગામો સુસંવિહિતકમ્મન્તા હોતિ સઙ્ગહિતપરિજના ભત્તુમનાપં ચરતિ, સમ્ભતં અનુરક્ખતી’’તિ ચ, ‘‘કો નુ ખો ભન્તે હેતુ કો પચ્ચયો, યેન મિધેકચ્ચો માતુગામો દુબ્બણ્ણા ચ હોતિ દુરૂપા સુપાપિકા દસ્સનાય, દલિદ્દા ચ હોતિ અપ્પસ્સકા અપ્પભોગા અપ્પેસક્ખા ચ. ઇધ મલ્લિકે એકચ્ચો માતુગામો કોધના હોતિ ઉપાયાસબહુલા, અપ્પમ્પિ વુત્તા સમાના અભિસજ્જતિ કુપ્પતિ બ્યાપજ્જતિ પતિત્થિયતિ કોપઞ્ચ દોસઞ્ચ અપ્પચ્ચયઞ્ચ પાતુકરોતી’’તિ ચ, ‘‘તં ખો પન ભિક્ખવે ઇત્થિરતનં રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ પુબ્બુટ્ઠાયિની પચ્છાનિપાતિની કિંકારપટિસ્સાવિની’’તિ ચ ઇમે પયોગા.

કત્થચિ પન પધાનવાચકેન નપુંસકલિઙ્ગેન સમાનાધિકરણસ્સ ગુણસદ્દસ્સ અભિધેય્યલિઙ્ગાનુવત્તિત્તા નપુંસકલિઙ્ગવસેન નિદ્દિસિતબ્બત્તેપિ લિઙ્ગમનપેક્ખિત્વા પુરિસપદત્થમેવાપેક્ખિત્વા પુલ્લિઙ્ગનિદ્દેસો દિસ્સતિ. તં યથા? ‘‘પઞ્ચ પચ્ચેકબુદ્ધસતાનિ ઇમસ્મિં ઇસિગિલિસ્મિં પબ્બતે ચિરનિવાસિનો અહેસું. તં ખો પન રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ પરિણાયકરતનં ઞાતાનં પવેસેતા અઞ્ઞાતાનં નિવારેતા’’તિ. કત્થચિ પધાનવાચકેન લિઙ્ગત્તયેન સમાનાધિકરણસ્સ ગુણસદ્દસ્સ અભિધેય્યલિઙ્ગાનુરૂપં નિદ્દેસો દિસ્સતિ. તં યથા? સા ઇત્થી ‘‘સીલવતી કલ્યાણધમ્મા. અટ્ઠહિ ખો નકુલમાતે ધમ્મેહિ સમન્નાગતો માતુગામો કાયસ્સ ભેદા પરમ્મરણા મનાપકાયિકાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતિ. સદ્ધો પુરિસપુગ્ગલો, સદ્ધં કુલં, ચિત્તં દન્તં સુખાવહ’’ન્તિ.

સેય્યઇતિ સદ્દો પન યેભુય્યેન ઓકારન્તભાવે ઠત્વા લિઙ્ગત્તયાનુકૂલો ભવતિ એકાકારેનેવ તિટ્ઠનતો. કથં? સેય્યો અમિત્તો મતિયા ઉપેતો. એસાવ પૂજના સેય્યો, એકાહં જીવિતં સેય્યો.

‘‘ધમ્મેન ચ અલાભો યો,

યો ચ લાભો અધમ્મિકો;

અલાભો ધમ્મિકો સેય્યો,

યઞ્ચે લાભો અધમ્મિકો.

યસો ચ અપ્પબુદ્ધીનં, વિઞ્ઞૂનં અયસો ચ યો;

અયસોવ સેય્યો વિઞ્ઞૂનં, ન યસો અપ્પબુદ્ધિનં.

દુમ્મેધેહિ પસંસા ચ, વિઞ્ઞૂહિ ગરહા ચ યા;

ગરહાવ સેય્યો વિઞ્ઞૂહિ, યઞ્ચે બાલપ્પસંસના.

સુખઞ્ચ કામમયિકં, દુક્ખઞ્ચ પવિવેકિકં;

પવિવેકં દુક્ખં સેય્યો, યઞ્ચે કામમયં સુખં.

જીવિતઞ્ચ અધમ્મેન, ધમ્મેન મરણઞ્ચ યં;

મરણં ધમ્મિકં સેય્યો, યઞ્ચે જીવે અધમ્મિક’’ન્તિ.

