૪. ભૂધાતુમયનામિકરૂપવિભાગ

‘‘ભૂ સત્તાય’’ન્તિ ધાતુસ્સ, રૂપમાખ્યાતસઞ્ઞિતં;

ત્યાદ્યન્તં લપિતં નાન-પ્પકારેહિ અનાકુલં.

સ્યાદ્યન્તં, દાનિ તસ્સેવ, રૂપં નામિકસવ્હયં;

ભાસિસ્સં ભાસિતત્થેસુ, પટુભાવાય સોતુનં.

યદત્થે’ત્તનિ નામેતિ, પર’મત્થેસુ વા સયં;

નમતીતિ તદાહંસુ, નામં ઇતિ વિભાવિનો.

નામં નામિકમિચ્ચત્ર, એકમેવેત્થતો ભવે;

તદેવં નામિકં ઞે ય્યં, સલિઙ્ગં સવિભત્તિકં.

સત્વાભિધાનં લિઙ્ગન્તિ, ઇત્થિપુમનપુંસકં;

વિભત્તીતિધ સત્તેવ, તત્થ ચટ્ઠ પવુચ્ચરે.

પઠમા દુતિયા તતિયા, ચતુત્થી પઞ્ચમી તથા;

છટ્ઠી ચ સત્તમી ચાતિ, હોન્તિ સત્ત વિભત્તિયો.

લિઙ્ગત્થે પઠમા સાયં, ભિન્ના દ્વેધા સિયો ઇતિ;

કમ્મત્થે દુતિયા સાપિ, ભિન્ના અં યો ઇતિ દ્વિધા.

કરણે તતિયા સાપિ, ભિન્ના ના હિ ઇતિ દ્વિધા;

સમ્પદાને ચતુત્થી સા, ભિન્ના દ્વેધા સ નં ઇતિ.

અપાદાને પઞ્ચમી સા, ભિન્ના દ્વેધા સ્મા હિ ઇતિ;

છટ્ઠી સામિમ્હિ સા ચાપિ, ભિન્ના દ્વેધા સ નં ઇતિ.

ઓકાસે સત્તમી સાપિ, ભિન્ના દ્વેધા સ્મિંસુ ઇતિ;

આમન્તનટ્ઠમી સાયં, સિયોયેવાતિ ચુદ્દસ.

વચનદ્વયસંયુત્તા, એકેકા તા વિભત્તિયો;

સત્વમિતિહ વિઞ્ઞેય્યો, અત્થો સો દબ્બસઞ્ઞિતો.

યો કરોતિસ કત્તાતુ, તં કમ્મં યં કરોતિ વા;

કુબ્બતે યેન વા તન્તુ, કરણં ઇતિ સઞ્ઞિતં.

દેતિ રોચતિ વા યસ્સ, સમ્પદાનન્તિ તં મતં;

યતોપેતિ ભયં વા તં, અપાદાનન્તિ કિત્તિતં.

યસ્સાયત્તો સમૂહોવા, તં વે સામીતિ દેસિતં;

યસ્મિં કરોતિ કિરિયં, તદોકાસન્તિ સદ્દિતં.

યદાલપતિ તં વત્થુ, આમન્તનમુદીરિતં;

સદ્દેનાભિમુખીકારો, વિજ્જમાનસ્સ વા પન.

વિના આલપનત્થં લિઙ્ગત્થાદીસુ પઠમાદિવિભત્તુપ્પત્તિ ઉપલક્ખણવસેન વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બં.

ઇદમેત્થ નિરુત્તિલક્ખણં દટ્ઠબ્બં – પચ્ચત્તવચને પઠમા વિભત્તિ ભવતિ, ઉપયોગવચને દુતિયા વિભત્તિ ભવતિ, કરણવચને તતિયા વિભત્તિ ભવતિ, સમ્પદાનવચને ચતુત્થી વિભત્તિ ભવતિ, નિસ્સક્કવચને પઞ્ચમી વિભત્તિ ભવતિ, સામિવચને છટ્ઠી વિભત્તિ ભવતિ, ભુમ્મવચને સત્તમી વિભત્તિ ભવતિ, આમન્તનવચને અટ્ઠમી વિભત્તિ ભવતિ. તત્રુદ્દાનં –

પચ્ચત્તમુપયોગઞ્ચ, કરણં સમ્પદાનિયં;

નિસ્સક્કં સામિવચનં, ભુમ્મમાલપનટ્ઠમં.

તત્ર પચ્ચત્તવચનં નામ તિવિધલિઙ્ગવવત્થાનગતાનં ઇત્થિપુમનપુંસકાનં પચ્ચત્તસભાવનિદ્દેસત્થો. ઉપયોગવચનં નામ યો યં કરોતિ, તેન તદુપયુત્તપરિદીપનત્થો. કરણવચનં નામ તજ્જાપકતનિબ્બત્તકપરિદીપનત્થો. સમ્પદાનવચનં નામ તપ્પદાનપરિદીપનત્થો. નિસ્સક્કવચનં નામ તન્નિસ્સટતદપગમપરિદીપનત્થો. સામિવચનં નામ તદિસ્સરપરિદીપનત્થો. ભુમ્મવચનં નામ તપ્પતિટ્ઠાપરિદીપનત્થો. આમન્તનવચનં નામ તદામન્તનપરિદીપનત્થો. એવં ઞત્વા પયોગાનિ અસમ્મુય્હન્તેન યોજેતબ્બાનિ.

ભૂતો, ભાવકો, ભવો, અભવો, ભાવો, અભાવો, સભાવો, સબ્ભાવો, સમ્ભવો, પભવો, પભાવો, અનુભવો, આનુભાવો, પરાભવો, વિભવો, પાતુભાવો, આવિભાવો, તિરોભાવો, વિનાભાવો, સોત્થિભાવો, અત્થિભાવો, નત્થિભાવોતિ ઓકારન્તપુલ્લિઙ્ગં.

અભિભવિતા, પરિભવિતા, અનુભવિતા, સમનુભવિતા, ભાવિતા, પચ્ચનુભવિતાતિ આકારન્તપુલ્લિઙ્ગં.

ભવં, પરાભવં, પરિભવં, અભિભવં, અનુભવં, સમનુભવં, પચ્ચનુભવં, પભવં, અપ્પભવન્તિ નિગ્ગહીતન્તપુલ્લિઙ્ગં.

ધનભૂતિ, સિરિભૂતિ, સોત્થિભૂતિ, સુવત્થિભૂતીતિ ઇકારન્તપુલ્લિઙ્ગં.

