૨. ભવતિક્રિયાપદમાલાવિભાગ

ઇતો પરં પવક્ખામિ, સોતૂનં મતિવડ્ઢનં;

ક્રિયાપદક્કમં નામ, વિભત્તાદીનિ દીપયં.

તત્ર આખ્યાતિકસ્સ ક્રિયાલક્ખણત્તસૂચિકા ત્યાદયો વિભત્તિયો, તા અટ્ઠવિધા વત્તમાનાપઞ્ચમીસત્તમીપરોક્ખાહિય્યત્તનજ્જતનીભવિસ્સન્તી કાલાતિપત્તિવસેન.

તત્થતિ અન્તિ, સિ થ, મિ મ, તે અન્તે, સે વ્હે, એ મ્હે ઇચ્ચેતા વત્તમાનાવિભત્તિયો નામ.

તુ અન્તુ, હિ થ, મિ મ, તં અન્તં, સુ વ્હો, એ આમસે ઇચ્ચેતા પઞ્ચમીવિભત્તિયો નામ.

એય્ય એય્યું, એય્યાસિ એય્યાથ, એય્યામિ એય્યામ, એથ એરં, એથો એય્યાવ્હો, એય્યં એય્યામ્હે ઇચ્ચેતા સત્તમીવિભત્તિયો નામ.

અ ઉ, એ ત્થ, અં મ્હ, ત્થ રે, ત્થો વ્હો, ઇં મ્હે ઇચ્ચેતા પરોક્ખાવિભત્તિયો નામ.

આ ઊ, ઓ ત્થ, અં મ્હા, ત્થ ત્થું, સે વ્હં, ઇં મ્હસે ઇચ્ચેતા હિય્યત્તનીવિભત્તિયો નામ.

ઈ ઉં, ઓ ત્થ, ઇં મ્હા, આ ઊ, સે વ્હં, અં મ્હે ઇચ્ચેતા અજ્જતનીવિભત્તિયો નામ.

સ્સતિ સ્સન્તિ, સ્સસિ સ્સથ, સ્સામિ સ્સામ, સ્સતે સ્સન્તે, સ્સસે સ્સવ્હે, સ્સં સ્સામ્હે ઇચ્ચેતા ભવિસ્સન્તીવિભત્તિયો નામ.

સ્સા સ્સંસુ, સ્સે સ્સથ, સ્સં સ્સામ્હા, સ્સથ સ્સિસુ, સ્સસે સ્સવ્હે, સ્સિં સ્સામ્હસે ઇચ્ચેતા કાલાતિપત્તિવિભત્તિયો નામ.

સબ્બાસમેતાસં વિભત્તીનં યાનિ યાનિ પુબ્બકાનિ છ પદાનિ, તાનિ તાનિ પરસ્સપદાનિ નામ. યાનિ યાનિ પન પરાનિ છ પદાનિ, તાનિ તાનિ અત્તનોપદાનિ નામ. તત્થ પરસ્સપદાનિ વત્તમાના છ, પઞ્ચમિયો છ, સત્તમિયો છ, પરોક્ખા છ, હિય્યત્તનિયો છ, અજ્જતનિયો છ, ભવિસ્સન્તિયો છ, કાલાતિપત્તિયો છાતિ અટ્ઠચત્તાલીસવિધાનિ હોન્તિ, તથા ઇતરાનિ, સબ્બાનિ તાનિ પિણ્ડિતાનિ છન્નવુતિવિધાનિ.

પરસ્સપદાનમત્તનોપદાનઞ્ચ દ્વે દ્વે પદાનિ પઠમમજ્ઝિમુત્તમપુરિસા નામ. તે વત્તમાનાદીસુ ચત્તારો ચત્તારો, અટ્ઠન્નં વિભત્તીનં વસેન દ્વત્તિંસ, પિણ્ડિતાનિ પરિમાણાનેવ.

દ્વીસુ દ્વીસુ પદેસુ પઠમં પઠમં એકવચનં, દુતિયં દુતિયં બહુવચનં.

તત્ર વત્તમાનવિભત્તીનન્તિ અન્તિ, સિ થ, મિ મ ઇચ્ચેતાનિ પરસ્સપદાનિ. તે અન્તે, સે વ્હે, એ મ્હે ઇચ્ચેતાનિ અત્તનોપદાનિ. પરસ્સપદત્તનોપદેસુપિતિ અન્તિ ઇતિ પઠમપુરિસા, સિથ ઇતિ મજ્ઝિમપુરિસા, મિ મ ઇતિ ઉત્તમપુરિસા, તે અન્તે ઇતિ પઠમપુરિસા, સે વ્હે ઇતિ મજ્ઝિમપુરિસા, એ મ્હે ઇતિ ઉત્તમપુરિસા.

પઠમમજ્ઝિમુત્તમપુરિસેસુપિ તિ-ઇતિ એકવચનં, અન્તિ-ઇતિ બહુવચનન્તિ એવં એકવચનબહુવચનાનિ કમતો ઞેય્યાનિ. એવં સેસાસુ વિભત્તીસુ પરસ્સપદત્તનોપદપઠમમજ્ઝિમુત્તમપુરિસેકવચનબહુવચનાનિ ઞેય્યાનિ.