એવમયં સેય્ય ઇતિ સદ્દો ઓકારન્તભાવે ઠત્વા લિઙ્ગત્તયાનુકૂલો ભવતિ. કત્થચિ પન આકારન્તભાવે ઠત્વા ઇત્થિલિઙ્ગાનુકૂલો દિસ્સતિ ‘‘ઇત્થીપિ હિ એકચ્ચિયા, સેય્યા પોસ જનાધિપા’’તિ. નિગ્ગહીતન્તો પન હુત્વા નપુંસકલિઙ્ગાનુકૂલો અપસિદ્ધો. એવંપકારે પયોગે કિં તુમ્હે ન પસ્સથાતિ. એવં વુત્તા ચ તે નિરુત્તરાવ ભવિસ્સન્તિ.

સચેપિ તે એત્થ એવં વદેય્યું ‘‘તત્થ તત્થ સુત્તપ્પદેસે અટ્ઠકથાદીસુ ચ ‘માતુગામો’તિ વા ‘માતુગામેના’તિ વા ઓકારન્તપુલ્લિઙ્ગભાવેન માતુગામસદ્દસ્સ દસ્સનતો પુલ્લિઙ્ગભૂતં માતુગામસદ્દં અનપેક્ખિત્વા ઇત્થિપદત્થમેવ અપેક્ખિત્વા ‘‘સા ઇત્થી’’તિ ઇત્થીસદ્દેન સાસદ્દસ્સ સમ્બન્ધગ્ગહણં મયં સમ્પટિચ્છામ, ‘ઓરોધો’તિ વા ‘ઓરોધેના’તિ વા ઓકારન્તપુલ્લિઙ્ગભાવેન ઠિતસ્સ ઓરોધસદ્દસ્સ અદસ્સનતો પન તુમ્હેહિ વુત્તં પુરિમત્થં ન સમ્પટિચ્છામા’’તિ. તદા તેસં ઇમાનિ વિનયપાળિયં આગતપદાનિ દસ્સેતબ્બાનિ ‘‘તેન ખો પન સમયેન રાજા ઉદેનો ઉય્યાને પરિચારેસિ સદ્ધિં ઓરોધેન, અથ ખો રઞ્ઞો ઉદેનસ્સ ઓરોધો રાજાનં ઉદેનં એતદવોચા’’તિ. એવં ઇમાનિ સુત્તપદાનિ દસ્સેત્વા સુત્તનિપાતટ્ઠકથાયં ‘‘રામો નામ રાજા કુટ્ઠરોગી ઓરોધેહિ ચ નાટકેહિ ચ જિગુચ્છમાનો’’તિ વચનઞ્ચ દસ્સેત્વા ‘‘ગચ્છથ તુમ્હે ગરુકુલમુપગન્ત્વા ભગવતો સદ્ધમ્મસ્સ ચિરટ્ઠિતત્થં સાધુકં પદબ્યઞ્જનાનિ ઉગ્ગણ્હથા’’તિ ઉય્યોજેતબ્બા.

ઇદાનિ માતુગામસદ્દાદીસુ કિઞ્ચિ વિનિચ્છયં વદામ – માતુગામસદ્દો ચ ઓરોધસદ્દો ચ દારસદ્દો ચાતિ ઇમે ઇત્થિપદત્થવાચકાપિ સમાના એકન્તેન પુલ્લિઙ્ગા ભવન્તિ. તેસુ દારસદ્દસ્સ એકસ્મિં અત્થે વત્તમાનસ્સાપિ બહુવચનકત્તમેવ સદ્દસત્થવિદૂ ઇચ્છન્તિ, ન એકવચનકત્તં. મયં પન દારસદ્દસ્સ એકસ્મિં અત્થે એકવચનકત્તં, યેભુય્યેન પન બહુવચનકત્તં અનુજાનામ, બવ્હત્થે વત્તબ્બમેવ નત્થિ. પાળિયઞ્હિ દારસદ્દો યેભુય્યેન બહુવચનકો ભવતિ, એકવચનકો અપ્પો. તત્રિમે પયોગા –

‘‘દાસા ચ દાસ્યો અનુજીવિનો ચ,

પુત્તા ચ દારા ચ મયઞ્ચ સબ્બે;

ધમ્મઞ્ચરામપ્પરલોકહેતુ,

તસ્મા હિ અમ્હં દહરા ન મિય્યરે’’તિ ચ,

‘‘યો ઞાતીનં સખીનં વા, દારેસુ પટિદિસ્સતિ;

સહસા સમ્પિયાયેન, તં જઞ્ઞાવસલો ઇતી’’તિ ચ,

‘‘સેહિ દારેહિ’સન્તુટ્ઠો, વેસિયાસુ પદિસ્સતિ;

દિસ્સતિ પરદારેસુ, તં પરાભવતો મુખ’’ન્તિ ચ,

‘‘પુત્તેસુ દારેસુ ચ યા અપેક્ખા’’તિ ચ બ્યાસે, સમાસે પન ‘‘પુત્તદારા દિસા પચ્છા, પુત્તદારેહિ મત્તનો’’તિ ચ એવમાદયો બહુવચનપ્પયોગા બહવો ભવન્તિ.

