૩. પકિણ્ણકવિનિચ્છય

ઇતો પરં પવક્ખામિ, પકિણ્ણકવિનિચ્છયં;

સપ્પયોગેસુ અત્થેસુ, વિઞ્ઞૂનં પાટવત્થયા.

તત્થ અત્થુદ્ધારો, અત્થસદ્દચિન્તા, અત્થાતિસયયોગો, સમાનાસમાનવસેનવચનસઙ્ગહો, આગમલક્ખણવસેન વિભત્તિવચનસઙ્ગહો, કાલવસેન વિભત્તિવચનસઙ્ગહો, કાલસઙ્ગહો, પકરણસંસન્દના, વત્તમાનાદીનં વચનત્થવિભાવના ચાતિ નવધા વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.

અત્થુદ્ધારે તાવ સમાનસુતિકપદાનમત્થુદ્ધારણં કરિસ્સામ. એત્થાખ્યાતપદસઞ્ઞિતાનં ભોતિસદ્દ ભવેસદ્દાનમત્થો ઉદ્ધરિતબ્બો. તથા હેતે નામિકપદસઞ્ઞિતેહિ અપરેહિ ભોતિસદ્દ ભવેસદ્દેહિ સમાનસુતિકાપિ અસમાનત્થા ચેવ હોન્તિ અસમાનવિભત્તિકા ચ. સાસનસ્મિઞ્હિ કેચિ સદ્દા અઞ્ઞમઞ્ઞં સમાનસુતિકા સમાનાપિ અસમાનત્થા અસમાનપવત્તિનિમિત્તા અસમાનલિઙ્ગા અસમાનવિભત્તિકા અસમાનવચનકા અસમાનન્તા અસમાનકાલિકા અસમાનપદજાતિકા ચ ભવન્તિ.

તેસમસમાનત્થત્તે ‘‘સબ્બઞ્હિ તં જીરતિ દેહનિસ્સિતં. અપ્પસ્સુતાયં પુરિસો, બલિબદ્દોવ જીરતિ. સન્તો તસિતો. પહુ સન્તો ન ભરતિ. સન્તો આચિક્ખતે મુનિ. સન્તો સપ્પુરિસા લોકે. સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિ’’ન્તિ એવમાદયો પયોગા. એત્થ જીરતિસદ્દદ્વયં યથાસમ્ભવં નવભાવાપગમવડ્ઢનવાચકં. સન્તોસદ્દપઞ્ચકં યથાસમ્ભવં પરિસ્સમપ્પત્તસમાનોપસન્તોપલબ્ભમાનવાચકન્તિ દટ્ઠબ્બં.

અસમાનપવત્તિનિમિત્તત્તે પન ‘‘અકતઞ્ઞૂ મિત્તદુબ્ભી, અસ્સદ્ધો અકતઞ્ઞૂચા’’તિએવમાદયો. એત્થ ચ અકતઞ્ઞૂસદ્દદ્વયં કતાકતાજાનનજાનનપવત્તિનિમિત્તં પટિચ્ચ સમ્ભૂતત્તા અસમાનપવત્તિનિમિત્તકન્તિ દટ્ઠબ્બં.

અસમાનલિઙ્ગત્તે ‘‘સુખી હોતુ પઞ્ચસિખ સક્કો દેવાનમિન્દો. ત્વઞ્ચ ભદ્દે સુખી હોહિ. યત્થ સા ઉપટ્ઠિતો હોતિ. માતા મે અત્થિ, સા મયા પોસેતબ્બા’’તિ એવમાદયો. એત્થ સુખીસદ્દદ્વયં સાસદ્દદ્વયઞ્ચ પુમિત્થિલિઙ્ગવસેન અસમાનલિઙ્ગન્તિ દટ્ઠબ્બં.

અસમાનવિભત્તિકત્તે ‘‘આહારે ઉદરે યતો. યતો પજાનાતિ સહેતુધમ્મ’’ન્તિ એવમાદયો. એત્થ યતોસદ્દદ્વયં પઠમાપઞ્ચમીવિભત્તિસહિતત્તા અસમાનવિભત્તિકન્તિ દટ્ઠબ્બં.

અસમાનવચનકત્તે ઇમે પયોગા –

‘‘યાય માતુ ભતો પોસો, ઇમં લોકં અવેક્ખતિ;

તમ્પિ પાણદદિં સન્તિં, હન્તિ કુદ્ધો પુથુજ્જનો’’તિ

આદીસુ હન્તિસદ્દો એકવચનો.

‘‘ઇમે નૂન અરઞ્ઞસ્મિં, મિગસઙ્ઘાનિ લુદ્દકા;

વાકુરાહિ પરિક્ખિપ્પ, સોબ્ભં પાતેત્વા તાવદે;

વિક્કોસમાના તિબ્બાહિ, હન્તિ નેસં વરં વર’’ન્તિ.

આદીસુ પન બહુવચનો. ‘‘સીલવા વત્તસમ્પન્નો. એથ તુમ્હે આયસ્મન્તો સીલવા હોથ. સન્તો દન્તો નિયતો બ્રહ્મચારી. સન્તો હવે સબ્ભિ પવેદયન્તિ. મહારાજા યસસ્સી સો. ચત્તારો મહારાજા’’તિ એવમાદીસુ સીલવાસદ્દાદયો એકવચનબહુવચનકા.

અસમાનન્તત્તે પન યત્થ સમાનસુતિકાનં અસમાનવિભત્તિકત્તં વા અસમાનવચનત્તં વા ઉપલબ્ભતિ. તેયેવ પયોગા. તં યથા? ‘‘સતં સમ્પજાનં, સતં ધમ્મો, સન્તો દન્તો, સન્તો સપ્પુરિસા’’ ઇચ્ચેવમાદયો.

અસમાનકાલત્તે ‘‘નનુ તે સુતં બ્રાહ્મણ ભઞ્ઞમાને, દેવા ન ઇસ્સન્તિ પુરિસપરક્કમસ્સ. તે જના પારમિસ્સન્તિ, મચ્ચુધેય્યં સુદુત્તર’’ન્તિ એવમાદયો. એત્થ ઇસ્સન્તિસદ્દદ્વયં વત્તમાનાભવિસ્સન્તીકાલવસેન અસમાનકાલન્તિ દટ્ઠબ્બં. વત્તમાનાભવિસ્સન્તીવિભત્તિવસેન પન અસમાનવિભત્તિકન્તિપિ.

અસમાનપદજાતિકત્તે ‘‘સયં સમાહિતો નાગો, સયં અભિઞ્ઞાય કમુદ્દિસેય્યં. પથે ધાવન્તિયા પતિ, એકંસં અજિનં કત્વા, પાદેસુ સિરસા પતિ. ગિરિં ચણ્ડોરણં પતી’’તિ એવમાદયો. એત્થ સયંસદ્દદ્વયં નામનિપાતવસેન પતિસદ્દત્તયં નામાખ્યાતોપસગ્ગવસેન અસમાનપદજાતિકન્તિ દટ્ઠબ્બં.

ઇમિના નયેન સબ્બત્થ વિત્થારેતબ્બં. એવં સાસનસ્મિં કેચિ સદ્દા અઞ્ઞમઞ્ઞં સમાનસુતિકા સમાનાપિ અસમાનત્થા અસમાનપવત્તિનિમિત્તા અસમાનલિઙ્ગા અસમાનવિભત્તિકા અસમાનવચનકા અસમાનન્તા અસમાનકાલિકા અસમાનપદજાતિકા ચ ભવન્તિ. એતાદિસેસુ સદ્દેસુ યો ક્રિયાપદત્તં પકાસેતિ, ન સો નામિકપદત્તં. યો ચ નામિકપદત્તં પકાસેતિ, ન સો ક્રિયાપદત્તં. એવં સન્તેપિ સુતિસામઞ્ઞતો એકત્તેન ગહેત્વા અત્થુદ્ધારો કરણીયોતિ યથાવુત્તક્રિયાપદાનં નામપદેહિ સમાનસુતિકાનં ભોતિસદ્દ ભવે સદ્દાનમત્થુદ્ધારં વદામ.