તત્થ વિભત્તીતિ કેનટ્ઠેન વિભત્તિ? કાલાદિવસેન ધાત્વત્થં વિભજતીતિ વિભત્તિ, સ્યાદીહિ નામિકવિભત્તીહિ સહ સબ્બસઙ્ગાહકવસેન પન સકત્થપરત્થાદિભેદે અત્થે વિભજતીતિ વિભત્તિ, કમ્માદયો વા કારકે એકવચનબહુવચનવસેન વિભજતીતિ વિભત્તિ, વિભજિતબ્બા ઞાણેનાતિપિ વિભત્તિ, વિભજન્તિ અત્થે એતાયાતિપિ વિભત્તિ, અથ વા સતિપિ જિનસાસને અવિભત્તિકનિદ્દેસે સબ્બેન સબ્બં વિભત્તીહિ વિના અત્થસ્સા’નિદ્દિસિતબ્બતો વિસેસેન વિવિધેન વા આકારેન ભજન્તિ સેવન્તિ નં પણ્ડિતાતિપિ વિભત્તિ. તત્થ અવિભત્તિકનિદ્દેસલક્ખણં વદામ સહ પયોગનિદસ્સનાદીહિ.

અવિભત્તિકનિદ્દેસો, નામિકેસુપલબ્ભતિ;

નાખ્યાતેસૂતિ વિઞ્ઞેય્ય-મિદમેત્થ નિદસ્સનં.

નિગ્રોધોવ મહારુક્ખો, થેર વાદાનમુત્તમો;

અનૂનં અનધિકઞ્ચ, કેવલં જિનસાસનં.

તત્ર થેર-ઇતિ અવિભત્તિકો નિદ્દેસો, થેરાનં અયન્તિ થેરો. કો સો? વાદો. થેરવાદો અઞ્ઞેસં વાદાનં ઉત્તમોતિ અયમત્થો વેદિતબ્બો.

‘‘કાયો તે સબ્બ સોવણ્ણો’’, ઇચ્ચાદિમ્હિપિ નામિકે;

અવિભત્તિકનિદ્દેસો, ગહેતબ્બો નયઞ્ઞુના.

અવિભત્તિકનિદ્દેસો, નન્વાખ્યાતેપિ દિસ્સતિ;

‘‘ભો ખાદ પિવ’’ઇચ્ચત્ર, વદે યો કોચિ ચોદકો.

યદિ એવં મતેનસ્સ, ભવેય્ય અવિભત્તિકં;

‘‘ભિક્ખુ, ભો પુરિસિ’’ચ્ચાદિ, પદમ્પિ, ન હિદં તથા.

‘‘ભિક્ખુ, ભો પુરિસિ’’ચ્ચાદિ, સિ ગ લોપેન વુચ્ચતિ;

તથા ‘‘ખાદા’’તિઆદીનિ, હિ લોપેન પવુચ્ચરે.

એવં અવિભત્તિકનિદ્દેસો આખ્યાતેસુ ન લબ્ભતિ, નામેસુયેવ લબ્ભતિ. તત્રાપિ ‘‘અટ્ઠ ચ પુગ્ગલ ધમ્મદસા તે’’તિ એત્થ છન્દવસેન પુગ્ગલ ઇતિ રસ્સકરણં દટ્ઠબ્બં, ન ‘‘કકુસન્ધ કોણાગમનો ચ કસ્સપો’’તિ એત્થ કકુસન્ધ ઇતિ અવિભત્તિકનિદ્દેસો વિય અવિભત્તિકનિદ્દેસો દટ્ઠબ્બો. ‘‘ભિક્ખુ નિસિન્ને માતુગામો ઉપનિસિન્નો વા હોતિ ઉપનિપન્નો વા’’તિ એત્થ પન ભિક્ખૂતિ ઇદં ભિક્ખુમ્હીતિ વત્તબ્બત્થત્તા ભુમ્મે પચ્ચત્તન્તિપિ અદિટ્ઠવિભત્તિકનિદ્દેસોતિપિ વત્તું યુજ્જતિ. તત્થ પન છન્દવસેન કતરસ્સત્તા તાનિ પદાનિ અવિભત્તિકનિદ્દેસપક્ખમ્પિ ભજન્તીતિ વત્તું ન યુજ્જતિ.

તત્થ પરસ્સપદાનીતિ પરસ્સ અત્થભૂતાનિ પદાનિ પરસ્સપદાનિ. એત્થુત્તમપુરિસેસુ અત્તનો અત્થેસુપિ અત્તનોપદવોહારો ન કરિયતિ.

કિઞ્ચાપિ અત્તનો અત્થા, પુરિસા ઉત્તમવ્હયા;

તથાપિ ઇતરેસાન-મુસ્સન્નત્તાવ તબ્બસા;

તબ્બોહારો ઇમેસાનં, પોરાણેહિ નિરોપિતો.

અત્તનોપદાનીતિ અત્તનો અત્થભૂતાનિ પદાનિ અત્તનોપદાનિ. એત્થ પન પઠમમજ્ઝિમપુરિસેસુ પરસ્સત્થેસુપિ પરસ્સપદવોહારો ન કરિયતિ.