ભાવી, વિભાવી, સમ્ભાવી, પરિભાવીતિ ઈકારન્તપુલ્લિઙ્ગં.

સયમ્ભૂ, પભૂ, અભિભૂ, વિભૂ, અધિભૂ, પતિભૂ, ગોત્રભૂ, વત્રભૂ, પરાભિભૂ, રૂપાભિભૂ, સદ્દાભિભૂ, ગન્ધાભિભૂ, રસાભિભૂ, ફોટ્ઠબ્બાભિભૂ, ધમ્માભિભૂ, સબ્બાભિભૂતિ ઊકારન્તપુલ્લિઙ્ગં.

ઇમાનેત્થ છબ્બિધાનિ પુલ્લિઙ્ગાનિ ભૂધાતુમયાનિ ઉદ્દિટ્ઠાનિ.

ઉકારન્તં પુલ્લિઙ્ગંતુ ભૂધાતુમયમપ્પસિદ્ધં, અઞ્ઞધાતુમયં પનુકારન્તપુલ્લિઙ્ગં પસિદ્ધં ‘‘ભિક્ખુ, હેતુ’’ઇતિ. તેન સદ્ધિં સત્તવિધાનિ પુલ્લિઙ્ગાનિ હોન્તિ, સબ્બાનેતાનિ સભાવતોયેવ પુલ્લિઙ્ગાનીતિ દટ્ઠબ્બાનિ. એત્થ સત્તોતિ અત્થવાચકો ભૂતસદ્દોયેવ નિયોગા પુલ્લિઙ્ગન્તિપિ દટ્ઠબ્બો.

યે પન ‘‘યો ધમ્મો ભૂતો, યા ધમ્મજાતિ ભૂતા, યં ધમ્મજાતં ભૂત’’ન્તિ એવં લિઙ્ગત્તયે યોજનારહત્તા અનિયતલિઙ્ગા અઞ્ઞેપિ ભૂતપરાભૂતસમ્ભૂતસદ્દાદયો સન્દિસ્સન્તિ પાવચનવરે, તેપિ નાનોપસગ્ગનિપાતપદેહિ યોજનવસેન સદ્દરચનાયં સુખુમત્થગ્ગહણે ચ વિઞ્ઞૂનં કોસલ્લજનનત્થં નિયતપુલ્લિઙ્ગેસુ પક્ખિપિત્વા દસ્સેસ્સામ.

સેય્યથિદં? ભૂતો, પરાભૂતો, સમ્ભૂતો, વિભૂતો, પાતુભૂતો, આવિભૂતો, તિરોભૂતો, વિનાભૂતો, ભબ્બો, પરિભૂતો, અભિભૂતો, અધિભૂતો, અદ્ધભૂતો, અનુભૂતો, સમનુભૂતો, પચ્ચનુભૂતો, ભાવિતો, સમ્ભાવિતો, વિભાવિતો, પરિભાવિતો, અનુપરિભૂતો, પરિભવિતબ્બો, પરિભોતબ્બો, પરિભવનીયો, અભિભવિતબ્બો, અભિભોતબ્બો, અભિભવનીયો, અધિભવિતબ્બો, અધિભોતબ્બો, અધિભવનીયો, અનુભવિતબ્બો, અનુભોતબ્બો, અનુભવનીયો, સમનુભવિતબ્બો, સમનુભોતબ્બો, સમનુભવનીયો, પચ્ચનુભવિતબ્બો, પચ્ચનુભોતબ્બો, પચ્ચનુભવનીયો, ભાવેતબ્બો, ભાવનીયો, સમ્ભાવેતબ્બો, સમ્ભાવનીયો, વિભાવેતબ્બો, વિભાવનીયો, પરિભાવેતબ્બો, પરિભાવનીયો, ભવમાનો, વિભવમાનો, પરિભવમાનો, અભિભવમાનો, અનુભવમાનો, સમનુભવમાનો, પચ્ચનુભવમાનો, અનુભોન્તો, સમનુભોન્તો, પચ્ચનુભોન્તો, સમ્ભોન્તો, અભિસમ્ભોન્તો, ભાવેન્તો, સમ્ભાવેન્તો, વિભાવેન્તો, પરિભાવેન્તો, પરિભવિયમાનો, પરિભુય્યમાનો, અભિભવિયમાનો, અભિભૂયમાનો, અનુભવિયમાનો, અનુભુય્યમાનો, સમનુભવિયમાનો, સમનુભુય્યમાનો, પચ્ચનુભવિયમાનો, પચ્ચનુભુય્યમાનોતિ ઇમાનિ નિયતપુલ્લિઙ્ગેસુ પક્ખિત્તલિઙ્ગાનિ. એવમોકારન્તાદિવસેન છબ્બિધાનિ પુલ્લિઙ્ગાનિ ભૂધાતુમયાનિ પકાસિતાનિ. અયં તાવ પુલ્લિઙ્ગવસેન ઉદાહરણુદ્દેસો.

ભાવિકા, ભાવના, વિભાવના, સમ્ભાવના, પરિભાવનાતિ આકારન્તઇત્થિલિઙ્ગં.

ભૂમિ, ભૂતિ, વિભૂતિ. ઇકારન્તઇત્થિલિઙ્ગં.

ભૂરી, ભૂતી, ભોતી, વિભાવિની, પરિવિભાવિની, સમ્ભાવિની, પાતુભવન્તી, પાતુભોન્તી, પરિભવન્તી, પરિભોન્તી, અભિભવન્તી, અભિભોન્તી, અધિભવન્તી, અધિભોન્તી, અનુભવન્તી, અનુભોન્તી, સમનુભવન્તી, સમનુભોન્તી, પચ્ચનુભવન્તી, પચ્ચનુભોન્તી, અભિસમ્ભવન્તી, અભિસમ્ભોન્તીતિ ઈકારન્તઇત્થિલિઙ્ગં.

ભૂ, અભૂ. ઊકારન્તઇત્થિલિઙ્ગં.

ઇમાનેત્થ ચતુબ્બિધાનિ ઇત્થિલિઙ્ગાનિ ભૂધાતુમયાનિ ઉદ્દિટ્ઠાનિ.