કથં? ભોતિસદ્દો કત્તુયોગે ક્રિયાપદં, ક્રિયાયોગે નામિકપદં, તસ્મા સો દ્વીસુ અત્થેસુ વત્તતિ ક્રિયાપદત્થે નામિકપદત્થે ચ. તત્થ ક્રિયાપદત્થે વત્તમાનવસેન, નામિકપદત્થે પનાલપનવસેન. ક્રિયાપદત્થે તાવ ‘‘એકો ભોતિ’’, નામિકપદત્થે ‘‘મા ભોતિ પરિદેવેસિ’’. અત્રિદં વુચ્ચતિ –

ભાવે નામપદત્થે ચ, આલપનવિસેસિતે;

ઇમેસુ દ્વીસુ અત્થેસુ, ભોતિસદ્દો પવત્તતિ.

ભવેસદ્દો પન ‘‘ભવામી’’તિમસ્સ વત્તમાનાવિભત્તિયુત્તસ્સ સદ્દસ્સત્થેપિ વત્તતિ. ‘‘ભવામી’’તિમસ્સ પઞ્ચમીવિભત્તિયુત્તસ્સ સદ્દસ્સ આણત્યાસીસનત્થેસુપિ વત્તતિ. ‘‘ભવેય્યામી’’તિમસ્સ સત્તમીવિભત્તિસહિતસ્સ સદ્દસ્સ અનુમતિપરિકપ્પત્થેસુપિ વત્તતિ. તત્રિદં પઠમત્થસ્સ સાધકં આહચ્ચવચનં –

‘‘દેવાનં અધિકો હોમિ, ભવામિ મનુજાધિપો;

રૂપલક્ખણસમ્પન્નો, પઞ્ઞાય અસમો ભવે’’તિ.

અયં પન સબ્બેસં તેસમત્થાનં સાધિકા અમ્હાકં ગાથારચના –

‘‘સુખી ભવતિ એસો ચ, અહઞ્ચાપિ સુખી ભવે;

સુખી ભવતુ એસો ચ, અહઞ્ચાપિ સુખી ભવે.

ઇમાય બુદ્ધપૂજાય, ભવન્તુ સુખિતા પજા;

ભવે’હઞ્ચ સુખપ્પત્તો, સામચ્ચો સહ ઞાતિભિ.

સુખી ભવેય્ય એસો ચ, અહઞ્ચાપિ સુખી ભવે;

સુખી ભવેય્ય ચે એસો, અહઞ્ચાપિ સુખી ભવે’’તિ.

ઇચ્ચેવં –

વત્તમાનાય પઞ્ચમ્યં, સત્તમ્યઞ્ચ વિભત્તિયં;

એતેસુ તીસુ ઠાનેસુ, ભવેસદ્દો પવત્તતિ.

એકધા વત્તમાનાયં, પઞ્ચમીસત્તમીસુ ચ;

દ્વેધા દ્વેધાતિમસ્સત્થં, પઞ્ચધા પરિદીપયે.

દ્વેધા વા વત્તમાનાય-માદિપુરિસવાચકો;

અત્થો ‘‘ભવે’’તિ એતસ્સ, ‘‘ભવતી’’તિપિયુજ્જતિ.

ઇદાનિ પન એતસ્સ, વુત્તસ્સત્થસ્સ સાધકં;

એત્થ પાળિપ્પદેસં તુ, આહરિસ્સં સુણાથ મે.

કો’યં મજ્ઝેસમુદ્દસ્મિં, અપસ્સં તીરમાયુહે;

કં ત્વં અત્થવસં ઞત્વા, એવં વાયમસે ભુસં.

નિસમ્મ વત્તં લોકસ્સ, વાયામસ્સ ચ દેવતે;

તસ્મા મજ્ઝેસમુદ્દસ્મિં, અપસ્સં તીરમાયુહે.

અસ્સં પુરિમગાથાયં, ‘‘આયુહે’’તિપદસ્સ હિ;

‘‘આયૂહતી’’તિ અત્થોતિ, વિઞ્ઞાતબ્બો વિભાવિના.

વિભત્તિયા વિપલ્લાસ-વસેનાયં સમીરિતો;

વત્તમાને સત્તમીતિ, તિસ્સેકારવસેન વા.

પચ્છિમાય ચ ગાથાયં, ‘‘આયુહે’’તિપદસ્સ તુ;

‘‘આયૂહામી’’તિ અત્થોતિ, સદ્દત્થઞ્ઞૂ વિભાવયે.

તથા ‘‘ભવે’’તિએતસ્સ, વત્તમાનાવિભત્તિયં;

‘‘ભવતી’’તિ, ‘‘ભવામી’’તિ, ચત્થં દ્વેધા વિભાવયે.

એવંવિધેસુ અઞ્ઞેસુ, પાઠેસુપિ અયં નયો;

નેતબ્બો નયદક્ખેન, નયસાગરસાસને.

એવમયં ભવેસદ્દો પઞ્ચસુ છસુ વા ક્રિયાપદત્થેસુ પવત્તતિ. તથા સત્તમીવિભત્યન્તનામિકપદસ્સ વુદ્ધિસંસારકમ્મભવૂપપત્તિભવસઙ્ખાતેસુ અત્થેસુપિ. તથા હિ ‘‘અભવે નન્દતિ તસ્સ, ભવે તસ્સ ન નન્દતી’’તિઆદીસુ વુદ્ધિમ્હિ. ‘‘ભવે વિચરન્તો’’તિઆદીસુ સંસારે. ‘‘ભવે ખો સતિ જાતિ હોતિ, જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિઆદીસુ કમ્મભવે. ‘‘એવં ભવેવિજ્જમાને’’તિઆદીસુ ઉપપત્તિભવેતિ દટ્ઠબ્બં. ઇમિના નયેન ભૂધાતુતો નિપ્ફન્નાનં અઞ્ઞતોપિ અઞ્ઞેસં ક્રિયાપદાનં યથાસમ્ભવમત્થો ઉદ્ધરિતબ્બો.

આખ્યાતત્થમ્હિમે અત્થા, ન લાતબ્બા કુદાચનં;

અત્થુદ્ધારવસેનેતે, ઉદ્ધટા નામતો યતો.

ઇદમેત્થ સઙ્ખેપતો અત્થુદ્ધારનયનિદસ્સનં.

અત્થસદ્દચિન્તાયં પન એવમુપલક્ખેતબ્બં – ‘‘ભવન્તે, પરાભવન્તે, પરાભવે’’ઇચ્ચાદયો ગચ્છતિ ગચ્છં ગચ્છતોસદ્દાદયો વિય વિસેસસદ્દા, ન યાચનોપતાપનત્થાદિવાચકો નાથતિસદ્દો વિય, ન ચ રાજદેવતાદિવાચકો દેવસદ્દો વિય સામઞ્ઞસદ્દા. યે ચેત્થ વિસેસસદ્દા, તે સબ્બકાલં વિસેસસદ્દાવ. યે ચ સામઞ્ઞસદ્દા, તેપિ સબ્બકાલં સામઞ્ઞસદ્દાવ.

તત્ર ગચ્છતીતિઆદીનં વિસેસસદ્દતા એવં દટ્ઠબ્બા – ગચ્છતીતિ એકં નામપદં, એકમાખ્યાતં. તથા ગચ્છન્તિ એકં નામપદં, એકમાખ્યાતં. ગચ્છતોતિ એકો કિતન્તો, અપરો રૂળ્હીસદ્દો. સતિપિ વિસેસસદ્દત્તે સદિસત્તા સુતિસામઞ્ઞતો તબ્બિસયં બુદ્ધિં નુપ્પાદેતિ વિનાવ’ત્થપ્પકરણસદ્દન્તરાભિસમ્બન્ધેન. તથા હિ સદ્દન્તરાભિસમ્બન્ધેન ‘‘ગચ્છતિ પતિટ્ઠિત’’ન્તિ વુત્તે સત્તમ્યન્તં નામપદન્તિ વિઞ્ઞાયતિ. ‘‘ગચ્છતિ તિસ્સો’’તિ વુત્તે પનાખ્યાતન્તિ. તથા ‘‘સ ગચ્છં ન નિવત્તતી’’તિ વુત્તે પઠમન્તં નામપદન્તિ વિઞ્ઞાયતિ. ‘‘ગચ્છં પુત્તનિવેદકો’’તિ વુત્તે આખ્યાતન્તિ વિઞ્ઞાયતિ. ‘‘ગચ્છતો હયતો પતિતો’’તિ વુત્તે કિતન્તોતિ વિઞ્ઞાયતિ. ‘‘ગચ્છતો પણ્ણપુપ્ફાનિ પતન્તી’’તિ વુત્તે રુક્ખવાચકો રૂળ્હીસદ્દોતિ. ઇતિ વિસેસસદ્દાનં આખ્યાતનામાનં નામાખ્યાતેહિ સમાનસુતિકાનં અત્થાભિસમ્બન્ધાદીસુ યો કોચિ અત્થવિસેસઞાપકો સમ્બન્ધો અવસ્સમિચ્છિતબ્બો. એવં ‘‘ગચ્છતી’’તિઆદીનં આખ્યાતનામત્તાદિવસેન પચ્ચેકં ઠિતાનં એકેકત્થવાચકાનં વિસેસસદ્દતા દટ્ઠબ્બા.