પઠમમજ્ઝિમા ચેતે, પરસ્સત્થા તથાપિ ચ;

ઇતરેસં નિરૂળ્હત્તા, તબ્બોહારસ્સ સચ્ચતો.

ઇમસ્સ પનિમેસાનં, પુબ્બવોહારતાય ચ;

તથા સઙ્કરદોસસ્સ, હરણત્થાય સો અયં;

અત્તનોપદવોહારો, એસમારોપિતો ધુવં.

પરસ્સપદસઞ્ઞાદિ-સઞ્ઞાયો બહુકા ઇધ;

પોરાણેહિ કતત્તાતા, સઞ્ઞા પોરાણિકા મતા.

તસ્મા ઇધ પઠમપુરિસાદીનં તિણ્ણં પુરિસાનં વચનત્થં ન પરિયેસામ. રૂળ્હિયા હિ પોરાણેહિ ત્યાદીનં પુરિસસઞ્ઞા વિહિતા.

એકવચનબહુવચનેસુ પન એકસ્સત્થસ્સ વચનં એકવચનં. બહૂનમત્થાનં વચનં બહુવચનં. અથ વા બહુત્તેપિ સતિ સમુદાયવસેન જાતિવસેન વા ચિત્તેન સમ્પિણ્ડેત્વા એકીકતસ્સત્થસ્સ એકસ્સ વિય વચનમ્પિ એકવચનં, બહુત્તે નિસ્સિતસ્સ નિસ્સયવોહારેન વુત્તસ્સ નિસ્સયવસેન એકસ્સ વિય વચનમ્પિ એકવચનં, એકત્તલક્ખણેન બવ્હત્થાનં એકવચનં વિય વચનમ્પિ એકવચનં. અબહુત્તેપિ સતિ અત્તગરુકારાપરિચ્છેદમાતિકાનુસન્ધિનયપુચ્છાસભાગપુથુચિત્ત- સમાયોગપુથુઆરમ્મણવસેન એકત્થસ્સ બહૂનં વિય વચનં બહુવચનં, તથા યે યે બહવો તન્નિવાસતંપુત્તસઙ્ખાતસ્સેકસ્સત્થસ્સ રૂળ્હીવસેન બહૂનં વિય વચનમ્પિ બહુવચનં, એકસ્સત્થસ્સ અઞ્ઞેનત્થેન એકાભિધાનવસેન બહૂનં વિય વચનમ્પિ બહુવચનં, એકસ્સત્થસ્સ નિસ્સિતવસેન બહૂનં વિય વચનમ્પિ બહુવચનં, એકસ્સત્થસ્સ આરમ્મણભેદકિચ્ચભેદવસેન બહૂનં વિય વચનમ્પિ બહુવચનં. એવમિમેહિ આકારેહિ એકમ્હિ વત્તબ્બે, એકમ્હિ વિય ચ વત્તબ્બે એકવચનં, બહુમ્હિ વત્તબ્બે, બહુમ્હિ વિય ચ વત્તબ્બે બહુવચનં હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. પુથુવચનં, અનેકવચનન્તિ ચ ઇમસ્સેવ નામં.

વચનેસુ અયં અત્થો, નામાખ્યાતવિભત્તિનં;

વસેન અધિગન્તબ્બો, સાસનત્થગવેસિના.

તસ્મા તદત્થવિઞ્ઞાપનત્થં ઇધ નામિકપયોગેહિ સહેવાખ્યાતપયોગે પવક્ખામ – ‘‘રાજા આગચ્છતિ, સહાયો મે આગચ્છતિ, એકં ચિત્ત’’ મિચ્ચેવમાદયો એકસ્સત્થસ્સ એકવચનપયોગા. ‘‘રાજાનો આગચ્છન્તિ, સહાયા મે આગચ્છન્તિ, ન મે દેસ્સા ઉભો પુત્તા, દ્વે તીણિ’’ ઇચ્ચેવમાદયો બવ્હત્થાનં બહુવચનપયોગા.

‘‘સા સેના મહતી આસિ, બહુજ્જનો પસન્નોસિ, સબ્બો તં જનો ઓજિનાયતુ, ઇત્થિગુમ્બસ્સ પવરા, બુદ્ધસ્સાહં વત્થયુગં અદાસિં, દ્વયં વો ભિક્ખવે દેસેસ્સામિ, પેમં મહન્તં રતનત્તયસ્સ, કરે પસાદઞ્ચ નરો અવસ્સં, ભિક્ખુસઙ્ઘો, બલકાયો, દેવનિકાયો, અરિયગણો’’- ઇચ્ચેવમાદયો, ‘‘દ્વિકં તિક’’મિચ્ચાદયો ચ સમુદાયવસેન બવ્હત્થાનં એકવચનપયોગા.

કત્થચિ પન ઈદિસેસુ ઠાનેસુ બહુવચનપયોગાપિ દિસ્સન્તિ. તથા હિ ‘‘પૂજિતા ઞાતિસઙ્ઘેહિ, દેવકાયા સમાગતા, સબ્બેતે દેવનિકાયા, દ્વે દેવસઙ્ઘા, તીણિ દુકાનિ, ચત્તારિ નવકાનિ’’ ઇચ્ચેવમાદયો પયોગાપિ દિસ્સન્તિ. ઇમે એકવચનવસેન વત્તબ્બસ્સ સમુદાયસ્સ બહુસમુદાયવસેન બહુવચનપયોગાતિ ગહેતબ્બા, સઙ્ગય્હમાના ચ બવ્હત્થબહુવચને સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ વિસુંયેવ વા, તસ્મા બહુસમુદાયાપેક્ખબહુવચનન્તિ એતેસં નામં વેદિતબ્બં.

