૧. સવિકરણાખ્યાતવિભાગ

તત્થ ધાતૂતિ કેનટ્ઠેન ધાતુ? સકત્થમ્પિ ધારેતીતિ ધાતુ, અત્થાતિસયયોગતો પરત્થમ્પિ ધારેતીતિ ધાતુ, વીસતિયા ઉપસગ્ગેસુ યેન કેનચિ ઉપસગ્ગેન અત્થવિસેસકારણેન પટિબદ્ધા અત્થવિસેસમ્પિ ધારેતીતિ ધાતુ, ‘‘અયં ઇમિસ્સા અત્થો, અયમિતો પચ્ચયો પરો’’તિઆદિના અનેકપ્પકારેન પણ્ડિતેહિ ધારિયતિ એસાતિપિ ધાતુ, વિદહન્તિ વિદુનો એતાય સદ્દનિપ્ફત્તિં અયલોહાદિમયં અયલોહાદિધાતૂહિ વિયાતિપિ ધાતુ. એવં તાવ ધાતુસદ્દસ્સત્થો વેદિતબ્બો.

ધાતુસદ્દો જિનમતે, ઇત્થિલિઙ્ગત્તને મતો;

સત્થે પુલ્લિઙ્ગભાવસ્મિં, કચ્ચાયનમતે દ્વિસુ.

અથ વા જિનમતે ‘‘તતો ગોતમિધાતૂની’’તિ એત્થ ધાતુસદ્દો લિઙ્ગવિપલ્લાસે વત્તતિ ‘‘પબ્બતાનિ વનાનિ ચા’’તિ એત્થ પબ્બતસદ્દો વિય, ન પનેત્થ વત્તબ્બં ‘‘અટ્ઠિવાચકત્તા નપુંસકનિદ્દેસો’’તિ અટ્ઠિવાચકત્તેપિ ‘‘ધાતુયો’’તિ ઇત્થિલિઙ્ગદસ્સનતો. ભૂવાદયો સદ્દા ધાતવો. સેય્યથિદં? ભૂ ઇ કુ કે તક્ક તક તકિ સુકઇચ્ચાદયો. ગણતો તે અટ્ઠવિધા ભૂવાદિગણો રુધાદિગણો દિવાદિગણો સ્વાદિગણો કિયાદિગણો ગહાદિગણો તનાદિગણો ચુરાદિગણો ચાતિ. ઇદાનિ તેસં વિકરણસઞ્ઞિતે પચ્ચયે દસ્સેસ્સામ. અનેકવિધા હિ પચ્ચયા નાનપ્પકારેસુ નામનામ કિતનામ સમાસનામ તદ્ધિતનામાખ્યાતેસુ પવત્તનતો. સઙ્ખેપતો પન દુવિધાવ નામપચ્ચયો આખ્યાતપચ્ચયો ચાતિ. તત્રાપિ આખ્યાતપચ્ચયા દુવિધા વિકરણપચ્ચયનોવિકરણપચ્ચયવસેન. તત્થ વિકરણપચ્ચયો અકારાદિસત્તરસવિધો અગ્ગહિતગ્ગહણેન પન્નરસવિધો ચ. નોવિકરણપચ્ચયો પન ખ છ સાદિનેકવિધો. યે રૂપનિપ્ફત્તિયા ઉપકારકા અત્થવિસેસસ્સ જોતકા વા અજોતકા વા લોપનીયા વા અલોપનીયા વા, તે સદ્દા પચ્ચયા.

પટિચ્ચ કારણં તં તં, એન્તીતિ પચ્ચયાથ વા;

પટિચ્ચ સદ્દનિપ્ફત્તિ, ઇતો એતીતિ પચ્ચયા.

નામિકપ્પચ્ચયાનં યો, વિભાગો આવિ હેસ્સતિ;

નામકપ્પે યતો તસ્મા, ન તં વિત્થારયામસે.

યો નોવિકરણાનં તુ, પચ્ચયાનં વિભાગતો;

સો પનાખ્યાતકપ્પમ્હિ, વિત્થારેના’ગમિસ્સતીતિ.