એકવચનપ્પયોગા પન અપ્પા. સેય્યથિદં? ‘‘ગરૂનં દારે, ધમ્મં ચરે યોપિ સમુઞ્જકં ચરે, દારઞ્ચ પોસં દદમપ્પકસ્મિ’’ન્તિ ચ,

‘‘યે ગહટ્ઠા પુઞ્ઞકરા, સીલવન્તો ઉપાસકા;

ધમ્મેન દારં પોસેન્તિ, તે નમસ્સામિ માતલી’’તિ ચ,

‘‘પરદારં ન ગચ્છેય્યં, સદારપસુતો સિય’’ન્તિ ચ,

‘‘યો ઇચ્છે પુરિસો હોતું, જાતિં જાતિં પુનપ્પુનં;

પરદારં વિવજ્જેય્ય, ધોતપાદોવ કદ્દમ’’ન્તિ ચ

એવમાદયો એકવચનપ્પયોગા અપ્પા.

સમાહારલક્ખણવસેન પનેસ દારસદ્દો નપુંસકલિઙ્ગેકવચનોપિ કત્થચિ ભવતિ. ‘‘આદાય પુત્તદારં. પુત્તદારસ્સ સઙ્ગહો’’ઇતિ એવં ઇધ વુત્તપ્પકારેન લિઙ્ગઞ્ચ અત્થઞ્ચ સલ્લક્ખેત્વા ‘‘પુરિસો પુરિસા’’તિ પવત્તં પુરિસસદ્દનયં નિસ્સાય સબ્બેસં ‘‘ભૂતો ભાવકો ભવો’’તિઆદીનં ભૂધાતુમયાનં અઞ્ઞેસઞ્ચોકારન્તપદાનં નામિકપદમાલાસુ સદ્ધાસમ્પન્નેહિ કુલપુત્તેહિ સદ્ધમ્મટ્ઠિતિયા કોસલ્લમુપ્પાદેતબ્બં.

કિં પન સબ્બાનિ ઓકારન્તપદાનિ પુરિસનયે સબ્બપ્પકારેન એકસદિસાનેવ હુત્વા પવિટ્ઠાનીતિ? ન પવિટ્ઠાનિ. કાનિચિ હિ ઓકારન્તપદાનિ પુરિસનયે સબ્બથા પવિટ્ઠાનિ ચ હોન્તિ, એકદેસેન પવિટ્ઠાનિ ચ, કાનિચિ ઓકારન્તપદાનિ પુરિસનયે એકદેસેન પવિટ્ઠાનિ ચ હોન્તિ, એકદેસેન ન પવિટ્ઠાનિ ચ, કાનિચિ ઓકારન્તપદાનિ પુરિસનયે સબ્બથા અપ્પવિટ્ઠાનેવ. તત્ર કતમાનિ કાનિચિ ઓકારન્તપદાનિ પુરિસનયે સબ્બથા પવિટ્ઠાનિ ચ હોન્તિ, એકદેસેન પવિટ્ઠાનિ ચ? ‘‘સરો વયો ચેતો’’તિઆદીનિ. સરોઇતિ હિ અયંસદ્દો ઉસુસદ્દસરવનઅકારાદિસરવાચકો ચે, પુરિસનયે સબ્બથા પવિટ્ઠો. રહદવાચકો ચે, મનોગણપક્ખિકત્તા પુરિસનયે એકદેસેન પવિટ્ઠો. વયોઇતિ સદ્દો પરિહાનિવાચકો ચે, પુરિસનયે સબ્બથા પવિટ્ઠો. આયુકોટ્ઠાસવાચકો ચે, મનોગણપક્ખિકત્તા પુરિસનયે એકદેસેન પવિટ્ઠો. ચેતો ઇતિ સદ્દો યદિ પણ્ણત્તિવાચકો, પુરિસનયે સબ્બથા પવિટ્ઠો. યદિ પન ચિત્તવાચકો, મનોગણપક્ખિકત્તા પુરિસનયે એકદેસેન પવિટ્ઠો. મનોગણો ચ નામ –

મનો વચો વયો તેજો,

તપો ચેતો તમો યસો;

અયો પયો સિરો છન્દો,

સરો ઉરો રહો અહો –

ઇમે સોળસ.