‘‘પાણં ન હને, સસ્સો સમ્પજ્જતિ’’ ઇચ્ચેવમાદયો જાતિવસેન બવ્હત્થાનં એકવચનપયોગા, તબ્ભાવસામઞ્ઞેન બવ્હત્થાનં એકવચનપયોગાતિપિ વત્તું વટ્ટતિ.

‘‘નાગં રટ્ઠસ્સ પૂજિતં, સાવત્થી સદ્ધા અહોસિ પસન્ના’’ ઇચ્ચેવમાદયો નિસ્સયવસેન પવત્તાનં નિસ્સયવોહારેન વુત્તાનમેકવચનપયોગા.

‘‘તિલક્ખણં, કુસલાકુસલં, વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપં, નામરૂપપચ્ચયા સળાયતનં, ધમ્મવિનયો, ચિત્તસેનો ચ ગન્ધબ્બો, નતિયા અસતિ આગતિગતિ ન હોતિ, આગતિગતિયા અસતિ ચુતૂપપાતો ન હોતિ’’ ઇચ્ચેવમાદયો એકત્તલક્ખણે બવ્હત્થાનં એકવચનપયોગા.

‘‘એવં મયં ગણ્હામ, અમ્હાકં પકતિ, પધાનન્તિ ખો મેઘિય વદમાનં કિન્તિ વદેય્યામ’’ ઇચ્ચેવમાદયો એકસ્સત્થસ્સ અત્તવસેન બહુવચનપયોગા.

‘‘તે મનુસ્સા તં ભિક્ખું એતદવોચું ‘ભુઞ્જથ ભન્તે’તિ, અહં મનુસ્સેસુ મનુસ્સભૂતા, અબ્ભાગતાના’સનકં અદાસિં’’ ઇચ્ચેવમાદયો એકસ્સત્થસ્સ ગરુકારવસેન બહુવચનપયોગા.

‘‘અપ્પચ્ચયા ધમ્મા, અસઙ્ખતા ધમ્મા’’ ઇચ્ચેવમાદયો એકસ્સત્થસ્સ અપરિચ્છેદવસેન બહુવચનપયોગા, અનિયમિતસઙ્ખાવસેન બહુવચનપયોગા વા.

કેચિ પન ‘‘દેસનાસોતપાતવસેન બહુવચનપયોગા’’તિપિ વદન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં. ન હિ તથાગતો સતિસમ્પજઞ્ઞરહિતો ધમ્મં દેસેતિ, યુત્તિ ચ ન દિસ્સતિ ‘‘માતિકાયં પુચ્છાયં વિસ્સજ્જને ચાતિ તીસુપિ ઠાનેસુ અપ્પચ્ચયાદિધમ્મે દેસેન્તો સત્થા પુનપ્પુનં બહુવચનવસેન દેસનાસોતે પતિત્વા ધમ્મં દેસેતી’’તિ.

‘‘કતમે ધમ્મા અપ્પચ્ચયા’’ ઇચ્ચેવમાદયો એકસ્સત્થસ્સ માતિકાનુસન્ધિનયેન બહુવચનપયોગા.

‘‘ઇમે ધમ્મા અપ્પચ્ચયા’’ ઇચ્ચેવમાદયો એકસ્સત્થસ્સ પુચ્છાનુસન્ધિનયેન બહુવચનપયોગા.

‘‘કતમે ધમ્મા નો પરામાસા, તે ધમ્મે ઠપેત્વા અવસેસા કુસલાકુસલાબ્યાકતા ધમ્મા’’ ઇચ્ચેવમાદયો એકસ્સત્થસ્સ પુચ્છાસભાગેન બહુવચનપયોગા.

‘‘અત્થિ ભિક્ખવે અઞ્ઞેવ ધમ્મા ગમ્ભીરા દુદ્દસા દુરનુબોધા સન્તા પણીતા અતક્કાવચરા નિપુણા પણ્ડિતવેદનીયા, યે તથાગતો સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેતી’’તિ અયમેકસ્સત્થસ્સ પુથુચિત્તસમાયોગપુથુઆરમ્મણવસેન બહુવચનપયોગો.

‘‘એકં સમયં ભગવા સક્કેસુ વિહરતિ કપિલવત્થુસ્મિં મહાવને,

સન્તિ પુત્તા વિદેહાનં, દીઘાવુ રટ્ઠવડ્ઢનો;

તે રજ્જં કારયિસ્સન્તિ, મિથિલાયં પજાપતિ’’ –

ઇચ્ચેવમાદયો સદ્દા યે યે બહવો, તન્નિવાસતંપુત્તસઙ્ખાતસ્સેકત્થસ્સ રૂળ્હીવસેન બહુવચનપયોગા.