‘‘નાથતિ દેવો’’તિઆદીનં પન આખ્યાતનામાનં નામાખ્યાતેહિ અસમાનસુતિકાનં અનેકત્થવાચકાનં સામઞ્ઞસદ્દતા એવ દટ્ઠબ્બા. અત્થસમ્બન્ધાદીસુ હિ વિના યેન કેનચિ સમ્બન્ધેન ‘‘નાથતી’’તિ વુત્તે ‘‘યાચતી’’તિ વા ‘‘ઉપતાપેતી’’તિ વા ‘‘ઇસ્સરિયં કરોતી’’તિ વા ‘‘આસીસતી’’તિ વા અત્થો પટિભાતિ, તથા ‘‘દેવો’’તિ વુત્તે ‘‘મેઘો’’તિ વા ‘‘આકાસો’’તિ વા ‘‘રાજા’’તિ વા ‘‘દેવતા’’તિ વા ‘‘વિસુદ્ધિદેવો’’તિ વા અત્થો પટિભાતિ. યદા પન સદ્દન્તરાભિસમ્બન્ધેન ‘‘નાથતિ સુપ્પટિપત્તિ’’ન્તિ વુત્તે તદા ‘‘નાથતી’’તિ ક્રિયાપદસ્સ ‘‘યાચતી’’તિ અત્થો વિઞ્ઞાયતિ, ‘‘નાથતિ સબ્બકિલેસે’’તિ વુત્તે ‘‘ઉપતાપેતી’’તિ અત્થો વિઞ્ઞાયતિ. ‘‘નાથતિ સકચિત્તે’’તિ વુત્તે ‘‘ઇસ્સરિયં કરોતી’’તિ અત્થો વિઞ્ઞાયતિ. ‘‘નાથતિ લોકસ્સ હિત’’ન્તિ વુત્તે ‘‘આસીસતી’’તિ અત્થો વિઞ્ઞાયતિ. તથા ‘‘દેવો ગજ્જતી’’તિ વુત્તે ‘‘દેવો’’તિ નામપદસ્સ ‘‘મેઘો’’તિ અત્થો વિઞ્ઞાયતિ. ‘‘વિદ્ધો વિગતવલાહકો દેવો’’તિ વુત્તે ‘‘આકાસો’’તિ અત્થો વિઞ્ઞાયતિ. ‘‘પિવતુ દેવો પાનીય’’ન્તિ વુત્તે ‘‘રાજા’’તિ અત્થો વિઞ્ઞાયતિ. ‘‘દેવો દેવકાયા ચવતિ આયુસઙ્ખયા’’તિ વુત્તે ‘‘દેવતા’’તિ અત્થો વિઞ્ઞાયતિ. ‘‘દેવાતિદેવો સતપુઞ્ઞલક્ખણો’’તિ વુત્તે ‘‘વિસુદ્ધિદેવો’’તિ અત્થો વિઞ્ઞાયતિ. ઇમિના નયેન અઞ્ઞેપિ સામઞ્ઞસદ્દા ઞાતબ્બા.

સબ્બમેતં ઞત્વા યથા અત્થો સદ્દેન, સદ્દો ચત્થેન ન વિરુજ્ઝતિ, તથાત્થસદ્દા ચિન્તનીયા. તત્રિદં ઉપલક્ખણમત્તં ચિન્તાકારનિદસ્સનં – ‘‘અત્થકુસલા ભવન્તે’’તિ વા ‘‘કિચ્ચાનિ ભવન્તે’’તિ વા વુત્તે ‘‘ભવન્તે’’તિ ઇદં ‘‘ભવન્તી’’તિમિના સમાનત્થમાખ્યાતપદન્તિ એવમત્થો ચ સદ્દો ચ ચિન્તનીયો. ‘‘ભવન્તે પસ્સામી’’તિ વા ‘‘ઇચ્છામી’’તિ વા વુત્તે ઉપયોગત્થવં નામપદન્તિ એવમત્થો ચ સદ્દો ચ ચિન્તનીયો. ‘‘ભવન્તે જને પસંસતી’’તિ વા ‘‘કામેતી’’તિ વા વુત્તે પચ્ચત્તોપયોગત્થવન્તાનિ દ્વે નામપદાનીતિ એવમત્થો ચ સદ્દો ચ ચિન્તનીયો. ‘‘ચોરા પરાભવન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘પરાભવન્તે’’તિ ઇદં ‘‘પરાભવન્તી’’તિમિના સમાનત્થમાખ્યાતિકપદન્તિ એવમત્થો ચ સદ્દો ચ ચિન્તનીયો. ‘‘પરાભવન્તે જના ઇચ્છન્તિ અમિત્તાન’’ન્તિ વુત્તે ‘‘પરાભવન્તે’’તિ ઇમાનિ ઉપયોગપચ્ચત્તત્થવન્તાનિ દ્વે નામપદાનીતિ એવમત્થો ચ સદ્દો ચ ચિન્તનીયો. ‘‘એસો પરાભવે’’તિ વુત્તે ‘‘પરાભવે’’તિ ઇદં ‘‘પરાભવેય્યા’’તિમિના સમાનત્થમાખ્યાતપદન્તિ એવમત્થો ચ સદ્દો ચ ચિન્તનીયો. ‘‘એતે પરાભવે લોકે, પણ્ડિતો સમવેક્ખિયા’’તિ વુત્તે ‘‘પરાભવે’’તિ ઇદં ઉપયોગત્થવં બહુવચનં નામપદન્તિ એવમત્થો ચ સદ્દો ચ ચિન્તનીયો. ‘‘પરાભવે સતી’’તિ વુત્તે ભાવલક્ખણભુમ્મત્થેકવચનકં નામપદન્તિ એવમત્થો ચ સદ્દો ચ ચિન્તનીયો. ‘‘તુમ્હે મે પસાદા સમ્ભવે’’તિ વુત્તે ‘‘સમ્ભવે’’તિ ઇદં ‘‘સમ્ભવથા’’તિમિના સમાનત્થમાખ્યાતપદન્તિ એવમત્થો ચ સદ્દો ચ ચિન્તનીયો. ‘‘એહિ ત્વં સમ્ભવવ્હે’’તિ વુત્તે ‘‘સમ્ભવવ્હે’’તિ ઇદં સમ્ભવાય નામ ઇત્થિયા વાચકં ઇત્થિલિઙ્ગં સાલપનં નામિકપદન્તિ એવમત્થો ચ સદ્દો ચ ચિન્તનીયો. ‘‘એહિ ત્વં સમ્ભવવ્હેપતિટ્ઠિત’’ન્તિ વુત્તે સમ્ભવનામકસ્સ પુરિસસ્સ વાચકં પુલ્લિઙ્ગં ભુમ્મવચનન્તિ એવમત્થો ચ સદ્દો ચ ચિન્તનીયો.