ઉકારન્તિત્થિલિઙ્ગં ભૂધાતુમયમપ્પસિદ્ધં, અઞ્ઞધાતુમયં પન ઉકારન્તિત્થિલિઙ્ગં પસિદ્ધં ‘‘ધાતુ, ધેનુ’’ઇતિ. તેન સદ્ધિં પઞ્ચવિધાનિ ઇત્થિલિઙ્ગાનિ હોન્તિ, ઓકારન્તસ્સ વા ગોસદ્દસ્સ ઇત્થિલિઙ્ગભાવે તેન સદ્ધિં છબ્બિધાનિપિ હોન્તિ, સબ્બાનેતાનિ સભાવતોયેવિત્થિલિઙ્ગાનીતિ દટ્ઠબ્બાનિ. એત્થાપિ અનિયતલિઙ્ગા ભૂતપરાભૂતસમ્ભૂતસદ્દાદયો ઇત્થિલિઙ્ગવસેન યુજ્જન્તે.

કથં? ભૂતા, પરાભૂતા, સમ્ભૂતાતિ સબ્બં વિત્થારતો ગહેતબ્બં ‘‘અનુભોન્તો સમનુભોન્તો’’તિઆદીનિ નવ પદાનિ વજ્જેત્વા. તાનિ હિ ઈકારન્તવસેન યોજિતાનિ. ઇમાનિ નિયતલિઙ્ગેસુ પક્ખિત્તલિઙ્ગાનિ. એવં આકારન્તાદિવસેન ચતુબ્બિધાનિ ઇત્થિલિઙ્ગાનિ ભૂધાતુમયાનિ પકાસિતાનિ. અયં ઇત્થિલિઙ્ગવસેન ઉદાહરણુદ્દેસો.

ભૂતં, મહાભૂતં, ભવિત્તં, ભૂનં, ભવનં, પરાભવનં, સમ્ભવનં, વિભવનં, પાતુભવનં, આવિભવનં, તિરોભવનં, વિનાભવનં, સોત્થિભવનં, પરિભવનં, અભિભવનં, અધિભવનં, અનુભવનં, સમનુભવનં, પચ્ચનુભવનન્તિ નિગ્ગહીતન્તનપુંસકલિઙ્ગં.

અત્થવિભાવિ, ધમ્મવિભાવિ. ઇકારન્તનપુંસકલિઙ્ગં.

ગોત્રભુ, ચિત્તસહભુ, નચિત્તસહભુ. ઉકારન્તનપુંસકલિઙ્ગં.

સબ્બાનેતાનિ સભાવતોયેવ નપુંસકલિઙ્ગાનીતિ દટ્ઠબ્બાનિ. એત્થ સત્તભૂતરૂપવાચકો ભૂતસદ્દોયેવ નિયોગા નપુંસકલિઙ્ગોતિપિ દટ્ઠબ્બં. એત્થાપિ અનિયતલિઙ્ગા ભૂત પરાભૂત સમ્ભૂતસદ્દાદયો નપુંસકલિઙ્ગવસેન યુજ્જન્તે.

કથં? ભૂતં, પરાભૂતં, સમ્ભૂતં, વિભૂતં. પેય્યાલો. સમનુભવમાનં, પચ્ચનુભવમાનં, અનુભોન્તં, અનુભવન્તં, સમનુભોન્તં, સમનુભવન્તં, પચ્ચનુભોન્તં, પચ્ચનુભવન્તં, સમ્ભોન્તં, સમ્ભવન્તં, અભિસમ્ભોન્તં, અભિસમ્ભવન્તં, પાતુભોન્તં, પાતુભવન્તં, પરિભોન્તં, પરિભવન્તં, અભિભોન્તં, અભિભવન્તં, અધિભોન્તં, અધિભવન્તં, ભાવેન્તં, સમ્ભાવેન્તં, વિભાવેન્તં, પરિભાવેન્તં, પરિભાવિયમાનં, પરિભુય્યમાનં, પેય્યાલો. પચ્ચનુભવિયમાનં, પચ્ચનુભુય્યમાનન્તિ ઇમાનિ નિયતનપુંસકલિઙ્ગેસુ પક્ખિત્તલિઙ્ગાનિ. એવં નિગ્ગહીતન્તાદિવસેન તિવિધાનિ નપુંસકલિઙ્ગાનિ ભૂધાતુમયાનિ પકાસિતાનિ. અયં નપુંસકલિઙ્ગવસેન ઉદાહરણુદ્દેસો, એવં પુલ્લિઙ્ગાદિવસેન લિઙ્ગત્તયં ભૂધાતુમયમુદ્દિટ્ઠં.

એત્થ મે અપ્પસિદ્ધાતિ, યે યે સદ્દા પકાસિતા;

તે તે પાળિપ્પદેસેસુ, મગ્ગિતબ્બા વિભાવિના.

ઓ, આ, બિન્દુ, ઇ, ઈ, ઉ, ઊ-અન્તિમે સત્તધા ઠિતા;

ઞે ય્યા પુલ્લિઙ્ગભેદાતિ, નિરુત્તઞ્ઞૂહિ ભાસિતા.

આ ઇવણ્ણો ચુવણ્ણો ચ, પઞ્ચ અન્તા સરૂપતો;

ઇત્થિભેદાતિ વિઞ્ઞેય્યા, ઓકારન્તેન છાપિ વા.

બિન્દુ, ઇ, ઉ-ઇમે અન્તા, તયો ઞેય્યા વિભાવિના;

નપુંસકપ્પભેદાતિ, નિરુત્તઞ્ઞૂહિ ભાસિતા.

અન્તા સત્તેવ પુલ્લિઙ્ગે, ઇત્થિયં પઞ્ચ વા છ વા;

નપુંસકે તયો એવં, દસ પઞ્ચહિ છબ્બિધા.

યસ્મા પનેત્થ ‘‘ભૂતો’’તિઆદયો સદ્દા નિબ્બચનાભિધેય્યકથનત્થસાધકવચનપરિયાયવચનત્થુદ્ધારવસેન વુચ્ચમાના પાકટા હોન્તિ સુવિઞ્ઞેય્યા ચ, તસ્મા ઇમેસં નિબ્બચનાદીનિ યથાસમ્ભવં વક્ખામ વિઞ્ઞૂનં તુટ્ઠિજનનત્થઞ્ચેવ સોતારાનમત્થેસુ પટુતરબુદ્ધિપટિલાભાય ચ. તત્ર ભૂતોતિ ખન્ધપાતુભાવેન ભવતીતિ ભૂતો, ઇદં તાવ નિબ્બચનં. ‘‘ભૂતો’’તિ સબ્બસઙ્ગાહકવસેન સત્તો વુચ્ચતિ, ઇદમભિધેય્યકથનં. ‘‘યો ચ કાલઘસો ભૂતો. સબ્બેવ નિક્ખિપિસ્સન્તિ, ભૂતા લોકે સમુસ્સય’’ન્તિ ચ ઇદમેતસ્સ અત્થસ્સ સાધકવચનં. અથ વા ભૂતોતિ એવંનામકો અમનુસ્સજાતિયો સત્તવિસેસો, ઇદમભિધેય્યકથનં. ‘‘ભૂતવિજ્જા, ભૂતવેજ્જો, ભૂતવિગ્ગહિતો’’તિ ચ ઇદમેતસ્સ અત્થસ્સ સાધકવચનં. યઞ્ચ પન ‘‘સત્તો મચ્ચો પજા’’તિઆદિકં તત્થ તત્થ આગતં વચનં, ઇદં સત્તોતિ અત્થવાચકસ્સ ભૂતસદ્દસ્સ પરિયાયવચનં. યઞ્ચ નિદ્દેસપાળિયં ‘‘મચ્ચોતિ સત્તો નરો માનવો પોસો પુગ્ગલો જીવો જગુ જન્તુ હિન્દગુ મનુજો’’તિ આગતં, ઇદમ્પિ પરિયાયવચનમેવ. તાનિ સબ્બાનિ પિણ્ડેત્વા વુચ્ચન્તે –