ઇદાનિ યથાવુત્તસ્સ પાકટીકરણત્થં મનસદ્દાદીનં નામિકપદમાલં કથયામ –

મનો, મના. મનં, મનો, મને. મનસા, મનેન, મનેહિ, મનેભિ. મનસો, મનસ્સ, મનાનં. મના, મનસ્મા, મનમ્હા, મનેહિ, મનેભિ. મનસો, મનસ્સ, મનાનં. મનસિ, મને, મનસ્મિં, મનમ્હિ, મનેસુ. ભો મન, ભવન્તો મના.

અથ વા ‘‘ભો મના’’ઇતિ બહુવચનમ્પિ ઞેય્યં. એવં વચો, વચા. વચં, વચો, વચે. વચસાતિઆદિના નામિકપદમાલા યોજેતબ્બા. અહસદ્દસ્સ પન ભુમ્મેકવચનટ્ઠાને અહસિ, અહે, અહસ્મિં, અહમ્હિ, અહુ, અહનીતિ યોજેતબ્બા.

ઇદાનિ રૂપન્તરવિસેસદસ્સનત્થં નપુંસકલિઙ્ગસ્સ મનસદ્દસ્સપિ નામિકપદમાલં વદામ, અટ્ઠાને અયં કથિતાતિ ન ચોદેતબ્બં.

મનં, મનાનિ, મના. મનં, મનાનિ, મને. મનેન, મનેહિ, મનેભિ. મનસ્સ, મનસો, મનાનં. મના, મનસ્મા, મનમ્હા, મનેહિ, મનેભિ. મનસ્સ, મનસો, મનાનં. મને, મનસ્મિં, મનમ્હિ, મનેસુ. ભો મન, ભવન્તો મના. અથ વા ‘‘ભો મનાનિ, ભો મના’’એવમ્પિ બહુવચનં વેદિતબ્બં. એવમુત્તરત્રાપિ નયો.

એત્થ ચ પુલ્લિઙ્ગસ્સ મનસદ્દસ્સ પચ્ચત્તકરણસમ્પદાનસામિભુમ્મવચનાનિ મનો મનસા મનસો મનસીતિ રૂપાનિ ઠપેત્વા યાનિ સેસાનિ, નપુંસકલિઙ્ગસ્સ ચ મનસદ્દસ્સ પચ્ચત્તવચનાનિ ‘‘મનં મનાની’’તિ રૂપાનિ ચ, અટ્ઠમ્યોપયોગવચનાનં ‘‘મનં મનાની’’તિ રૂપદ્વયઞ્ચ ઠપેત્વા યાનિ સેસાનિ, તાનિ સબ્બાનિ કમતો સમસમાનિ.

કેચિ ઓકારન્તો મનોઇતિ સદ્દો નપુંસકલિઙ્ગોતિ વદન્તિ, તે વત્તબ્બા – યદિ સો નપુંસકલિઙ્ગો સિયા, તસ્સદિસેહિ વચો વયોતિઆદિસદ્દેહિપિ નપુંસકલિઙ્ગેહેવ ભવિતબ્બં, ન ‘‘તે નપુંસકલિઙ્ગા’’તિ ગરૂ વદન્તિ, ‘‘પુલ્લિઙ્ગા’’ઇચ્ચેવ વદન્તિ. યસ્મા ચ પાળિયં ‘‘કાયો અનિચ્ચો; મનો અનિચ્ચો’’તિ ચ ‘‘કાયો દુક્ખો, મનો દુક્ખો’’તિ ચ ‘‘નિચ્ચો વા અનિચ્ચો વાતિ અનિચ્ચો ભન્તે’’તિ ચ એવમાદયો પુલ્લિઙ્ગપ્પયોગા બહવો દિટ્ઠા. તેન ઞાયતિ મનોસદ્દો એકન્તેન પુલ્લિઙ્ગોતિ. યદિ પન નપુંસકલિઙ્ગોસિયા, ‘‘અનિચ્ચો દુક્ખો’’તિ એવમાદીનિ તંસમાનાધિકરણાનિ અનેકપદસતાનિપિ નપુંસકલિઙ્ગાનેવ સિયું. ન હિ તાનિ નપુંસકલિઙ્ગાનિ, અથ ખો અભિધેય્યલિઙ્ગાનુવત્તકાનિ વાચ્ચલિઙ્ગાનિ. એવં મનોસદ્દસ્સ પુલ્લિઙ્ગતા પચ્ચેતબ્બાતિ, સચે મનોસદ્દો નપુંસકલિઙ્ગો ન હોતિ, કથં ‘‘મનાની’’તિ નપુંસકરૂપં દિસ્સતીતિ? સચ્ચં ‘‘મનાની’’તિ નપુંસકલિઙ્ગમેવ, તથાપિ મનોગણે પમુખભાવેન ગહિતસ્સોકારન્તસ્સ મનસદ્દસ્સ રૂપં ન હોતિ. અથ કિઞ્ચરહીતિ ચે? ચિત્તસદ્દેન સમાનલિઙ્ગસ્સ સમાનસુતિત્તેપિ મનોગણે અપરિયાપન્નસ્સ નિગ્ગહીતન્તસ્સેવ મનસદ્દસ્સ રૂપં. મનસદ્દો હિ પુન્નપુંસકવસેન દ્વિધા ભિજ્જતિ ‘‘મનો મનં’’ઇતિ યથા ‘‘અજ્જવોઅજ્જવ’’ન્તિ. ‘‘મનો ચે નપ્પદુસ્સતિ. સન્તં તસ્સ મનં હોતી’’તિ હિ પાળિ. યદિ ચ સો મનોસદ્દો નપુંસકલિઙ્ગો ન હોતિ.