‘‘વરુણો બ્રહ્મદેવો ચ, અહેસું અગ્ગસાવકા;

સમ્ભવો નામુપટ્ઠાકો, રેવતસ્સ મહેસિનો’’તિ –

હિ પાળિ. ‘‘ધમ્મા પાતુભવન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘પાતુભવન્તે’’તિ ઇદં ‘‘પાતુભવન્તી’’તિમિના સમાનત્થં સનિપાતમાખ્યાતપદન્તિ એવમત્થો ચ સદ્દો ચ ચિન્તનીયો. ‘‘પાતુ ભવન્તે જને’’તિ વુત્તે ‘‘તે જને ભવં રક્ખતૂ’’તિ અત્થવાચકાનિ આખ્યાતકિતન્તસબ્બનામિકપદાનીતિ એવમત્થો ચ સદ્દો ચ ચિન્તનીયો. ‘‘પાતુભવસે ત્વં ગુણેહી’’તિ વુત્તે ‘‘પાતુભવસે’’તિ ઇદં ‘‘પાતુભવસી’’તિમિના સમાનત્થમાખ્યાતપદન્તિ એવમત્થો ચ સદ્દો ચ ચિન્તનીયો. ‘‘પાતુભવસે ગુણે યો ત્વ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘પાતુભવાહિ અત્તનો ગુણહેતુ ત્વ’’ન્તિ અત્થવાચકાનિનિપાતયુત્તાખ્યાતનામપદાનીતિ એવમત્થો ચ સદ્દો ચ ચિન્તનીયો. ‘‘અહમત્તનો ગુણેહિ પાતુભવે’’તિ વુત્તે ‘‘પાતુભવે’’તિ ઇદં ‘‘પાતુભવામી’’તિમિના સમાનત્થં સનિપાતમાખ્યાતપદન્તિ એવમત્થો ચ સદ્દો ચ ચિન્તનીયો. ‘‘મં પાતુ ભવે ઇદં પુઞ્ઞકમ્મ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘મં રક્ખતુ સંસારે ઇદં પુઞ્ઞકમ્મ’’ન્તિ અત્થવાચકાનિ આખ્યાતનામપદાનીતિ એવમત્થો ચ સદ્દો ચ ચિન્તનીયો. ઇમિના નયેન સબ્બત્થ યથારહમત્થસદ્દા ચિન્તનીયા. તત્થ સમાનસુતિકાનં કેસઞ્ચિ સદ્દાનં ‘‘ન તેસં કોટ્ઠે ઓપેન્તિ. ન તેસં અન્તરા ગચ્છે. સત્ત વો લિચ્છવી અપરિહાનીયે ધમ્મે દેસેસ્સામિ, ઇમે તે દેવ સત્તવો, ત્વઞ્ચ ઉત્તમસત્તવો’’તિઆદીસુ સમાનસુતિકાનં વિય ઉચ્ચારણવિસેસો ઇચ્છનીયો. ઉચ્ચારણવિસેસે હિ સતિ પદાનિ પરિબ્યત્તાનિ, પદેસુ પરિબ્યત્તેસુ અત્થો પરિબ્યત્તો હોતિ, અત્થપરિગ્ગાહકાનં અત્થાધિગમો અકિચ્છો હોતિ, સુપરિસુદ્ધાદાસતલે પટિબિમ્બદસ્સનં વિય, સો ચ ગહિતપુબ્બસઙ્કેતસ્સ અત્થસમ્બન્ધાદીસુ અઞ્ઞતરસ્મિં ઞાતેયેવ હોતિ, ન ઇતરથા. વુત્તઞ્હેતં પોરાણેહિ –

‘‘વિસયત્તમનાપન્ના, સદ્દા નેવત્થબોધકા;

ન પદમત્તતો અત્થે, તે અઞ્ઞાતા પકાસકા’’તિ.

યદિદમેત્થ વુત્તમમ્હેહિ ‘‘ઉચ્ચારણવિસેસો ઇચ્છનીયો’’તિ. અત્રાયમુચ્ચારણવિસેસદીપની ગાથા સહત્થપ્પકાસનનયદાનગાથાય.

‘‘ન તે સં કોટ્ઠે ઓપેન્તિ’’, ઇતિ પાઠે સુમેધસો;

પદં ‘‘ન તે’’તિ છિન્દિત્વા, ‘‘સં કોટ્ઠે’’તિ પઠેય્ય વે.

‘‘સં ન ઓપેન્તિ કોટ્ઠે તે, ભિક્ખૂ’’તિ અત્થમીરયે;

એવમિમેસુ અઞ્ઞેસુ, પાઠેસુપિ અયં નયો.

અથ યં પનિદમ્પિ વુત્તં ‘‘કેસઞ્ચી’’તિ, તં કિમત્થં? ‘‘ગચ્છતિ પતિટ્ઠિતં, ગચ્છતિ તિસ્સો, ભવન્તે પસ્સામિ, અત્થકુસલા ભવન્તે, વદન્તં એકપોક્ખરા, વદન્તં પટિવદતી’’તિઆદીસુ સમાનસુતિકાનમુચ્ચારણવિસેસો ન લબ્ભતીતિ દસ્સનત્થં. તસ્મા ઇદમેત્થ સલ્લક્ખેતબ્બં – યત્થ સમાનસુતિકાનમુચ્ચારણવિસેસો લબ્ભતિ અત્થવિસેસો ચ પદાનં વિભાગવસેન વા અવિભાગવસેન વા, તત્થ પયોગે સમાનસુતિકમેકચ્ચં પદં વિચ્છિન્દિત્વા ઉચ્ચારેતબ્બં. સેય્યથિદં? ‘‘હેતુ હેતુસમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં તંસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો. સો તેન સદ્ધિં ભાસતિ, સોતેન વુય્હતિ. ભવન્તે જને પસંસતિ, ભવન્તે પસ્સામી’’તિ એવમાદયો પયોગા. એત્થ ‘‘હેતૂ’’તિ ઈસકં વિચ્છિન્દિત્વા ‘‘હેતુસમ્પયુત્તાન’’ન્તિ ઉચ્ચારેતબ્બં. તથા ‘‘સો’’તિ વિચ્છિન્દિત્વા ‘‘તેન સદ્ધિ’’ન્તિ ઉચ્ચારેતબ્બં. ‘‘ભવ’’ન્તિ વિચ્છિન્દિત્વા ‘‘તે જને’’તિ ઉચ્ચારેતબ્બં.

સેસં પન સમાનસુતિકં વિચ્છિન્દિત્વા ન ઉચ્ચારેતબ્બં. અવિચ્છિન્દનીયસ્મિઞ્હિ ઠાને વિચ્છિન્દિત્વા પઠિતસ્સ અત્થો દુટ્ઠો હોતિ. એવં પદવિભાગાવિભાગવસેન સમાનસુતિકાનમત્થુચ્ચારણવિસેસો વેદિતબ્બો. એત્થ હિ ‘‘સો તેના’’તિઆદીસુ દ્વિપદત્થગ્ગહણં વિભાગો, એકપદત્થગ્ગહણમવિભાગોતિ અધિપ્પેતો. એત્થ ચ વિસું વવત્થિતાનં અસમાનસુતિકાનં એકતો કત્વા સમાનસુતિકભાવપરિકપ્પનં અત્થન્તરવિઞ્ઞાપનત્થઞ્ચેવ ઉચ્ચારણવિસેસદસ્સનત્થઞ્ચ. ન હિ એતાનિ ‘‘સપ્પો સપ્પો’’તિઆદીસુ વિય એકસ્મિંયેવત્થે સમાનસુતિકાનિ. એવં સન્તેપિ એકજ્ઝકરણેન લદ્ધં સમાનસુતિલેસં ગહેત્વા અત્થન્તરવિઞ્ઞાપનત્થં ઉચ્ચારણવિસેસદસ્સનત્થઞ્ચ ‘‘સમાનસુતિકાની’’તિ વુત્તાનિ. એસ નયો અઞ્ઞત્રાપિ ઈદિસેસુ ઠાનેસુ. ઇદમેત્થ સલ્લક્ખેતબ્બં –

યત્થ સમાનસુતિકાનં અટ્ઠારસાકારેસુ યેન કેનચિ આકારેન અત્થવિસેસો લબ્ભતિ, વિચ્છિન્દિત્વા પન ઉચ્ચારણે સદ્દવિલાસો ન હોતિ, અત્થો વા દુટ્ઠો હોતિ, ન તાદિસેસુ પયોગેસુ સમાનસુતિકાનિ પદાનિ વિચ્છિન્દિત્વા ઉચ્ચારેતબ્બાનિ. તત્ર કતમેન ચાકારેન અત્થવિસેસલાભો ભવતિ? પદાનં વિભાગવસેન વા અવિભાગવસેન વા અક્ખરસન્નિધાનવસેન વા પદસન્નિધાનવસેન વા પદક્ખરસન્નિધાનવસેન વા વિચ્છાવસેન વા કમ્મપ્પવચનીયવસેન વા ભયકોધાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ કથિતામેડિતવચનવસેન વા ગુણવાચકસદ્દસ્સ દ્વિરુત્તવસેન વા ક્રિયાપદસ્સ દ્વિરુત્તવસેન વા સંહિતાપદચ્છેદવસેન વા અગારવત્થપરિદીપનવસેન વા નિરન્તરત્થપરિદીપનવસેન વા નનિરન્તરત્થપરિદીપનવસેન વા ‘‘પુનપ્પુન’’મિચ્ચત્થપરિદીપનવસેન વા ઉપમાને ઇવ સદ્દવસેન વા ઇતિસદ્દં પટિચ્ચ સદ્દપદત્થવાચકત્થપરિદીપનવસેન વા તથાપવત્તચિત્તપરિદીપનવસેન વાતિ ઇમેસુટ્ઠારસાકારેસુ, વિત્થારતો પન છબ્બીસાય આકારેસુ તતો વાધિકેસુ યેન કેનચિ આકારેન અત્થવિસેસલાભો ભવતિ.