‘‘સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાને આમન્તેસિ ‘ગચ્છથ તુમ્હે સારિપુત્તા કીટાગિરિં ગન્ત્વા અસ્સજિપુનબ્બસુકાનં ભિક્ખૂનં કીટાગિરિસ્મા પબ્બાજનીયકમ્મં કરોથ, તુમ્હાકં એતે સદ્ધિવિહારિનો’તિ’’, ‘‘કચ્ચિ વો કુલપુત્તા, એથ બ્યગ્ઘા નિવત્તવ્હો’’ ઇચ્ચેવમાદયો એકસ્સત્થસ્સ અઞ્ઞેનત્થેન એકાભિધાનવસેન બહુવચનપયોગા.

‘‘મઞ્ચા ઉક્કુટ્ઠિં કરોન્તિ’’ ઇચ્ચેવમાદયો એકસ્સત્થસ્સ નિસ્સિતવસેન બહુવચનપયોગા.

‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિ અયમારમ્મણભેદેન એકસ્સત્થસ્સ બહુવચનપયોગો.

‘‘ચત્તારો સમ્મપ્પધાના’’તિ અયં પન કિચ્ચભેદેન એકસ્સત્થસ્સ બહુવચનપયોગો.

તત્થ એકત્થેકવચનં, સમુદાયાપેક્ખેકવચનં, જાત્યાપેક્ખેકવચનં, તન્નિસ્સયાપેક્ખેકવચનં, એકત્તલક્ખણેકવચનન્તિ પઞ્ચવિધં એકવચનં ભવતિ. એત્થ પન જાત્યાપેક્ખેકવચનં અત્થતો સામઞ્ઞાપેક્ખેકવચનમેવાતિ દટ્ઠબ્બં.

બવ્હત્થબહુવચનં, બહુસમુદાયાપેક્ખબહુવચનં, અત્તબહુવચનં, ગરુકારબહુવચનં, અપરિચ્છેદબહુવચનં, માતિકાનુસન્ધિનયબહુવચનં, પુચ્છાનુસન્ધિનયબહુવચનં, પુચ્છાસભાગબહુવચનં, પુથુચિત્તસમાયોગપુથુઆરમ્મણબહુવચનં, તન્નિવાસબહુવચનં, તંપુત્તબહુવચનં, એકાભિધાનબહુવચનં, તન્નિસ્સિતાપેક્ખબહુવચનં, આરમ્મણભેદબહુવચનં, કિચ્ચભેદબહુવચનન્તિ પન્નરસવિધં બહુવચનં ભવતિ. ઇચ્ચેવં વીસધા સબ્બાનિ એકવચનબહુવચનાનિ સઙ્ગહિતાનિ. અત્રિદં પાળિવવત્થાનં –

એકત્થે દેકવચન-ઞ્ચિતરસ્મિતરમ્પિ ચ;

સમુદાયજાતિએકત્ત-લક્ખણેકવચોપિ ચ;

સાટ્ઠકથે પિટકમ્હિ, પાઠે પાયેન દિસ્સરે.

ગરુમ્હિ ચત્તનેકસ્મિં, બહુવચનકં પન;

પાળિયં અપ્પકં અટ્ઠ-કથાટીકાસુ તં બહું.

તથા હિ બહુકં દેક-વચનંયેવ પાળિયં;

ગરુમ્હિ ચત્તનેકસ્મિં, ઇદમેત્થ નિદસ્સનં.

‘‘નમો તે પુરિસાજઞ્ઞ, નમો તે પુરિસુત્તમ;

તવ સાસનમાગમ્મ, પત્તોમ્હિ અમતં પદં’’.

ઇચ્ચેવમાદયો પાઠા, બહુધા જિનસાસને;

દિસ્સન્તીતિ વિજાનેય્ય, વિદ્વા અક્ખરચિન્તકો.

સાતિસયં ગરુકારા-રહસ્સાપિ મહેસિનો;

એકવચનયોગેન, નિદ્દેસો દિસ્સતે યતો.

તતો વોહારકુસલો, કરેય્યત્થાનુરૂપતો;

એકવચનયોગં વા, ઇતરં વા સુમેધસો.

પાયેન તન્નિવાસમ્હિ, બહુવચનકં ઠિતં;

તંપુત્તે અપ્પકં તન્નિ-સ્સયેકવચનમ્પિ ચ.

પુથુચિત્તાપરિચ્છેદ-માતિકાસન્ધિઆદિસુ;

બહુવચનકઞ્ચાપિ, અપ્પકન્તિ પકાસયે.

એકાભિધાનતો કિચ્ચા, તથા ગોચરતોપિ ચ;

બહુવચનકં તન્નિ-સ્સિતાપેક્ખઞ્ચ અપ્પકં.

ઇચ્ચેવં સપ્પયોગં તુ, ઞત્વાન વચનદ્વયં;

કાતબ્બો પન વોહારો, યથાપાળિ વિભાવિના.

ઇદાનિ કાલાદિવસેન આખ્યાતપ્પવત્તિં દીપયિસ્સામ – કાલકારકપુરિસપરિદીપકં ક્રિયાલક્ખણં આખ્યાતિકં. તત્ર કાલન્તિ અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નવસેન તયો કાલા, અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નાણત્તિપરિકપ્પકાલાતિપત્તિવસેન પન છ, તે એકેકા તિપુરિસકા.