સત્તો મચ્ચો જનો ભૂતો, પાણો હિન્દગુ પુગ્ગલો;

જન્તુ જીવો જગુ યક્ખો, પાણી દેહી તથાગતો.

સત્તવો માતિયો લોકો, મનુજો માનવો નરો;

પોસો સરીરીતિ પુમે, ભૂતમિતિ નપુંસકે.

પજાતિ ઇત્થિયં વુત્તો, લિઙ્ગતો, ન ચ અત્થતો;

એવં તિલિઙ્ગિકા હોન્તિ, સદ્દા સત્તાભિધાનકા.

યો સો જઙ્ઘાય ઉલતિ, સો સત્તો જઙ્ઘલો ઇધ;

પાણદેહાભિધાનેહિ, સત્તનામં પપઞ્ચિતં.

ઇમસ્મિં પકરણે ‘‘પરિયાયવચન’’ન્તિ ચ ‘‘અભિધાન’’ન્તિ ચ ‘‘સઙ્ખા’’તિઆદીનિ ચ એકત્થાનિ અધિપ્પેતાનિ, અત્થુદ્ધારવસેન પન ભૂતસદ્દો પઞ્ચક્ખન્ધામનુસ્સધાતુસસ્સતવિજ્જમાનખીણાસવસત્તરુક્ખાદીસુ દિસ્સતિ, તપ્પયોગો ઉપરિ અત્થત્તિકવિભાગે આવિભવિસ્સતિ. ભાવકોતિ ભાવેતીતિ ભાવકો, ઇદં નિબ્બચનં. યો ભાવનં કરોતિ, સો ભાવકો. ઇદમભિધેય્યકથનં. ‘‘ભાવકો નિપકો ધીરો’’તિ ઇદમેતસ્સ અત્થસ્સ સાધકવચનં. ‘‘ભાવકો ભાવનાપસુતો ભાવનાપયુત્તો ભાવનાસમ્પન્નો’’તિ ઇદં પરિયાયવચનં. ઇમાનિ ‘‘ભૂતો ભાવકો’’તિ દ્વે પદાનિ સુદ્ધકત્તુહેતુકત્તુવસેન વુત્તાનીતિ. ઇતો પરં નયાનુસારેન સુવિઞ્ઞેય્યત્તા ‘‘ઇદં નિબ્બચન’’ન્તિ ચ આદીનિ અવત્વા કત્થચિ અત્થસાધકવચનં પરિયાયવચનં અત્થુદ્ધારઞ્ચ યથારહં દસ્સેસ્સામ. તેસુ હિ સબ્બત્થ દસ્સિતેસુ ગન્થવિત્થારો સિયા, તસ્મા યેસમત્થો ઉત્તાનો, તેસમ્પિ પદાનમભિધેય્યં ન કથેસ્સામ, નિબ્બચનમત્તમેવ નેસં કથેસ્સામ. યેસં પન ગમ્ભીરો અત્થો, તેસમભિધેય્યં કથેસ્સામ.

ભવનં ભવો, ભવો વુચ્ચતિ વુદ્ધિ. ભૂસદ્દસ્સ અત્થાતિસયયોગતો વડ્ઢનેપિ દિસ્સમાનત્તા ભવનં વડ્ઢનન્તિ કત્વા. ‘‘ભવો ચ રઞ્ઞો અભવો ચ રઞ્ઞો’’તિ ઇદં વુદ્ધિઅત્થસ્સ સાધકં વચનં. અથ વા ભવોતિ વુચ્ચતિ સસ્સતં. ‘‘સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચા’’તિ હિ સસ્સતવસેન પવત્તા દિટ્ઠિ સસ્સતદિટ્ઠિ, તસ્મા ભવદિટ્ઠી’’તિ ઇદમેતસ્સત્થસ્સ સાધકં વચનં. તથા ભવોતિ ભવદિટ્ઠિ, ભવતિ સસ્સતં તિટ્ઠતીતિ પવત્તનતો સસ્સતદિટ્ઠિ ભવદિટ્ઠિ નામ. ભવદિટ્ઠિ હિ ઉત્તરપદલોપેન ભવોતિ વુચ્ચતિ. ‘‘ભવેન ભવસ્સ વિપ્પમોક્ખમાહંસૂ’’તિ ઇદમેતસ્સત્થસ્સ સાધકં વચનં. એત્થાયં પાળિવચનત્થો – એકચ્ચે સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ભવદિટ્ઠિયા વા કામભવાદિના વા સબ્બભવતો વિમુત્તિં સંસારવિસુદ્ધિં કથયિંસૂતિ. અથ વા ભવન્તિ વડ્ઢન્તિ સત્તા એતેનાતિ ભવોતિ અત્થેન સમ્પત્તિપુઞ્ઞાનિ ભવોતિ ચ વુચ્ચન્તિ. ‘‘ઇતિભવાભવતઞ્ચ વીતિવત્તો’’તિ ઇદમેતસ્સત્થસ્સ સાધકં વચનં. એત્થ પનાયં પાળિવચનત્થો – ભવોતિ સમ્પત્તિ, અભવોતિ વિપત્તિ. તથા ભવોતિ વુદ્ધિ, અભવોતિ હાનિ. ભવોતિ સસ્સતં, અભવોતિ ઉચ્છેદો. ભવોતિ પુઞ્ઞં, અભવોતિ પાપં, તં સબ્બં વીતિવત્તોતિ.