‘‘ગરુ ચેતિયપબ્બતવત્તનિયા,

પમદા પમદા પમદા વિમદં;

સમણં સુનિસમ્મ અકા હસિતં,

પતિતં અસુભેસુ મુનિસ્સ મનો’’તિ

એત્થ મનોસદ્દેન સમાનાધિકરણો ‘‘પતિત’’ન્તિ સદ્દો નપુંસકલિઙ્ગભાવેન કસ્મા સન્નિહિતો. યસ્મા ચ સમાનાધિકરણપદં નપુંસકલિઙ્ગભાવેન સન્નિહિતં, તસ્મા સદ્દન્તરસન્નિધાનવસેન મનોસદ્દો નપુંસકલિઙ્ગોતિ ઞાયતીતિ? તન્ન, સમાનાધિકરણપદસ્સ સબ્બત્થ લિઙ્ગવિસેસાજોતનતો. યદિ હિ સમાનાધિકરણપદં સબ્બત્થ લિઙ્ગવિસેસં જોતેય્ય, ‘‘ચત્તારો ઇન્દ્રિયાની’’તિ એત્થાપિ ‘‘ચત્તારો’’તિ પદં ઇન્દ્રિયસદ્દસ્સ પુલ્લિઙ્ગત્તં કરેય્ય, ન ચ કાતું સક્કોતિ. ઇન્દ્રિયસદ્દો હિ એકન્તેન નપુંસકલિઙ્ગો. યદિ તુમ્હે ‘‘પતિત’’ન્તિ સમાનાધિકરણપદં નિસ્સાય મનોસદ્દસ્સ નપુંસકલિઙ્ગત્તમિચ્છથ, ‘‘ચત્તારો ઇન્દ્રિયાની’’તિ એત્થપિ ‘‘ચત્તારો’’તિ સમાનાધિકરણપદં નિસ્સાય ઇન્દ્રિયસદ્દસ્સ પુલ્લિઙ્ગત્તં ઇચ્છથાતિ. ન મયં ભો ઇન્દ્રિયસદ્દસ્સ પુલ્લિઙ્ગત્તં ઇચ્છામ, અથ ખો નપુંસકલિઙ્ગત્તંયેવ ઇચ્છામ, ‘‘ચત્તારો’’તિ પદં લિઙ્ગવિપલ્લાસવસેન ઠિતત્તા ‘‘ચત્તારી’’તિ ગણ્હામ, તસ્મા ‘‘ચત્તારિ ઇન્દ્રિયાની’’તિ અત્થં ધારેમાતિ. યદિ એવં ‘‘પતિતં અસુભેસુ મુનિસ્સ મનો’’તિ એત્થાપિ ‘‘પતિત’’ન્તિ પદં લિઙ્ગવિપલ્લાસવસેન ઠિતન્તિ મન્ત્વા ‘‘પતિતો’’તિ અત્થં ધારેથાતિ. ન ધારેમ એત્થ લિઙ્ગવિપલ્લાસસ્સ અનિચ્છિતબ્બતો. યદિ હિ મનોસદ્દો પુલ્લિઙ્ગો સિયા, તંસમાનાધિકરણપદં ‘‘પતિતો’’તિ વત્તબ્બં સિયા. કિમાચરિયો એવં વત્તું ન જાનિ, જાનમાનો એવ સો ‘‘પતિતો’’તિ નાવોચ, ‘‘પતિત’’ન્તિ પનાવોચ, તેન ઞાયતિ ‘‘મનોસદ્દો નપુંસકલિઙ્ગો’’તિ. મા તુમ્હે એવં વદેથ, સમાનાધિકરણપદં નામ કત્થચિ પધાનલિઙ્ગમનુવત્તતિ, કત્થચિ નાનુવત્તતિ, તસ્મા ન તં લિઙ્ગવિસેસજોતને એકન્તતો પમાણં. ‘‘માતુગામો, ઓરોધો, આવુસો વિસાખ, એહિ વિસાખે, ચિત્તાનિ અટ્ઠીની’’તિ એવમાદિરૂપવિસેસોયેવ પમાણં. યદિ સમાનાધિકરણપદેયેવ લિઙ્ગવિસેસો અધિગન્તબ્બો સિયા, ‘‘ચત્તારો ચ મહાભૂતા’’તિઆદીસુ લિઙ્ગવવત્થાનં ન સિયા. યસ્મા એવમાદીસુપિ ઠાનેસુ લિઙ્ગવવત્થાનં હોતિયેવ. કથં? ‘‘ચત્તારો’’તિ પુલ્લિઙ્ગં ‘‘મહાભૂતા’’તિ નપુંસકન્તિ, તસ્મા ‘‘પતિતં અસુભેસુ મુનિસ્સ મનો’’તિ એત્થાપિ ‘‘પતિત’’ન્તિ નપુંસકલિઙ્ગં ‘‘મનો’’તિ પુલ્લિઙ્ગન્તિ વવત્થાનં ભવતીતિ. ઇદં સુત્વા તે તુણ્હી ભવિસ્સન્તિ. તતો તેસં તુણ્હીભૂતાનં ઇદં વત્તબ્બં – યસ્મા મનોગણે પવત્તાનં પદાનં સમાનાધિકરણપદાનિ કત્થચિ નપુંસકવસેન યોજેતબ્બાનિ, તસ્મા મનોગણે પમુખસ્સ મનોસદ્દસ્સપિ સમાનાધિકરણપદાનિ કત્થચિ નપુંસકવસેન યોજિતાનિ. તથા હિ પુબ્બાચરિયા ‘‘સદ્ધમ્મતેજવિહતં વિલયં ખણેન, વેનેય્યસત્તહદયેસુ તમો’પયાતિ. દુક્ખં વચો એતસ્મિન્તિ દુબ્બચો. અવનતં સિરો યસ્સ સોયં અવંસિરો, અપ્પકં રાગાદિ રજો યેસં પઞ્ઞામયે અક્ખિમ્હિ તે અપ્પરજક્ખા’’તિઆદિના સદ્દરચનં કુબ્બિંસુ, ન પન તેહિ વચો સિરો રજોસદ્દાદીનં નપુંસકલિઙ્ગત્તં વિભાવેતું ઈદિસી સદ્દરચના કતા, અથ ખો સિરોમનોસદ્દાનં મનોગણે પવત્તાનં પુલ્લિઙ્ગસદ્દાનં કત્થચિપિ ઈદિસાનિપિ લિઙ્ગવિપલ્લાસવસેન ઠિતાનિ સમાનાધિકરણપદાનિ હોન્તીતિ પરેસં જાનાપનાધિપ્પાયવતિયા અનુકમ્પાય વિરચિતા. એત્થાપિ તુમ્હાકં મતેન મનોસદ્દસ્સ નપુંસકલિઙ્ગત્તે સતિ વચો સિરો ઇચ્ચાદયોપિ નપુંસકલિઙ્ગત્તમાપજ્જન્તિ નપુંસકલિઙ્ગવસેન સમાનાધિકરણપદાનં નિદ્દિટ્ઠત્તા. કિં પનેતેસમ્પિ નપુંસકલિઙ્ગત્તં ઇચ્છથાતિ. અદ્ધા તે ઇદમ્પિ સુત્વા નિબ્બેઠેતુમસક્કોન્તા તુણ્હી ભવિસ્સન્તિ. કિઞ્ચાપિ તે અઞ્ઞં ગહેતબ્બકારણં અપસ્સન્તા એવં વદેય્યું ‘‘યદિ ભો મનો સદ્દો નપુંસકલિઙ્ગોન હોતિ, કસ્મા વેય્યાકરણા ‘મનોસદ્દો નપુંસકલિઙ્ગો’તિ વદન્તી’’તિ? તે વત્તબ્બા – યદિ તુમ્હે વેય્યાકરણમતં ગહેત્વા મનોસદ્દસ્સ નપુંસકલિઙ્ગત્તં રોચેથ, નનુ ભગવાયેવ લોકે અસદિસો મહાવેય્યાકરણો મહાપુરિસો વિસારદો પરપ્પવાદમદ્દનો. ભગવન્તઞ્હિ પદકા વેય્યાકરણા અમ્બટ્ઠમાણવપોક્ખરસાતિસોણદણ્ડાદયો ચ બ્રાહ્મણા સચ્ચકનિગણ્ઠાદયો ચ પરિબ્બાજકા વાદેન ન સમ્પાપુણિંસુ, અઞ્ઞદત્થુ ભગવાયેવ મત્તવારણગણમજ્ઝે કેસરસીહો વિય અસમ્ભીતો નેસં નેસં વાદં મદ્દેસિ, મહન્તે ચ ને અત્થે પતિટ્ઠાપેસિ, એવંવિધેન ભગવતા વોહારકુસલેન યસ્મા ‘‘કાયો અનિચ્ચો’’તિ ચ ‘‘કાયો દુક્ખો, મનો અનિચ્ચો, મનો દુક્ખો’’તિ ચ એવમાદિના વુત્તા મનોસદ્દસ્સ પુલ્લિઙ્ગભાવસૂચનિકા બહૂ પાળિયો દિસ્સન્તિ, તસ્મા મનોસદ્દો પુલ્લિઙ્ગોયેવાતિ સારતો પચ્ચેતબ્બોતિ. એવં વુત્તા તે નિરુત્તરા અપ્પટિભાના મઙ્કુભૂતા પત્તક્ખન્ધા અધોમુખા પજ્ઝાયિસ્સન્તિ.