એત્થ પદાનં તાવ વિભાગવસેન વા અવિભાગવસેન વા સમાનસુતિકાનમત્થવિસેસલાભે ‘‘સા નં સઙ્ગતિ પાલેતિ, અભિક્કમો સાનં પઞ્ઞાયતિ. મા નો દેવ અવધિ, માનો મય્હં ન વિજ્જતી’’તિ એવમાદયો પયોગા.

અક્ખરસન્નિધાનવસેન પન અત્થવિસેસલાભે ‘‘સન્તેહિ મહિતો હિતો. સઙ્ગા સઙ્ગામજિં મુત્તં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણં. દાઠી દાઠીસુ પક્ખન્દિ, મઞ્ઞમાનો યથા પુરે. સબ્બાભિભુંવ સિરસાસિરસા નમામિ. ભૂમિતો ઉટ્ઠિતા યાવ, બ્રહ્મલોકા વિધાવતિ. અચ્ચિ અચ્ચિમતો લોકે, ડય્હમાનમ્હિ તેજસા’’તિ એવમાદયો પયોગા.

પદસન્નિધાનવસેન અત્થવિસેસલાભે ‘‘આપો આપોગતં. રાજરાજમહામત્તાદયો, સુખો’લોકસ્સ લોકસ્સ, કારકો ઞાણચક્ખુદો, નિરાપદે પદે નિન્નો, અનન્તઞાણં કરુણાલયં લયં, મલસ્સ બુદ્ધં સુસમાહિતં હિતં. નમામિ ધમ્મં ભવસંવરં વરં, ગુણાકરઞ્ચેવ નિરઙ્ગણં ગણ’’ન્તિ એવમાદયો પયોગા.

પદક્ખરસન્નિધાનવસેન અત્થવિસેસલાભે ‘‘પમાણરહિતં હિતં, સિદ્ધત્થો સબ્બસિદ્ધત્થો, તિલોકમહિતો હિતો. ઉપગન્ત્વાન સમ્બુદ્ધો, ઇદં વચનમબ્રવી’’તિ એવમાદયો પયોગા. તત્રિમા અક્ખરસન્નિધાનાદીસુ અધિપ્પાયવિઞ્ઞાપનિયો ગાથા –

મહિતોઇતિ સદ્દમ્હા, મકારો ચે વિવેચિતો;

સદ્દો નિરત્થકો એત્થ, ‘‘અક્ખર’’ન્તિ વદે બુધો.

ઞેય્યા અક્ખરયોગેન,

‘‘સન્તેહિ મહિતો હિતો’’;

ઇચ્ચાદીસુ સરૂપાનં,

હોતિ અત્થવિસેસતા.

ઉપસગ્ગા નિપાતા ચ, યઞ્ચઞ્ઞં અત્થજોતકં;

એકક્ખરમ્પિ વિઞ્ઞૂહિ, તં ‘‘પદ’’ન્તિ સમીરિતં.

પદાનં સન્નિધાનઞ્ચ, પદક્ખરાનમેવ ચ;

સમાસે લબ્ભમાનત્તં, સન્ધાય લપિતં મયા.

વિચ્છાવસેન અત્થવિસેસલાભે ‘‘ગામે ગામે સતં કુમ્ભા, ગામો ગામો રમણીયો’’તિ એવમાદયો પયોગા. એત્થ હિ વિચ્છાવસેન સબ્બેપિ ગામા પરિગ્ગહિતા.

નાનાધિકરણાનં તુ, વત્તુમેકક્ખણમ્હિ યા;

ઇચ્છતો બ્યાપિતું ઇચ્છા, સા વિચ્છાતિ પકિત્તિતા.

કમ્મપ્પવચનીયવસેન અત્થવિસેસલાભે ‘‘રુક્ખં રુક્ખં પતિ વિજ્જોતતે ચન્દો, રુક્ખં રુક્ખં પરિ વિજ્જોતતે ચન્દો’’તિ પયોગા, રુક્ખાનં ઉપરિ ઉપરિ વિજ્જોતતેતિ અત્થો.

ભયકોધાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ કથિતામેડિતવચનવસેન પન અત્થવિસેસલાભે ઇમે પયોગા – ભયે તાવ ‘‘ચોરો ચોરો, સપ્પો સપ્પો’’ઇચ્ચાદયો. કોધે ‘‘વસલ વસલ, ચણ્ડાલ ચણ્ડાલ, વિજ્ઝ વિજ્ઝ, પહર પહર’’ઇચ્ચાદયો. પસંસાયં ‘‘સાધુ સાધુ સારિપુત્ત, અભિક્કન્તં ભન્તે અભિક્કન્તં ભન્તે’’ઇચ્ચાદયો. તુરિતે ‘‘અભિક્કમ વાસેટ્ઠ અભિક્કમ વાસેટ્ઠ, ગચ્છ ગચ્છ, લુનાહિ લુનાહિ’’ઇચ્ચાદયો. કોતૂહલે ‘‘આગચ્છ આગચ્છ’’ઇચ્ચાદયો. અચ્છરિયે ‘‘અહો બુદ્ધો અહો બુદ્ધો’’ઇચ્ચાદયો. હાસે ‘‘અહો સુખં અહો સુખં, અહો મનાપં અહો મનાપં’’ઇચ્ચાદયો. સોકે ‘‘કહં એકપુત્તક કહં એકપુત્તક’’ઇચ્ચાદયો. પસાદે ‘‘ભવિસ્સન્તિ વજ્જી ભવિસ્સન્તિ વજ્જી’’ઇચ્ચાદયો. એવં ભયકોધાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ કથિતામેડિતવચનવસેન અત્થવિસેસલાભો ભવતિ. એત્થ પન અત્થન્તરાભાવેપિ દળ્હીકમ્મવસેન પદાનમત્થજોતકભાવોયેવ અત્થવિસેસલાભો.

ભયે કોધે પસંસાયં,

તુરિતે કોતૂહલ’ચ્છરે;

હાસે સોકે પસાદે ચ,

કરે આમેડિતં બુધો.

ચસદ્દો અવુત્તસમુચ્ચયત્થો, તેન ગરહાઅસમ્માનાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. ‘‘પાપો પાપો’’તિઆદીસુ હિ ગરહાયં. ‘‘અભિરૂપક અભિરૂપકા’’તિઆદીસુ અસમ્માને. ‘‘ક્વાયં અબલબલો વિયા’’તિઆદીસુ અતિસયત્થે આમેડિતં દટ્ઠબ્બં. ગુણવાચકસ્સ દ્વિરુત્તવસેન અત્થવિસેસલાભે ‘‘કણ્હો કણ્હો ચ ઘોરો ચા’’તિ એવમાદયો. ‘‘કણ્હો કણ્હો’’તિ હિ અતીવ કણ્હોતિ અત્થો. ક્રિયાપદસ્સ દ્વિરુત્તવસેન અત્થવિસેસલાભે ‘‘ધમે ધમે નાતિધમે’’તિ એવમાદયો. તત્થ ધમે ધમેતિ ધમેય્ય નો ન ધમેય્ય. નાતિધમેતિ પમાણાતિક્કન્તં પન ન ધમેય્ય. સંહિતાપદચ્છેદવસેન અત્થવિસેસલાભે ‘‘નરાનરા, સુરાસુરા, કતાકતકુસલાકુસલવિસયં વિપ્પટિસારાકારેન પવત્તં અનુસોચનં કુક્કુચ્ચ’’ન્તિ એવમાદયો. એત્થ પન વિઞ્ઞૂનં પરમકોસલ્લજનનત્થં સિલોકં રચયામ –

હિતાહિતા હિતંહિતં, આનુભાવેન તે જિન;

પવરાપવરાહચ્ચ, ભવામા’નામયા મયન્તિ.

અગારવત્થપરિદીપનવસેન અત્થવિસેસલાભે ‘‘તુવંતુવં પેસુઞ્ઞકલહવિગ્ગહવિવાદા’’તિ એવમાદયો. નિરન્તરત્થપરિદીપનવસેન અત્થવિસેસલાભે ‘‘દિવસે દિવસે પરિભુઞ્જતી’’તિ એવમાદયો. નનિરન્તરત્થપરિદીપનવસેન અત્થવિસેસલાભે ‘‘ખણે ખણે પીતિ ઉપ્પજ્જતી’’તિ એવમાદયો. ‘‘પુનપ્પુન’’મિચ્ચત્થપરિદીપનવસેન અત્થવિસેસલાભે ‘‘મુહું મુહું ભાયયતે કુમારે’’તિ એવમાદયો. ઉપમાને ઇવસદ્દવસેન અત્થવિસેસલાભે ‘‘રાજા રક્ખતુ ધમ્મેન, અત્તનોવ પજં પજ’’ન્તિ એવમાદયો. ઇતિસદ્દં પટિચ્ચ સદ્દપદત્થવાચકત્તપરિદીપનવસેન અત્થવિસેસલાભે ‘‘બુદ્ધો બુદ્ધોતિ કથયન્તો, સોમનસ્સં પવેદયિ’’ન્તિ એવમાદયો. તથાપવત્તચિત્તપરિદીપનવસેન અત્થવિસેસલાભે ‘‘બુદ્ધો બુદ્ધોતિ ચિન્તેન્તો, મગ્ગં સોધેમહં તદા’’તિ એવમાદયો. એવં ઈદિસેસુ પયોગેસુ સમાનસુતિકપદં વિચ્છિન્દિત્વા ન ઉચ્ચારેતબ્બં. વિચ્છિન્દિત્વા હિ ઉચ્ચારણે સતિ સદ્દવિલાસો ન ભવતિ, કત્થચિ પન ‘‘કતાકતાકુસલાકુસલવિસય’’ન્તિ એવમાદીસુ વિચ્છિન્દિત્વા ઉચ્ચારિતસ્સ અત્થો દુટ્ઠો હોતિ, તસ્મા વિચ્છિન્દિત્વા ન ઉચ્ચારેતબ્બં, એકાબદ્ધંયેવ કત્વા ઉચ્ચારેતબ્બં. ઇતિ સમાનસુતિકેસુ વિનિચ્છયો છબ્બીસાય આકારેહિ અધિકેહિ ચ મણ્ડેત્વા દસ્સિતો.

યસ્મા પન સમાનસુતિકેસુ વિનિચ્છયે દસ્સિતે અસમાનસુતિકેસુપિ વિનિચ્છયો દસ્સેતબ્બો હોતિ, તસ્મા તમ્પિ દસ્સેસ્સામ – યત્થ નિગ્ગહીતમ્હા પરાકારલોપોપિ પાઠો પઞ્ઞાયતિ, સંયોગબ્યઞ્જનસ્સ વિસંયોગત્તમ્પિ. તેસુ પયોગેસુ નિગ્ગહીતપદં અનન્તરપદેન સદ્ધિં એકાબદ્ધંયેવ કત્વા ઉચ્ચારેતબ્બં. કતમાનિ તાનિ? ‘‘સચે ભુત્તો ભવેય્યાહં-સા’જીવો ગરહિતો મમ. પુપ્ફં’સા ઉપ્પજ્જિ. ખયમત્તં ન નિબ્બાનં’સ ગમ્ભીરાદિવાચતો’’તિ એવમાદયો. એત્થ હિ ‘‘સચે ભુત્તો ભવેય્યાહ’’ન્તિઆદિના વિચ્છેદમકત્વા અનન્તરે દ્વીસુ ગાથાપદેસુ અન્તરીભૂતાનં દ્વિન્નં સમાનસુતિકપદાનં એકતો ઉચ્ચારણમિવ અનન્તરપદેહિ સદ્ધિં એકાબદ્ધુચ્ચારણવસેન ‘‘સચે ભુત્તો ભવેય્યાહં-સા’જીવો ગરહિતો મમા’’તિઆદિના ઉચ્ચારેતબ્બં. એવરૂપોયેવ હિ ઉચ્ચારણવિસેસો સકલેહિપિ પોરાણેહિ વિઞ્ઞૂહિ અનુમતો ઉચ્ચારિતો ચ ‘‘અસ્સ આજીવો ગરહિતો મમ, અસ્સા ઉપ્પજ્જિ, અસ્સ ગમ્ભીરાદિવાચતો’’તિએવમાદિઅત્થપ્પટિપાદનસ્સાનુરૂપત્તા.

યત્થ પન યાદિસે ઉચ્ચારણે કરિયમાને અત્થો પરિબ્યત્તો હોતિ, તેસુ પયોગેસુ ક્વચિ ચસદ્દ પનસદ્દાદિયોગટ્ઠાને ઈસકં વિચ્છિન્દિત્વા પદમુચ્ચારેતબ્બં. સેય્યથિદં? ‘‘વાળા ચ લપસક્ખરા. અચ્ચન્તસન્તા પન યા, અયં નિબ્બાનસમ્પદા, ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિ વાચં ભાસતો ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિ ઞાણં પવત્તતીતિ? આમન્તા. ઇતિ ચ દન્તિ ચ દુતિ ચ ખન્તિ ચ ઞાણં પવત્તતીતિ? ન હેવં વત્તબ્બે’’તિ એવમાદયો પયોગા.

એતેસુ હિ પઠમપયોગે ‘‘વાળા ચા’’તિ ઈસકં વિચ્છિન્દિત્વા ‘‘લપસક્ખરા’’તિ ઉચ્ચારેતબ્બં. તત્થ લપસક્ખરાતિ સક્ખરસદિસમધુરવચના. જાતકટ્ઠકથાયં પન ‘‘નિરત્થકવચનેહિ સક્ખરા વિય મધુરા’’તિ વુત્તં, તસ્માત્ર બહુબ્બીહિતપ્પુરિસવસેન દ્વિધા સમાસો દટ્ઠબ્બો ‘‘લપા સક્ખરા વિય યાસં તા લપસક્ખરા, લપેહિ વા સક્ખરા વિયાતિ લપસક્ખરા’’તિ.

દુતિયપયોગે ‘‘અચ્ચન્તસન્તા પન’’ઇતિ ઈસકં વિચ્છિન્દિત્વા ‘‘યા’’તિ ઉચ્ચારેતબ્બં. યા પન અયં નિબ્બાનસમ્પદા અચ્ચન્તસન્તાતિ હિ અત્થો.

તતિયપયોગે ઇતિ ચ દન્તિ ચ દુતિ ચ ખન્તિ ચાતિ એતેસુ ચતૂસુ ઠાનેસુ ઇકારઞ્ચ દંકારઞ્ચ દુકારઞ્ચ ખંકારઞ્ચ ઈસકં વિચ્છિન્દિત્વા તદનન્તરં તિ ચ સદ્દા ઉચ્ચારેતબ્બા.

એત્થ હિ અવિચ્છિન્દિત્વા ઉચ્ચારણે સતિ અઞ્ઞથા ગહેતબ્બત્તા અત્થો દુટ્ઠો ભવતિ. કથં? ઈદિસેસુ ઠાનેસુ અવિચ્છિન્દિત્વા ઉચ્ચારણે સતિ ઇતિસદ્દો એવન્તિ અત્થવાચકો નિપાતો સિયા, સન્ધિવસેન પન ઇકારત્થવાચકો રૂળ્હીસદ્દો ન સિયા. દન્તિસદ્દો દમનત્થો સિયા, દંકારવાચકો ન સિયા. દુતિસદ્દો નિરત્થકો સિયા, દુકારવાચકો ન સિયા. ખન્તિસદ્દો ખમનત્થો સિયા, ખંકારવાચકો ન સિયા. તસ્મા ઇકાર દંકાર દુકાર ખંકારાનિ ઈસકં વિચ્છિન્દિતબ્બાનિ.