વુત્તપ્પકારકાલેસુ, યદિદં વત્તતે યતો;

આખ્યાતિકં તતો તસ્સ, કાલદીપનતા મતા.

કારકન્તિ કમ્મકત્તુભાવા. તે હિ ઉપચારમુખ્યસભાવવસેન કરોન્તિ કરણન્તિ ચ ‘‘કારકા’’તિ વુચ્ચન્તિ. તેવ યથાક્કમં ક્રિયાનિમિત્ત તંસાધક તંસભાવાતિ વેદિતબ્બા.

કમ્મં કત્તા ચ ભાવો ચ, ઇચ્ચેવં કારકા તિધા;

વિભત્તિપચ્ચયા એત્થ, વુત્તા નાઞ્ઞત્ર સચ્ચતો.

‘‘પરિભવિય્યતિ’’ચ્ચાદી, કમ્મે સિજ્ઝન્તિ કારકે;

‘‘સમ્ભવતી’’તિઆદીનિ, સિજ્ઝરે કત્તુકારકે.

‘‘વિભવિય્યતિ’’ઇચ્ચાદી, ભાવે સિજ્ઝન્તિ કારકે;

તિવિધેસ્વેવમેતેસુ, વિભત્તિપચ્ચયા મતા.

કારકત્તયમુત્તં યં, આખ્યાતં નત્થિ સબ્બસો;

તસ્મા તદ્દીપનત્તમ્પિ, તસ્સાખ્યાતસ્સ ભાસિતં.

કારકત્તં તુ ભાવસ્સ, સચેપિ ન સમીરિતં;

કારકલક્ખણે તેન, ભાવેન ચ અવત્થુના.

ક્રિયાનિપ્ફત્તિ નત્થીતિ, યુત્તિતોપિ ચ નત્થિ તં;

તથાપાખ્યાતિકે તસ્સ, તબ્બોહારો નિરુત્તિયં;

પતિટ્ઠિતનયોવાતિ, મન્ત્વા અમ્હેહિ ભાસિતો.

પુરિસોતિ એકવચનબહુવચનકા પઠમમજ્ઝિમુત્તમપુરિસા. તત્થ પઠમપુરિસો આખ્યાતપદેન તુલ્યાધિકરણે સાધકવાચકે વા કમ્મવાચકે વા તુમ્હા’મ્હસદ્દવજ્જિતે પચ્ચત્તવચનભૂતે નામમ્હિ ‘‘અભિનીહારો સમિજ્ઝતિ, બોધિ વુચ્ચતિ ચતૂસુ મગ્ગેસુઞાણ’’ન્તિઆદીસુ વિય પયુજ્જમાનેપિ, તટ્ઠાનિયત્તે સતિ ‘‘ભાસતિ વા કરોતિ વા, પીળિયક્ખોતિ મં વિદૂ, વુચ્ચતીતિ વચન’’ન્તિઆદીસુ વિય અપ્પયુજ્જમાનેપિ સબ્બધાતૂહિ પરો હોતિ. કત્થચિ પન પાળિપ્પદેસે નામસ્સ અપ્પયુત્તત્તા પઠમપુરિસપયોગત્થો દુરનુબોધો ભવતિ, યથા ‘‘દુક્ખં તે વેદયિસ્સામિ, તત્થ અસ્સાસયન્તુ મ’’ન્તિ. તથા હિ એત્થ ‘‘પાદા’’તિ પાઠસેસો, તસ્મિં દુક્ખસાસનારોચને વત્તું અવિસહનવસેન કિલમન્તં મં દેવસ્સ ઉભો પાદા અસ્સાસેન્તુ, વિસ્સટ્ઠો કથેહીતિ મં વદથાતિ અધિપ્પાયો ચ ભવતિ.

અધિપ્પાયો સુદુબ્બોધો, યસ્મા વિજ્જતિ પાળિયં;

તસ્મા ઉપટ્ઠહં ગણ્હે, ગરું ગરુમતં વિદૂ.

તત્રિમાનિ ભૂધાતાધિકારત્તા ભૂધાતુવસેન નિદસ્સનપદાનિ. સો પરિભવતિ, તે પરિભવન્તિ, પરિભવતિ, પરિભવન્તિ. સપત્તો અભિભવિયતે, સબ્બા વિત્યા’નુભૂયતે, અભિભવિયતે, અનુભૂયતેતિ. યત્થ સતિપિ નામસ્સ સાધકવાચકત્તે અપચ્ચત્તવચનત્તા આખ્યાતપદેન તુલ્યાધિકરણતા ન લબ્ભતિ, તત્થ કમ્મવાચકં પચ્ચત્તવચનભૂતં તુલ્યાધિકરણપદં પટિચ્ચ પઠમપુરિસાદયો તયો લબ્ભન્તિ. તં યથા? પરિભવિય્યતે પુરિસો દેવદત્તેન, પરિભવિય્યસે ત્વં દેવદત્તેન, પરિભવિય્યમ્હે મયં અકુસલેહિ ધમ્મેહિ. એત્થ પનિદં વચનં ન વત્તબ્બં ‘‘નિન્દન્તિ તુણ્હિમાસિન’ન્તિઆદીસુ સતિપિ નામસ્સ કમ્મવાચકત્તે અપચ્ચત્તવચનત્તા આખ્યાતપદેન તુલ્યાધિકરણતા ન લબ્ભતીતિ પઠમપુરિસુપ્પત્તિ ન સિયા’’તિ. કસ્માતિ ચે? ‘‘નિન્દન્તિ તુણ્હિમાસિન’’ન્તિઆદીસુ ‘‘જના’’તિ અજ્ઝાહરિતબ્બસ્સ સાધકવાચકસ્સ નામસ્સ સદ્ધિમાખ્યાતપદેન તુલ્યાધિકરણભાવસ્સ ઇચ્છિતત્તા. એવમુત્તરત્રાપિ નયો.