સહોકાસા ખન્ધાપિ ભવો. ‘‘કામભવો રૂપભવો’’ ઇચ્ચેવમાદિ એતસ્સત્થસ્સ સાધકં વચનં. એત્થ પન ખન્ધા ‘‘યો પઞ્ઞાયતિ, સો સરૂપં લભતી’’તિ કત્વા ‘‘ભવતિ અવિજ્જાતણ્હાદિસમુદયા નિરન્તરં સમુદેતી’’તિ અત્થેન વા ‘‘ભવા’’તિ વુચ્ચન્તિ. ઓકાસો પન ‘‘ભવન્તિ જાયન્તિ એત્થ સત્તા નામરૂપધમ્મા ચા’’તિ અત્થેન ‘‘ભવો’’તિ. અપિચ કમ્મભવોપિ ભવો, ઉપપત્તિભવોપિ ભવો. ‘‘ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો દુવિધેન અત્થિ કમ્મભવો, અત્થિ ઉપપત્તિભવો’’તિ ઇદમેતસ્સત્થસ્સ સાધકં વચનં. તત્થ કમ્મમેવ ભવો કમ્મભવો. તથા ઉપપત્તિ એવ ભવો ઉપપત્તિભવો. એત્થૂપપત્તિ ભવતીતિ ભવો, કમ્મં પન યથા સુખકારણત્તા ‘‘સુખો બુદ્ધાનમુપ્પાદો’’તિ વુત્તો. એવં ભવકારણત્તા ફલવોહારેન ભવોતિ દટ્ઠબ્બં. અથ વા ભાવનલક્ખણત્તા ભાવેતીતિ ભવો. કિં ભાવેતિ? ઉપપત્તિં. ઇતિ ઉપપત્તિં ભાવેતીતિ ભવોતિ વુચ્ચતિ. ભાવેતીતિમસ્સ ચ નિબ્બત્તેતીતિ હેતુકત્તુવસેનત્થો. અથ વા ‘‘ભવપચ્ચયા જાતી’’તિ વચનતો ભવતિ એતેનાતિ ભવોતિ કમ્મભવો વુચ્ચતિ.

‘‘ખન્ધાનઞ્ચ પટિપાટિ, ધાતુઆયતનાન ચ;

અબ્બોચ્છિન્નં વત્તમાના, સંસારોતિ પવુચ્ચતી’’તિ

વુત્તલક્ખણો સંસારોપિ ભવો. ‘‘ભવે દુક્ખં ભવદુક્ખં, ભવે સંસરન્તો’’તિ ઇમાનેતસ્સત્થસ્સ સાધકાનિ વચનાનિ. તત્ર કેનટ્ઠેન સંસારો ભવોતિ કથીયતિ? ભવતિ એત્થ સત્તસમ્મુતિ ખન્ધાદિપટિપાટિસઙ્ખાતે ધમ્મપુઞ્જસ્મિન્તિ અત્થેન. ઇદં ભવસદ્દસ્સ ભાવકત્તુકરણાધિકરણસાધનવસેનત્થકથનં.

એત્થ ભવસદ્દસ્સ અત્થુદ્ધારં વદામ –

વુદ્ધિસમ્પત્તિપુઞ્ઞાનિ, ખન્ધા સોકાસસઞ્ઞિતા;

સંસારો સસ્સતઞ્ચેતં, ભવસદ્દેન સદ્દિતં.

ભવતણ્હા ભવદિટ્ઠિ, ઉપપત્તિભવો તથા;

કમ્મભવો ચ સબ્બન્તં, ભવસદ્દેન સદ્દિતં.

ભવતણ્હાભવદિટ્ઠિ-દ્વયં કત્થચિ પાળિયં;

ઉત્તરપદલોપેન, ભવસદ્દેન સદ્દિતં.

અભવોતિ ન ભવો અભવો.

વિપત્તિ હાનિ ઉચ્છેદો, પાપઞ્ચેવ ચતુબ્બિધા;

ઇમે અભવસદ્દેન, અત્થા વુચ્ચન્તિ સાસને.

ભાવોતિ અજ્ઝાસયો, યો ‘‘અધિપ્પાયો’’તિપિ વુચ્ચતિ. ‘‘થીનંભાવો દુરાજાનો. નામચ્ચો રાજભરિયાસુ, ભાવં કુબ્બેથ પણ્ડિતો. હદયઙ્ગતભાવં પકાસેતી’’તિ એવમાદિ એતસ્સત્થસ્સ સાધકં વચનં. અપિચ વત્થુધમ્મોપિ ભાવો. ‘‘ભાવસઙ્કેતસિદ્ધીન’’ન્તિ ઇદમેતસ્સત્થસ્સ સાધકં વચનં, ચિત્તમ્પિ ભાવો. ‘‘અચ્ચાહિતં કમ્મં કરોસિ લુદ્દં, ભાવે ચ તે કુસલં નત્થિ કિઞ્ચી’’તિ ઇદમેતસ્સત્થસ્સ સાધકં વચનં. ક્રિયાપિભાવો. ‘‘ભાવલક્ખણં ભાવસત્તમી’’તિ ચ ઇદમેતસ્સત્થસ્સ સાધકં વચનં. અપિચ ભાવોતિ સત્તવેવચનન્તિ ભણન્તિ, ધાતુ વા એતં અધિવચનં. તત્થ અજ્ઝાસયો ચ વત્થુધમ્મો ચ ચિત્તઞ્ચ સત્તો ચાતિ ઇમે ભવતીતિ ભાવો. તથા પન ભાવેતીતિ ભાવો, ક્રિયા તુ ભવનન્તિ ભાવો. સા ચ ભવનગમનપચનાદિવસેનાનેકવિધા. અપિચ ભાવરૂપમ્પિ ભાવો, યં ઇત્થિભાવો પુમ્ભાવો ઇત્થિન્દ્રિયન્તિ ચ વુચ્ચતિ. તત્રાયં વચનત્થો – ‘‘ઇત્થી’’તિ વા ‘‘પુરિસો’’તિ વા ભવતિ એતેન ચિત્તં અભિધાનઞ્ચાતિ ભાવો.

નત્તનોમતિયા એતં, નિબ્બચનમુદાહટં;

પુબ્બાચરિયસીહાનં, મતં નિસ્સાય માહટં.