એત્થ હિ ઇઇતિ દંઇતિ દુઇતિ ખંઇતીતિઆદિના સંહિતાપદચ્છેદો વેદિતબ્બો, પરભૂતસ્સ ચ ઇકારસ્સ લોપો. ન પનેત્થ ઇદં વત્તબ્બં ‘‘સરૂપસરાનં વિસયે પરભૂતસ્સ સરૂપસરસ્સ લોપો ન હોતિ, પુબ્બસરસ્સેવ લોપો હોતિ તત્રાયન્તિ એત્થ વિયા’’તિ ‘‘અકિલાસુનો વણ્ણપથે ખણન્તા, ઉદઙ્ગણે તત્થ પપં અવિન્દુ’’ન્તિ પાળિયં સરૂપપરસરસ્સ લોપદસ્સનતો. તથા હિ અટ્ઠકથાચરિયેહિ ‘‘પવદ્ધં આપં પપ’’ન્તિ અત્થો સંવણ્ણિતો. તસ્મા ‘‘ઇતિ ચા’’તિ એત્થાપિ ઇઇતિ ચાતિ છેદં કત્વા દ્વીસુ ઇકારેસુ પરસ્સ ઇકારસ્સ લોપો કાતબ્બો, ન પુબ્બસ્સ.

પુબ્બસ્મિઞ્હિ ઇકારવાચકે ઇકારે નટ્ઠે સતિ નિપાતભૂતેન ઇતિસદ્દેન ઇકારસઙ્ખાતો અત્થો ન વિઞ્ઞાયેય્ય, નિપાતભૂતસ્સ પન ઇતિસદ્દસ્સ ઇકારે નટ્ઠેપિ સો અત્થો વિઞ્ઞાયતેવ ‘‘દેવદત્તોતિ મે સુત’’ન્તિ એત્થ દેવદત્તપદત્થો વિય. તસ્મા ઇતિસદ્દસ્સ પરભૂતસ્સ ઇકારસ્સેવ લોપો કાતબ્બો, ન પુબ્બસ્સ ઇકારવાચકસ્સ ઇકારસ્સ. કચ્ચાયને પન યેભુય્યપ્પવત્તિં સન્ધાય અસરૂપસરતો પરસ્સેવ અસરૂપસરસ્સ લોપો વુત્તો, ન સરૂપસરતો પરસ્સ સરૂપસરસ્સ. મહાપદેસસુત્તેહિ વા સરૂપસ્સ પરસરસ્સ લોપો વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બં.

‘‘અન્તરા ચ રાજગહં અન્તરા ચ નાળન્દ’’ન્તિઆદીસુ પન ચસદ્દાદિયોગટ્ઠાનેપિ સતિ વિચ્છિન્દિત્વા પદં ન ઉચ્ચારેતબ્બં. યત્થ ચ આગમક્ખરાદીનિ દિસ્સન્તિ, તેસુ પયોગેસુ પુબ્બપદાનિ વિચ્છિન્દિત્વા ન ઉચ્ચારેતબ્બાનિ, આગમક્ખરવન્તેહિ પરપદેહિ સદ્ધિંયેવ ઉચ્ચારેતબ્બાનિ. સેય્યથિદં? ‘‘નક્ખત્તરાજારિવ તારકાનં. ભગવા એતદવોચ’’ઇચ્ચેવમાદયો પયોગા. યત્થ યેસં વિસું વિસું સમ્બન્ધો દિસ્સતિ, અત્થો ચ યુજ્જતિ, તત્થ તાનિ અત્થાનુરૂપં વિચ્છિન્દિત્વા ઉચ્ચારેતબ્બાનિ. સેય્યથિદં? ‘‘નહાને ઉસ્સુક્કં અકાસિ, ઉસ્સુક્કમ્પિ અકાસિ યાગુયા ખાદનીયે ભત્તસ્મિં’’ ઇચ્ચેવમાદયો પયોગા. એત્થ હિ ‘‘નહાને ઉસ્સુક્કં અકાસી’’તિ વિચ્છિન્દિત્વા ‘‘ઉસ્સુક્કમ્પિ અકાસિ યાગુયા ખાદનીયે ભત્તસ્મિ’’ન્તિ ઉચ્ચારેતબ્બં. એવઞ્હિ સતિ ન કેવલં સો ભિક્ખુ નહાનેયેવ ઉસ્સુક્કં અકાસિ, અથ ખો યાગુયાપિ ખાદનીયેપિ ભત્તસ્મિમ્પિ ઉસ્સુક્કં અકાસીતિ અત્થપ્પકાસને સમત્થો ભવતિ, અટ્ઠાનપ્પયુત્તો સમુચ્ચયત્થવાચકો અપિસદ્દો.

યત્થ પન યેસમિતરેન વા ઇતરેન વા એકેકપદેન ઉભયપદેહિ વા સમ્બન્ધો દિસ્સતિ સહેવત્થયુત્તિયા, તત્થ તાનિ યથારહં વિચ્છિન્દિત્વા ઉચ્ચારેતબ્બાનિ. સેય્યથિદં? ‘‘સો ધમ્મં દેસેતિઆદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ. પટિચ્ચસમુપ્પાદં વો ભિક્ખવે દેસેસ્સામિ, તં સુણાથ સાધુકં મનસિકરોથ. અજ્ઝત્તં સમ્પસાદનં ચેતસો એકોદિભાવ’’ન્તિ એવમાદયો પયોગા. તત્રિમા અધિપ્પાયવિઞ્ઞાપિકા ગાથા –

ધમ્મસદ્દેન વા બ્રહ્મ-ચરિયસદ્દેન વા પદં;

યોજેત્વા ઈરયે વિઞ્ઞૂ, ‘‘સાત્થં સબ્યઞ્જન’’ન્તિદં.

‘‘સાધુક’’ન્તિ પદં વિઞ્ઞૂ, ‘‘સુણાથા’’તિ પદેન વા;

તથા ‘‘મનસિકરોથ’’, ઇતિ વુત્તપદેન વા;

ઈરયે યોજયિત્વાન, ઉભયેહિ પદેહિ વા.

એકમેકેન સમ્બન્ધો, સમ્બન્ધો ઉભયેહિ વા;

દિસ્સતીતિ વિજાનેય્ય, સદ્ધિમેવત્થયુત્તિયા.

નત્તનોમતિયા એસો, અત્થો એત્થ મયા રુતો;

પુબ્બાચરિયસીહાનં, નયં નિસ્સાય મે રુતો.

એવંવિધેસુ અઞ્ઞેસુ, પાઠેસુપિ અયં નયો;

નેતબ્બો નયદક્ખેન, સાસનત્થગવેસિના.

અત્થાનુરૂપતો સદ્દં, અત્થં સદ્દાનુરૂપતો;

ચિન્તયિત્વાન મેધાવી, વોહરે ન યથા તથાતિ.

અયમેત્થ અત્થસદ્દચિન્તા.

અત્થાતિસયયોગે એવં ઉપલક્ખેતબ્બં – ભૂધાતુઅત્થાતિસયયોગતો વડ્ઢને દિટ્ઠા ‘‘એકમન્તં નિસિન્નો ખો મહાનામો લિચ્છવી ઉદાનં ઉદાનેસિ ‘ભવિસ્સન્તિ વજ્જી ભવિસ્સન્તિ વજ્જી’તિ’’ ઇતિ વા ‘‘અહમેવ દૂસિયા ભૂનહતા, રઞ્ઞો મહાપતાપસ્સા’’તિ વા ‘‘વેદા ન તાણાય ભવન્તિદસ્સ, મિત્તદ્દુનો ભૂનહુનો નરસ્સા’’તિ વા ‘‘ભૂનહચ્ચં કતં મયા’’તિ વા એવં વડ્ઢને દિટ્ઠા.