મજ્ઝિમપુરિસો આખ્યાતપદેન તુલ્યાધિકરણે સાધકવાચકે વા કમ્મવાચકે વા પચ્ચત્તવચનભૂતે તુમ્હસદ્દે પયુજ્જમાનેપિ, તટ્ઠાનિયત્તે સતિ અપ્પયુજ્જમાનેપિ સબ્બધાતૂહિ પરો હોતિ. ત્વં અતિભવસિ, તુમ્હે અતિભવથ, અતિભવસિ, અતિભવથ. ત્વં પરિભવિયસે દેવદત્તેન, તુમ્હે પરિભવિયવ્હે. યત્થ સતિપિ તુમ્હસદ્દસ્સ સાધકવાચકત્તે અપચ્ચત્તવચનત્તા આખ્યાતપદેન તુલ્યાધિકરણતા ન લબ્ભતિ, ન તત્થ મજ્ઝિમપુરિસો હોતિ. ઇતરે પન દ્વે હોન્તિ કમ્મવાચકં પચ્ચત્તવચનભૂતં તુલ્યાધિકરણપદં પટિચ્ચ. તં યથા? તયા અભિભવિયતે સપત્તો, તયા અભિભવિયે અહં.

ઉત્તમપુરિસો આખ્યાતપદેન તુલ્યાધિકરણે સાધકવાચકે વા કમ્મવાચકે વા પચ્ચત્તવચનભૂતે અમ્હસદ્દે પયુજ્જમાનેપિ, તટ્ઠાનિયત્તે સતિ અપ્પયુજ્જમાનેપિ સબ્બધાતૂહિ પરો હોતિ. અહં પરિભવામિ, મયં પરિભવામ, પરિભવામિ, પરિભવામ. અહં પરિભવિય્યામિ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ, મયં પરિભવિય્યામ, પરિભવિય્યામિ, પરિભવિય્યામ. યત્થ સતિપિ અમ્હસદ્દસ્સ સાધકવાચકત્તે અપચ્ચત્તવચનત્તા આખ્યાતપદેન તુલ્યાધિકરણતા ન લબ્ભતિ, ન તત્થ ઉત્તમપુરિસો હોતિ. ઇતરે પન દ્વે હોન્તિ કમ્મવાચકં પચ્ચત્તવચનભૂતં તુલ્યાધિકરણપદં પટિચ્ચ. તં યથા? મયા અનુભવિયતે સમ્પત્તિ, મયા અભિભવિયસે ત્વં. એવં યત્થ યત્થ સાધકવાચકાનં વા કમ્મવાચકાનં વા નામાદીનં પચ્ચત્તવચનભૂતાનં આખ્યાતપદેહિ તુલ્યાધિકરણત્તે લદ્ધે તત્થ તત્થ પઠમપુરિસાદયો લબ્ભન્તિ, તસ્મા નામાદીનં પચ્ચત્તવચનભૂતાનં તુલ્યાધિકરણભાવોયેવ પઠમપુરિસાદીનમુપ્પત્તિયા કારણં.

દ્વિન્નં તિણ્ણં વા પુરિસાનમેકાભિધાને પરો પુરિસો ગહેતબ્બો. એત્થ એકાભિધાનં નામ એકતો અભિધાનં એકકાલાભિધાનઞ્ચ. તઞ્ચ ખો ચસદ્દપયોગેયેવ, અચસદ્દપયોગે ભિન્નકાલાભિધાને તગ્ગહણાભાવતો. ‘‘તુમ્હે અત્થકુસલા ભવથ, મયમત્થકુસલા ભવામ’’ ઇચ્ચેવમાદયો તપ્પયોગા. તત્થ તુમ્હે અત્થકુસલા ભવથ – ઇચ્ચેતસ્મિં વોહારે ‘‘સો ચ અત્થકુસલો ભવતિ, ત્વઞ્ચ અત્થકુસલો ભવસિ, તુમ્હે અત્થકુસલા ભવથા’’તિ એવં દ્વિન્નમેકાભિધાને પરો પુરિસો ગહેતબ્બો. ‘‘મયમત્થકુસલા ભવામ’’ ઇચ્ચેતસ્મિં પન ‘‘સો ચ અત્થકુસલો ભવતિ, અહઞ્ચ અત્થકુસલો ભવામિ, મયમત્થકુસલા ભવામા’’તિ વા ‘‘ત્વઞ્ચ અત્થકુસલો ભવસિ, અહઞ્ચ અત્થકુસલો ભવામિ, મયમત્થકુસલા ભવામા’’તિ વા એવમ્પિ દ્વિન્નમેકાભિધાને પરો પુરિસો ગહેતબ્બો. ‘‘સો ચ અત્થકુસલો ભવતિ, ત્વઞ્ચ અત્થકુસલો ભવસિ, અહઞ્ચ અત્થકુસલો ભવામિ, મયમત્થકુસલા ભવામા’’તિ વા ‘‘સો ચ અત્થકુસલો ભવતિ, તે ચ અત્થકુસલા ભવન્તિ, ત્વઞ્ચ અત્થકુસલો ભવસિ, તુમ્હે ચ અત્થકુસલા ભવથ, અહઞ્ચ અત્થકુસલો ભવામિ, મયમત્થકુસલા ભવામા’’તિ વા એવં તિણ્ણમેકાભિધાને પરો પુરિસો ગહેતબ્બો.