વુત્તઞ્હેતં પોરાણેહિ ‘‘ઇત્થિયા ભાવો ઇત્થિભાવો, ઇત્થીતિ વા ભવતિ એતેન ચિત્તં અભિધાનઞ્ચાતિ ઇત્થિભાવો’’તિ, તસ્મા પુમ્ભાવોતિ એત્થાપિ પુમસ્સ ભાવો પુમ્ભાવો, પુમાતિ વા ભવતિ એતેન ચિત્તં અભિધાનઞ્ચાતિ પુમ્ભાવોતિ નિબ્બચનં સમધિગન્તબ્બં. ઇદં ભાવસદ્દસ્સ કત્તુભાવકરણસાધનવસેનત્થકથનં.

અભાવોતિ ન ભાવોતિ અભાવો, કો સો? સુઞ્ઞતા નત્થિતા. સભાવોતિ અત્તનો ભાવો સભાવો, અત્તનો પકતિ ઇચ્ચેવત્થો. અથ વા સભાવોતિ ધમ્માનં સતિ અત્થસમ્ભવે યો કોચિ સરૂપં લભતિ, તસ્સ ભાવો લક્ખણમિતિ સઞ્ઞિતો નમનરુપ્પનકક્ખળફુસનાદિઆકારો ઇચ્ચેવત્થો. ‘‘સામઞ્ઞં વા સભાવો વા, ધમ્માનં લક્ખણં મત’’ન્તિ ઇદમેતસ્સત્થસ્સ સાધકં વચનં. અપિચ સભાવોતિ સલક્ખણો પરમત્થધમ્મો. કેનટ્ઠેન? સહ ભાવેનાતિ અત્થેન. સબ્ભાવોતિ સતં ભાવો સબ્ભાવો, સપ્પુરિસધમ્મો ઇચ્ચેવત્થો. અથ વા અત્તનો ભાવો સબ્ભાવો. ‘‘ગાહાપયન્તિ સબ્ભાવ’’ન્તિ ઇદમેતસ્સત્થસ્સ સાધકં વચનં. સંવિજ્જમાનો વા ભાવો સબ્ભાવો. ‘‘એવં ગહણસબ્ભાવો’’તિ ઇદમેતસ્સત્થસ્સ સાધકં વચનં. ઇદં સભાવ સબ્ભાવસદ્દાનં ભાવસાધનવસેનત્થકથનં.

સમ્ભવોતિ સમ્ભવનં સમ્ભવો, સમ્ભવનક્રિયા, યુત્તિ વા. યુત્તિ હિ સમ્ભવોતિ વુચ્ચતિ ‘‘સમ્ભવો ગહણસ્સ કારણ’’ન્તિઆદીસુ. અથ વા સમ્ભવતિ એતસ્માતિ સમ્ભવો. યતો હિ યં કિઞ્ચિ સમ્ભવતિ, સો સમ્ભવો. પભવોતિ પભવનં પભવો, અચ્છિન્નતા, પભવતિ એતસ્માતિ વા પભવો. યતો હિ યં કિઞ્ચિ પભવતિ, સો પભવો. ઇમે પન સમ્ભવપભવસદ્દા કત્થચિ સમાનત્થા કત્થચિ ભિન્નત્થાતિ વેદિતબ્બા. કથં? સમ્ભવસદ્દો હિ ભવનક્રિયમ્પિ વદતિ યુત્તિમ્પિ પઞ્ઞત્તિમ્પિ સમ્ભવરૂપમ્પિ પચ્ચયત્થમ્પિ, પભવસદ્દો પન ભવનક્રિયમ્પિ વદતિ નદિપ્પભવમ્પિ પચ્ચયત્થમ્પિ, તસ્મા પચ્ચયત્થં વજ્જેત્વા ભિન્નત્થાતિ ગહેતબ્બા, પચ્ચયત્થેન પન સમાનત્થાતિ ગહેતબ્બા. વુત્તઞ્હેતં ‘‘પચ્ચયો હેતુ નિદાનં કારણં સમ્ભવો પભવોતિઆદિ અત્થતો એકં, બ્યઞ્જનતો નાન’’ન્તિ.

‘‘મૂલં હેતુ નિદાનઞ્ચ, સમ્ભવો પભવો તથા;

સમુટ્ઠાનાહારારમ્મણં, પચ્ચયો સમુદયેન ચા’’તિ

અયમ્પિ ગાથા એતસ્સત્થસ્સ સાધિકા. ઇદં સમ્ભવપભવસદ્દાનં ભાવાપાદાનસાધનવસેનત્થકથનં.

એવમેત્થ ભાવકત્તુકમ્મકરણાપાદાનાધિકરણવસેન છ સાધનાનિ પકાસિતાનિ. તાનિ સમ્પદાનસાધનેન સત્તવિધાનિ ભવન્તિ, તં પન ઉત્તરિ આવિભવિસ્સતિ ‘‘ધનમસ્સ ભવતૂતિ ધનભૂતી’’તિઆદિના. ઇચ્ચેવં કિતકવસેન સબ્બથાપિ સત્તવિધાનિ સાધનાનિ હોન્તિ, યાનિ ‘‘કારકાની’’તિપિ વુચ્ચતિ, ઇતો અઞ્ઞં સાધનં નત્થિ. ઇધ પયોગેસ્વત્થેસુ ચ વિઞ્ઞૂનં પાટવત્થં સાધનનામં પકાસિતં. તથા હિ દુન્નિક્ખિત્તસાધનેહિ પદેહિ યોજિતા સદ્દપ્પયોગા દુબ્બોધત્થા હોન્તિ, સુનિક્ખિત્તસાધનેહિ પન પદેહિ યોજિતા સુબોધત્થા હોન્તિ, તસ્મા પયોગાસાધનમૂલકા, અત્થો ચ પયોગમૂલકો. પયોગાનુરૂપઞ્હિ અવિપરીતં કત્વા અત્થં કથનસીલા ‘‘યાચિતોવ બહુલં ચીવરં પરિભુઞ્જતિ, અપ્પં અયાચિતો’’તિ એવમાદીસુ સાધનવસેન ગહેતબ્બેસુ અત્થેસુ, અઞ્ઞેસુ ચત્થેસુ પટુતરબુદ્ધિનો પણ્ડિતાયેવ એકન્તેન ભગવતો પરિયત્તિસાસનધરા નામ હોન્તીતિ વેદિતબ્બં. ઇતો પરં નયાનુસારેન સુવિઞ્ઞેય્યત્તા ‘‘ઇદં નામ સાધન’’ન્તિ ન વક્ખામ, કેવલમિધ દસ્સિતેસુ પયોગેસુ વિઞ્ઞૂનં બહુમાનુપ્પાદનત્થઞ્ચેવ વિવિધવિચિત્તપાળિગતિકે વિવિધત્થસારે જિનવરવચને સોતૂનં બુદ્ધિવિજમ્ભનત્થઞ્ચ અત્થસાધકવચનાનિયેવ યથારહં સુત્તગેય્યવેય્યાકરણગાથાદીસુ તતો તતો આહરિત્વા દસ્સેસ્સામ.