વચનસઙ્ગહે એવં ઉપલક્ખેતબ્બં – વત્તમાનાય વિભત્તિયા પરસ્સપદં મજ્ઝિમપુરિસબહુવચનં પઞ્ચમિયા પરસ્સપદેન મજ્ઝિમપુરિસબહુવચનેન સદિસં. તુમ્હે ભવથ.

વત્તમાનપઞ્ચમીનં પરસ્સપદે ઉત્તમપુરિસચતુક્કે એકવચનં એકવચનેન, બહુવચનમ્પિ બહુવચનેન સદિસં. અહં ભવામિ, મયં ભવામ.

વત્તમાનાય અત્તનોપદં મજ્ઝિમપુરિસેકવચનં હિય્યત્તનજ્જતનીનં અત્તનોપદેહિ દ્વીહિ મજ્ઝિમપુરિસેકવચનેહિ સદિસં કત્થચિ વણ્ણસમુદાયવસેન કિઞ્ચિ વિસેસં વજ્જેત્વા, એસ નયો ઉત્તરત્રાપિ યોજેતબ્બો. ત્વં ભવસે, ઇદં વત્તમાનાય રૂપં. ત્વં અભવસે, ઇદં હિય્યત્તનજ્જતનીનં રૂપં.

વત્તમાનાય અત્તનોપદં ઉત્તમપુરિસેકવચનં પઞ્ચમિયા અત્તનોપદેનુત્તમપુરિસેકવચનેન ચ પરોક્ખાય પરસ્સપદેન મજ્ઝિમપુરિસેકવચનેન ચાતિ દ્વીહિ વચનેહિ સદિસં. અહં ભવે, ઇદં વત્તમાનપઞ્ચમીનં રૂપં. ત્વં બભૂવે, ઇદં પરોક્ખાય રૂપં.

વત્તમાનાય અત્તનોપદં ઉત્તમપુરિસબહુવચનં પરોક્ખજ્જતનીનં અત્તનોપદેહિ દ્વીહિ ઉત્તમપુરિસબહુવચનેહિ સદિસં. મયં ભવામ્હે, ઇદં વત્તમાનાય રૂપં. મયં બભૂવિમ્હે, ઇદં પરોક્ખાય રૂપં. મયં અભવિમ્હે, ઇદમજ્જતનિયા રૂપં.

પઞ્ચમિયા અત્તનોપદં મજ્ઝિમપુરિસબહુવચનં પરોક્ખાય અત્તનોપદેન મજ્ઝિમપુરિસબહુવચનેન સદિસં. તુમ્હે ભવવ્હો, ઇદં પઞ્ચમિયા રૂપં. તુમ્હે બભૂવિવ્હો, ઇદં પરોક્ખાય રૂપં.

પરોક્ખાય પરસ્સપદં પઠમપુરિસબહુવચનં હિય્યત્તનિયા પરસ્સપદેન પઠમપુરિસબહુવચનેન ચ અજ્જતનિયા અત્તનોપદેન પઠમપુરિસબહુવચનેન ચાતિ દ્વીહિ વચનેહિ સદિસં. તે બભૂવુ, ઇદં પરોક્ખાય રૂપં. તે અભવુ, ઇદં હિય્યત્તનજ્જતનીનં રૂપં.

પરોક્ખાય પરસ્સપદં મજ્ઝિમપુરિસબહુવચનં અત્તનોપદેન પઠમપુરિસેકવચનેન ચ હિય્યત્તનિયા પરસ્સપદેન મજ્ઝિમપુરિસબહુવચનેન ચ અત્તનોપદેન પઠમપુરિસેકવચનેન ચ અજ્જતનિયા પરસ્સપદેન મજ્ઝિમપુરિસબહુવચનેન ચાતિ ચતૂહિ વચનેહિ સદિસં. તુમ્હે બભૂવિત્થ, સો બભૂવિત્થ, ઇમાનિ પરોક્ખાય રૂપાનિ. તુમ્હે અભવત્થ, સો અભવત્થ, ઇમાનિ હિય્યત્તનિયા રૂપાનિ. તુમ્હે અભવિત્થ, ઇદમજ્જતનિયા રૂપં.

પરોક્ખાય પરસ્સપદં ઉત્તમપુરિસેકવચનં હિય્યત્તનિયા પરસ્સપદેનુત્તમપુરિસેકવચનેન ચ અજ્જતનિયા અત્તનોપદેનુત્તમપુરિસેકવચનેન ચાતિ દ્વીહિ વચનેહિ સદિસં. અહં બભૂવં, ઇદં પરોક્ખાય રૂપં. અહં અભવં, ઇદં હિય્યત્તનજ્જતનીનં રૂપં.

પરોક્ખાય પરસ્સપદં ઉત્તમપુરિસબહુવચનં હિય્યત્તનિયા પરસ્સપદેનુત્તમપુરિસબહુવચનેન સદિસં. મયં બભૂવિમ્હ, ઇદં પરોક્ખાય રૂપં. મયં અભવમ્હ, ઇદં હિય્યત્તનિયા રૂપં.

પરોક્ખાય અત્તનોપદઉત્તમપુરિસેકવચનં હિય્યત્તનિયા અત્તનોપદેનુત્તમપુરિસેકવચનેન ચ અજ્જતનિયા પરસ્સપદેનુત્તમપુરિસેકવચનેન ચાતિ દ્વીહિ વચનેહિ સદિસં. અહં બભૂવિં, ઇદં પરોક્ખાય રૂપં. અહં અભવિં, ઇદં હિય્યત્તનજ્જતનીનં રૂપં.

હિય્યત્તનિયા પરસ્સપદં પઠમપુરિસેકવચનં અજ્જતનિયા અત્તનોપદેન પઠમપુરિસેકવચનેન સદિસં. સો અભવા.

હિય્યત્તનિયા પરસ્સપદં મજ્ઝિમપુરિસેકવચનં અજ્જતનિયા પરસ્સપદેન મજ્ઝિમપુરિસેકવચનેન સદિસં. ત્વં અભવો.

ભવિસ્સન્તિયા પરસ્સપદં મજ્ઝિમપુરિસબહુવચનં કાલાતિપત્તિયા પરસ્સપદેન મજ્ઝિમપુરિસબહુવચનેન અત્તનોપદેન પઠમપુરિસેકવચનેન ચાતિ દ્વીહિ વચનેહિ સદિસં. તુમ્હે ભવિસ્સથ, ઇદં ભવિસ્સન્તિયા રૂપં. તુમ્હે અભવિસ્સથ, સો અભવિસ્સથ, ઇમાનિ કાલાતિપત્તિયા રૂપાનિ.

ભવિસ્સન્તિયા અત્તનોપદં મજ્ઝિમપુરિસેકવચનં કાલાતિપત્તિયા અત્તનોપદેન મજ્ઝિમપુરિસેકવચનેન સદિસં. ત્વં ભવિસ્સસે, ઇદં ભવિસ્સન્તિયા રૂપં. ત્વં અભવિસ્સસે, ઇદં કાલાતિપત્તિયા રૂપં.

ભવિસ્સન્તિયા અત્તનોપદં મજ્ઝિમપુરિસબહુવચનં કાલાતિપત્તિયા અત્તનોપદેન મજ્ઝિમપુરિસબહુવચનેન સદિસં. તુમ્હે ભવિસ્સવ્હે, ઇદં ભવિસ્સન્તિયા રૂપં. તુમ્હે અભવિસ્સવ્હે, ઇદં કાલાતિપત્તિયા રૂપં.

ભવિસ્સન્તિયા અત્તનોપદં ઉત્તમપુરિસેકવચનં કાલાતિપત્તિયા પરસ્સપદેનુત્તમપુરિસેકવચનેન સદિસં. અહં ભવિસ્સં, ઇદં ભવિસ્સન્તિયા રૂપં. અહં અભવિસ્સં, ઇદં કાલાતિપત્તિયા રૂપં. સેસાનિ સબ્બાસમટ્ઠન્નં વિભત્તીનં વચનાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસદિસાનીતિ દટ્ઠબ્બં. ભવન્તિ ચત્ર –

વત્તમાનાપઞ્ચમીસુ, થદ્વયં સમુદીરિતં;

‘‘તુમ્હે ભવથ’’ઇચ્ચત્ર, ઉદાહરણકં દ્વિધા.

મિદ્વયં મદ્વયઞ્ચેવ, તાસુ વુત્તં દ્વિધા દ્વિધા;