અપરોપિ અત્થનયો વુચ્ચતિ – ‘‘ત્વઞ્ચ અત્થકુસલો ભવસિ, સો ચ અત્થકુસલો ભવતિ, તુમ્હે અત્થકુસલા ભવથા’’તિ વા ‘‘અહઞ્ચ અત્થકુસલો ભવામિ, સો ચ અત્થકુસલો ભવતિ, મયમત્થકુસલા ભવામા’’તિ વા ઇમિના નયેન અનેકપ્પભેદો અત્થનયો. એવં સેસાસુ વિભત્તીસુ પઞ્ચમીસત્તમિયાદીસુ પરોપુરિસો ગહેતબ્બો. સબ્બેસુ ચ ક્રિયાપદેસુ બવ્હત્થવાચકેસુ બહુવચનન્તેસુ, ન પન બહુવચનન્તેસુપિ એકસ્સત્તનો વાચકેસુ ગરુકાતબ્બસ્સેકસ્સત્થસ્સ વાચકેસુ ચ ક્રિયાપદેસુ. એત્થ ચોદનાસન્દીપનિયો ઇમા ગાથા –

‘‘ત્વઞ્ચ ભવસિ સો ચાપિ, ભવતિ’’ચ્ચાદિભાસને;

‘‘તુમ્હે ભવથ’’ ઇચ્ચાદિ, પરોપોસો કથં સિયા?;

‘‘અહં ભવામિ સો ચાપિ, ભવતિ’’ચ્ચાદિભાસને;

‘‘મયં ભવામ’’ઇચ્ચાદિ, ઉત્તમો ચ કથં સિયા?;

એત્થ ચ વુચ્ચતે –

પચ્છા વુત્તો પરો નામ, સઞ્ઞાય પટિપાટિયા;

એવં પન ગહેતબ્બો, પરોપુરિસનામકો.

પઠમમ્હા પરો નામ, મજ્ઝિમો ઉત્તમોપિ ચ;

મજ્ઝિમમ્હા પરો નામ, ઉત્તમો પુરિસો રુતો.

એવં તુ ગહણઞ્હેત્થ, વોહારસ્સાનુલોમકં;

દોસો તદનુલોમમ્હિ, ગહણસ્મિં ન વિજ્જતિ.

‘‘ત્વઞ્ચ ભદ્દે સુખી હોહિ, એસો ચાપિ મહામિગો’’;

ઇતિ પાઠો યતો દિટ્ઠો, તસ્મા એવં વદેમસે.

‘‘તુમ્હે દ્વે સુખિતા હોથ’’, ઇચ્ચત્થો તત્થ દિસ્સતિ;

એવંપ્યયં નયો વુત્તો, અત્તનોમતિયા મમ.

અત્તનોમતિ કિઞ્ચાપિ, કથિતા સબ્બદુબ્બલા;

તથાપિ નયમાદાય, કથિતત્તા અકોપિયા.

‘‘ધમ્મેન રજ્જં કારેન્તં, રટ્ઠા પબ્બાજયિત્થ મં;

ત્વઞ્ચ જાનપદા ચેવ, નેગમા ચ સમાગતા’’.

‘‘અહઞ્ચ મદ્દિદેવી ચ, જાલીકણ્હાજિના ચુભો;

અઞ્ઞમઞ્ઞં સોકનુદા, વસામ અસ્સમે તદા’’.

એતા ગાથાપિ એતસ્સ, અત્થસ્સ પન સાધિકા;

તાસુ વુત્તનયેનેવ, અત્થો સુપાકટો સિયા;

એવં વિઞ્ઞૂહિ વિઞ્ઞેય્યં, બહુના ભાસિતેન કિં.

આકારેન મનાપેન, કથને યેન કેનચિ;

ન વિરુજ્ઝતિ ચે અત્થો, તં પમાણં સુધીમતં.

પુરિસત્તયતો એસો, પરોપુરિસનામકો;

નુપલબ્ભતિ પચ્ચેકં, તદન્તોગધતોવ યં.

પાટવત્થાય સોતૂનં, વોહારત્થેસુ સબ્બસો;

વિસું અલબ્ભમાનોપિ, લબ્ભમાનોવ ઉદ્ધટો.