પભાવોતિ પકારતો ભવતીતિ પભાવો, સોયમાનુભાવોયેવ. ‘‘પભાવં તે ન પસ્સામિ, યેન ત્વં મિથિલં વજે’’તિ ઇદમેતસ્સત્થસ્સ સાધકં વચનં. અનુભવોતિ અનુભવનં અનુભવો, કિં તં? પરિભુઞ્જનં. આનુભાવોતિ તેજુસ્સાહમન્તપભૂસત્તિયો. ‘‘તેજસઙ્ખતો ઉસ્સાહમન્તપભૂસત્તિસઙ્ખાતો વા મહન્તો આનુભાવો એતસ્સાતિ મહાનુભાવો’’તિ ઇદમેતસ્સત્થસ્સ સાધકં વચનં.

તેજો ઉસ્સાહમન્તા ચ, પભૂસત્તીતિ પઞ્ચિમે;

આનુભાવાતિ વુચ્ચન્તિ, પભાવાતિ ચ તે વદે.

તેજાદિવાચકત્તમ્હિ, આનુભાવપદસ્સ તુ;

અત્થનિબ્બચનં ધીરો, યથાસમ્ભવમુદ્દિસે.

અથ વા આનુભાવોતિ અનુભવિતબ્બફલં. ‘‘અનુભવિતબ્બસ્સ ફલસ્સ મહન્તતાય મહાનુભાવો’’તિ ઇદમેતસ્સત્થસ્સ સાધકં વચનં. પરાભવોતિ પરાભવનં પરાભવો, અથ વા પરાભવતીતિ પરાભવો. ‘‘સુવિજાનો પરાભવો’’તિ ઇદમેતસ્સત્થસ્સ સાધકં વચનં. અપિચ ‘‘ધમ્મદેસ્સી પરાભવો’’તિ પાઠાનુરૂપતો પરાભવિસ્સતીતિ પરાભવોતિ અનાગતકાલવસેનપિ નિબ્બચનં દટ્ઠબ્બં. અથ વા પરાભવન્તિ એતેનાતિ પરાભવો. કિં તં? ધમ્મદેસ્સિતાદિ. ‘‘પઠમો સો પરાભવો’’તિ ઇદમેતસ્સત્થસ્સ સાધકં વચનં. વિભવોતિ નિબ્બાનં. તઞ્હિ ભવતો વિગતત્તા ભવતો વિગતોતિ વિભવો, ભવસ્સ ચ તંહેતુ વિગતત્તા વિગતો ભવો એતસ્માતિ વિભવો. વિભવન્તિ ઉચ્છિજ્જન્તિ વિનસ્સન્તિ ઇતો અરિયધનવિલોમકા કિલેસમહાચોરાતિપિ વિભવો. વિભવસદ્દસ્સ નિબ્બાનાભિધાનત્તે ‘‘એવં ભવે વિજ્જમાને, વિભવો ઇચ્છિતબ્બકો’’તિ ઇદમેત્થ સાધકં વચનં. ઇમાનિ પન નિબ્બાનસ્સ પરિયાયવચનાનિ –

નિબ્બાનં વિભવો મોક્ખો, નિરોધો અમતં સમં;

સઙ્ખારૂપસમો દુક્ખ-નિરોધો અચ્ચુત’ક્ખયો.

વિવટ્ટ’મકતં અત્થં, સન્તિપદ’મસઙ્ખતં;

પારં તણ્હાક્ખયો દુક્ખ-ક્ખયો સઞ્ઞોજનક્ખયો.

યોગક્ખેમો વિરાગો ચ,

લોકન્તો ચ ભવક્ખયો;

અપવગ્ગો વિસઙ્ખારો,

સબ્ભિ સુદ્ધિ વિસુદ્ધિ ચ.

વિમુત્યા’પચયો મુત્તિ, નિબ્બુતિ ઉપધિક્ખયો;

સન્તિ અસઙ્ખતા ધાતુ, દિસા ચ સબ્બતોપભં.

વિનાપેતાનિ નામાનિ, વિસેસકપદં ઇધ;

નિબ્બાનવાચકાનીતિ, સલ્લક્ખેય્ય સુમેધસો.

‘‘તાણં લેણ’’ન્તિઆદીનિ-પેક્ખિકાનિ ભવન્તિ હિ;

વિસેસકપદાનન્તિ, એત્થેતાનિ પકાસયે.

તાણં લેણ’મરૂપઞ્ચ, સન્તં સચ્ચ’મનાલયં;

સુદુદ્દસં સરણઞ્ચ, પરાયણ’મનીતિકં.

અનાસવં ધુવં નિચ્ચં, વિઞ્ઞાણ’મનિદસ્સનં;

અબ્યાપજ્જં સિવં ખેમં, નિપુણં અપલોકિકં.

અનન્ત’મક્ખરં દીપો, અચ્ચન્તં કેવલં પદં;

પણીતં અચ્ચુતઞ્ચાતિ, બહુધાપિ વિભાવયે.

ગોત્રભૂતિ પદસ્સત્થં, વદન્તેહિ ગરૂહિ તુ;

ગોત્તં વુચ્ચતિ નિબ્બાન-મિતિ ગોત્તન્તિ ભાસિતં.

વિભવોતિ વા વિનાસસમ્પત્તિધનુચ્છેદદિટ્ઠિયોપિ વુચ્ચન્તિ. તત્થ વિનાસો વિભવનં ઉચ્છિજ્જનં નસ્સનન્તિ અત્થેન વિભવો. ‘‘વિભવો સબ્બધમ્માનં, ઇત્થેકે સતો સત્તસ્સ ઉચ્છેદં વિનાસં વિભવં પઞ્ઞપેન્તી’’તિ ચ ઇદમેતસ્સત્થસ્સ સાધકં વચનં. સમ્પત્તિ પન વિસેસતો ભવતીતિ વિભવો. ‘‘રઞ્ઞો સિરિવિભવં દટ્ઠુકામા’’તિ ઇદમેતસ્સત્થસ્સ સાધકં વચનં. ધનં પન ભવન્તિ વડ્ઢન્તિ વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જન્તિ સત્તા એતેનાતિ વિભવો. ‘‘અસીતિકોટિવિભવસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તી’’તિ ઇદમેતસ્સત્થસ્સ સાધકં વચનં. ઇદં પન પરિયાયવચનં –

ધનં સં વિભવો દબ્બં, સાપતેય્યં પરિગ્ગહો;

ઓડ્ડં ભણ્ડં સકં અત્થો, ઇચ્ચેતે ધનવાચકા.