ઇદાનિ સરસદ્દાદીનં નામિકપદમાલા વિસેસતો વુચ્ચતે –

સરો, સરા. સરં, સરે. સરેન, સરેહિ, સરેભિ. સરસ્સ, સરાનં. સરા, સરસ્મા, સરમ્હા, સરેહિ, સરેભિ. સરસ્સ, સરાનં. સરે, સરસ્મિં, સરમ્હિ, સરેસુ. ભો સર, ભવન્તો સરા.

અયં પુરિસનયે સબ્બથા પવિટ્ઠસ્સ ઉસુસદ્દસરવનઅકારાદિસરવાચકસ્સ સરસદ્દસ્સ નામિકપદમાલા.

અયં પન પુરિસનયે એકદેસેન પવિટ્ઠસ્સ મનોગણપક્ખિકસ્સ રહદવાચકસ્સ સરસદ્દસ્સ નામિકપદમાલા –

સરો, સરા. સરં, સરો, સરે. સરસા, સરેન, સરેહિ, સરેભિ. સરસો, સરસ્સ, સરાનં. સરા, સરસ્મા, સરમ્હા, સરેહિ, સરેભિ. સરસો, સરસ્સ, સરાનં. સરસિ, સરે, સરસ્મિં, સરમ્હિ, સરેસુ. ભો સર, ભવન્તો સરા, ભો સરા ઇતિ વા.

વયો, વયા. વયં, વયે. વયેન, વયેહિ, વયેભીતિ પુરિસનયેન ઞે ય્યો. અયં પુરિસનયે સબ્બથા પવિટ્ઠસ્સ પરિહાનિવાચકસ્સ વયસદ્દસ્સ નામિકપદમાલા.

અયં પન પુરિસનયે એકદેસેન પવિટ્ઠસ્સ મનોગણપક્ખિકસ્સ આયુકોટ્ઠાસવાચકસ્સ વયસદ્દસ્સ નામિકપદમાલા – વયો, વયા. વયં, વયો, વયે. વયસા, વયેન, વયેહિ, વયેભીતિ મનનયેન ઞેય્યો. તસ્સ ચેતો પટિસ્સોસિ, અરઞ્ઞે લુદ્દગોચરો. ચેતા હનિંસુ વેદબ્બં.

ચેતો, ચેતા. ચેતં, ચેતે. ચેતેન, ચેતેહિ, ચેતેભીતિ પુરિસનયેન ઞેય્યો. અયં પુરિસનયે સબ્બથા પવિટ્ઠસ્સ પણ્ણત્તિવાચકસ્સ ચેતસદ્દસ્સ નામિકપદમાલા.