ઉચ્છેદદિટ્ઠિ પન વિભવતિ ઉચ્છિજ્જતિ ‘‘અત્તા ચ લોકો ચ પુન ચુતિતો ઉદ્ધં ન જાયતી’’તિ ગહણતો વિભવોતિ. ‘‘વિભવતણ્હા’’તિ ઇદમેતસ્સત્થસ્સ સાધકં વચનં. વિભવતણ્હાતિ હિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિસહગતાય તણ્હાય નામં. એત્થ અત્થુદ્ધારો વુચ્ચતિ –

ધનનિબ્બાનસમ્પત્તિ-વિનાસુચ્છેદદિટ્ઠિયો;

વુત્તા વિભવસદ્દેન, ઇતિ વિઞ્ઞૂ વિભાવયે.

પાતુભાવોતિ પાતુભવનં પાતુભાવો. આવિભાવોતિ આવિભવનં આવિભાવો, ઉભિન્નમેતેસં પાકટતા ઇચ્ચેવત્થો. તિરોભાવોતિ તિરોભવનં તિરોભાવો, પટિચ્છન્નભાવો. વિનાભાવોતિ વિનાભવનં વિનાભાવો, વિયોગો. સોત્થિભાવોતિ સોત્થિભવનં સોત્થિભાવો, સુવત્થિભાવો સુખસ્સ અત્થિતા, અત્થતો પન નિબ્ભયતા નિરુપદ્દવતા એવ. અત્થિભાવોતિ અત્થિતા વિજ્જમાનતા અવિવિત્તતા. નત્થિભાવોતિ નત્થિતા અવિજ્જમાનતા વિવિત્તતા રિત્તતા તુચ્છતા સુઞ્ઞતા. ઓકારન્તપુલ્લિઙ્ગનિદ્દેસો.

અભિભવતીતિ અભિભવિતા, પરં અભિભવન્તો યો કોચિ. એવં પરિભવિતા, અનુભવતીતિ અનુભવિતા, સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા અનુભવન્તો યો કોચિ. એવં સમનુભવિતા. પચ્ચનુભવિતા, એત્થ પન યથા ‘‘અમતસ્સ દાતા. અનુપ્પન્નસ્સ મગ્ગસ્સ ઉપ્પાદેતા’’તિઆદીસુ ‘‘દાતા’’તિ પદાનં કત્તુવાચકાનં ‘‘અમતસ્સા’’તિઆદીહિ પદેહિ કમ્મવાચકેહિ છટ્ઠિયન્તેહિ સદ્ધિં યોજના દિસ્સતિ, તથા ઇમેસમ્પિ પદાનં ‘‘પચ્ચામિત્તસ્સ અભિભવિતા’’તિઆદિના યોજના કાતબ્બા. એવં અઞ્ઞેસમ્પિ એવરૂપાનં પદાનં. આકારન્તપુલ્લિઙ્ગનિદ્દેસો.

ભવતીતિ ભવં. ભવિસ્સતીતિ વા ભવં, વડ્ઢમાનો પુગ્ગલો. ‘‘સુવિજાનો ભવં હોતિ, સુવિજાનો પરાભવો. ધમ્મકામો ભવં હોતિ, ધમ્મદેસ્સી પરાભવો’’તિ ઇદમેતસ્સત્થસ્સ સાધકં વચનં. અથ વા યેન સદ્ધિં કથેતિ, સો ‘‘ભવ’’ન્તિ વત્તબ્બો, ‘‘ભવં કચ્ચાયનો. ભવં આનન્દો. મઞ્ઞે ભવં પત્થયતિ, રઞ્ઞો ભરિયં પતિબ્બત’’ન્તિઆદીસુ. એત્થ પન ધાતુઅત્થે આદરો ન કાતબ્બો, સમ્મુતિઅત્થેયેવાદરો કાતબ્બો ‘‘સઙ્કેતવચનં સચ્ચં, લોકસમ્મુતિકારણ’’ન્તિ વચનતો. વોહારવિસયસ્મિઞ્હિ લોકસમ્મુતિ એવ પધાના અવિલઙ્ઘનીયા. પરાભવતીતિ પરાભવં. એવં પરિભવં. અભિભવં. અનુભવં. પભવતિ પહોતિ સક્કોતીતિ પભવં, પહોન્તો યો કોચિ. ન પભવં અપ્પભવં, ‘‘અપ્પભવ’’ન્તિ ચ ઇદં જાતકે દિટ્ઠં –

‘‘છિન્નબ્ભમિવ વાતેન, રુણ્ણો રુક્ખમુપાગમિં;

સોહં અપ્પભવં તત્થ, સાખં હત્થેહિ અગ્ગહિ’’ન્તિ

તત્થ સાધકવચનમિદં. નિગ્ગહીતન્તપુલ્લિઙ્ગનિદ્દેસો.

ધનભૂતીતિ ધનમસ્સ ભવતૂતિ ધનભૂતિ. સિરિભૂતીતિ સોભાય ચેવ પઞ્ઞાપુઞ્ઞાનઞ્ચ અધિવચનં. સા અસ્સ ભવતૂતિ સિરિભૂતિ. એવં સોત્થિભૂતિ, સુવત્થિભૂતિ. ઇકારન્તપુલ્લિઙ્ગનિદ્દેસો.

ભાવીતિ ભવનસીલો ભાવી, ભવનધમ્મો ભાવી, ભવને સાધુકારી ભાવી. એવં વિભાવી. સમ્ભાવી. પરિભાવીતિ. તત્ર વિભાવીતિ અત્થવિભાવને સમત્થો પણ્ડિતો વુચ્ચતિ. એત્થ વિદ્વા, વિજ્જાગતો, ઞાણીતિઆદિ પરિયાયવચનં દટ્ઠબ્બં. ભવન્તિ ચત્ર –

વિદ્વા વિજ્જાગતો ઞાણી, વિભાવી પણ્ડિતો સુધી;

બુધો વિસારદો વિઞ્ઞૂ, દોસઞ્ઞૂ વિદ્દસુ વિદૂ.

વિપસ્સી પટિભાણી ચ, મેધાવી નિપકો કવિ;

કુસલો વિદુરો ધીમા, ગતિમા મુતિમા ચયં.

ચક્ખુમા કણ્ણવા દબ્બો, ધીરો ભૂરિ વિચક્ખણો;