અયં પન પુરિસનયે એકદેસેન પવિટ્ઠસ્સ ચિત્તવાચકસ્સ ચેતસદ્દસ્સ નામિકપદમાલા – ચેતો, ચેતા. ચેતં, ચેતો, ચેતે. ચેતસા, ચેતેન, ચેતેહિ, ચેતેભીતિ મનનયેન ઞેય્યો. યસો કુલપુત્તો, યસં કુલપુત્તં, યસેન કુલપુત્તેનાતિ એકવચનવસેન પુરિસનયેન યોજેતબ્બા, એકવચનપુથુવચનવસેન વા. એવં કાનિચિ ઓકારન્તપદાનિ પુરિસનયે સબ્બથા પવિટ્ઠાનિ ચ હોન્તિ, એકદેસેન પવિટ્ઠાનિ ચાતિ ઇમિના નયેન સબ્બપદાનિ પઞ્ઞાચક્ખુના ઉપપરિક્ખિત્વા વિસેસો વેદિતબ્બો. અવિસેસઞ્ઞુનો હિ એવમાદિવિભાગં અજાનન્તા યં વા તં વા બ્યઞ્જનં રોપેન્તા યથાધિપ્પેતં અત્થં વિરાધેન્તિ, તસ્મા યો એત્થ અમ્હેહિ પકાસિતો વિભાગો, સો સદ્ધાસમ્પન્નેહિ કુલપુત્તેહિ સક્કચ્ચમુગ્ગહેતબ્બો. કતમાનિ કાનિચિ ઓકારન્તપદાનિ પુરિસનયે એકદેસેન પવિટ્ઠાનિ ચ એકદેસેન ન પવિટ્ઠાનિ ચ? મનો વચો તેજોસદ્દાદયો ચેવ અય્યસદ્દો ચ, તત્ર મનસદ્દાદીનં નામિકપદમાલા હેટ્ઠા વિભાવિતા.

અય્યસદ્દસ્સ પન નામિકપદમાલાયં ‘‘અય્યો, અય્યા. અય્યં, અય્યે’’તિ પુરિસનયેન વત્વા આલપનટ્ઠાને ‘‘ભો અય્ય, ભો અય્યો’’તિ દ્વે એકવચનાનિ, ‘‘ભવન્તો અય્યા, ભવન્તો અય્યો’’તિ દ્વે બહુવચનાનિ ચ વત્તબ્બાનિ. એત્થ અય્યો ઇતિ સદ્દો પચ્ચત્તવચનભાવે એકવચનં, આલપનવચનભાવે એકવચનઞ્ચેવ બહુવચનઞ્ચ. તત્રિમે પયોગા ‘‘અય્યો કિર સાગતો અમ્બતિત્થિકેન નાગેન સઙ્ગામેસિ, પિવતુ ભન્તે અય્યો સાગતો કાપોતિકં પસન્ન’’ન્તિ એવમાદીનિ અય્યોસદ્દસ્સ પચ્ચત્તેકવચનપ્પયોગાનિ, ‘‘અથ ખો સા ઇત્થી તં પુરિસં એતદવોચ ‘નાય્યો સો ભિક્ખુ મં નિપ્પાટેસિ, અપિચ અહમેવ તેન ભિક્ખુના ગચ્છામિ, અકારકો સો ભિક્ખુ, ગચ્છ ખમાપેહી’તિ’’ એવમાદીનિ અય્યોસદ્દસ્સ આલપનેકવચનપ્પયોગાનિ, ‘‘એથ’ય્યો રાજવસતિં, નિસીદિત્વા સુણાથ મે. એથ મયં અય્યો સમણેસુ સક્યપુત્તિયેસુ પબ્બજિસ્સામા’’તિ એવમાદીનિ અય્યોસદ્દસ્સ આલપનબહુવચનપ્પયોગાનિ. ભવતિ ચત્ર –

અય્યો ઇતિ અયં સદ્દો, પચ્ચત્તેકવચો ભવે;

આલપને બહુવચો, ભવે એકવચોપિ ચ –

એવં કાનિચિ ઓકારન્તપદાનિ પુરિસનયે એકદેસેન પવિટ્ઠાનિ ચ હોન્તિ એકદેસેન ન પવિટ્ઠાનિ ચ.

કતમાનિ કાનિચિ ઓકારન્તપદાનિ પુરિસનયે સબ્બથા અપ્પવિટ્ઠાનિ? ગોસદ્દોયેવ. ગોસદ્દસ્સ હિ અયં નામિકપદમાલા –

ગો, ગાવો, ગવો. ગાવું, ગાવં, ગવં, ગાવો, ગવો. ગાવેન, ગવેન, ગોહિ, ગોભિ. ગાવસ્સ, ગવસ્સ, ગવં, ગુન્નં, ગોનં. ગાવા, ગાવસ્મા, ગાવમ્હા, ગવા, ગવસ્મા, ગવમ્હા, ગોહિ, ગોભિ. ગાવસ્સ, ગવસ્સ, ગવં, ગુન્નં, ગોનં. ગાવે, ગાવસ્મિં, ગાવમ્હિ, ગવે, ગવસ્મિં, ગવમ્હિ, ગાવેસુ, ગવેસુ, ગોસુ. ભો ગો, ભવન્તો ગાવો, ગવો. અયં પુરિસનયે સબ્બથા અપ્પવિટ્ઠસ્સ ગોસદ્દસ્સ નામિકપદમાલા.