ઇચ્ચાનેકવિધેસુ પચ્ચયેસુ ‘‘વિકરણપચ્ચયા નામ ઇમે’’તિ સલ્લક્ખેતબ્બા. કથં? ભૂવાદિગણતો અપચ્ચયો હોતિ કત્તરિ, રુધાદિગણતો અકારિવણ્ણેકારોકારપચ્ચયા હોન્તિ કત્તરિ, પુબ્બમજ્ઝટ્ઠાને નિગ્ગહીતાગમો ચ, દિવાદિગણતો યપચ્ચયો હોતિ કત્તરિ, સ્વાદિગણતો ણુ ણા ઉણાપચ્ચયા હોન્તિ કત્તરિ, કિયાદિગણતો નાપચ્ચયો હોતિ કત્તરિ, ગહાદિગણતો પ્પ ણ્હાપચ્ચયા હોન્તિ કત્તરિ, તનાદિગણતો ઓ યિરપચ્ચયા હોન્તિ કત્તરિ, ચુરાદિગણતો ણે ણયપચ્ચયા હોન્તિ કત્તરિ.

અકારો ચ ઇવણ્ણો ચ, એ ઓકારા ચ યો તથા;

ણુ ણા ઉણા ચ ના પ્પ ણ્હા-યિરા ણે ણયપચ્ચયા.

અગ્ગહિતગ્ગહણેન, એવં પન્નરસે’રિતા;

વિકરણવ્હયા એતે, પચ્ચયાતિ વિભાવયે.

યે એવં નિદ્દિટ્ઠેહિ વિકરણપચ્ચયેહિ તદઞ્ઞેહિ ચ સપ્પચ્ચયા અટ્ઠવિધા ધાતુગણા સુત્તન્તેસુ બહૂપકારા, તેસ્વાયં ભૂવાદિગણો. ભૂ સત્તાયં, ભૂધાતુ વિજ્જમાનતાયં વત્તતિ. સકમ્મિકાકમ્મિકાસુ ધાતૂસુ અયં અકમ્મિકા ધાતુ, ન પન ‘‘ધમ્મભૂતો’’તિઆદીસુ પત્તિઅત્થવાચિકા અપરા ભૂધાતુ વિય સકમ્મિકા. એસા હિ પરિઅભિઆદીહિ ઉપસગ્ગેહિ યુત્તાયેવ સકમ્મિકા ભવતિ, ન ઉપ પરા પાતુઆદીહિ ઉપસગ્ગનિપાતેહિ યુત્તાપિ. અતો ઇમિસ્સા સિદ્ધાનિ રૂપાનિ દ્વિધા ઞેય્યાનિ અકમ્મકપદાનિ સકમ્મકપદાનિ ચાતિ.

સુદ્ધકત્તુક્રિયાપદનિદ્દેસ

તત્ર ભવતિ ઉબ્ભવતિ સમુબ્ભવતિ પભવતિ પરાભવતિ સમ્ભવતિ વિભવતિ, ભોતિ સમ્ભોતિ વિભોતિ પાતુભવતિ પાતુબ્ભવતિ પાતુભોતિ, ઇમાનિ અકમ્મકપદાનિ. એત્થ પાતુઇતિ નિપાતો, સો ‘‘આવિભવતિ તિરોભવતી’’તિઆદીસુ આવિ તિરોનિપાતા વિય ભૂધાતુતો નિપ્ફન્નાખ્યાતસદ્દસ્સ નેવ વિસેસકરો, ન ચ સકમ્મકત્તસાધકો. ઉઇચ્ચાદયો ઉપસગ્ગા, તે પન વિસેસકરા, ન સકમ્મકત્તસાધકા. યેસમત્થો કમ્મેન સમ્બન્ધનીયો ન હોતિ, તાનિ પદાનિ અકમ્મકાનિ. અકમ્મકપદાનં યથારહં સકમ્મકાકમ્મકવસેન અત્થો કથેતબ્બો. પરિભોતિ પરિભવતિ, અભિભોતિ અભિભવતિ, અધિભોતિ અધિભવતિ, અતિભોતિ અતિભવતિ, અનુભોતિ અનુભવતિ, સમનુભોતિ સમનુભવતિ, અભિસમ્ભોતિ અભિસમ્ભવતિ, ઇમાનિ સકમ્મકપદાનિ. એત્થ પરિઇચ્ચાદયો ઉપસગ્ગા, તે ભૂધાતુતો નિપ્ફન્નાખ્યાતસદ્દસ્સ વિસેસકરા ચેવ સકમ્મકત્તસાધકા ચ. યેસમત્થો કમ્મેન સમ્બન્ધનીયો, તાનિ પદાનિ સકમ્મકાનિ. સકમ્મકપદાનં સકમ્મકવસેન અત્થો કથેતબ્બો, ક્વચિ અકમ્મકવસેનપિ. એવં સુદ્ધકત્તુક્રિયાપદાનિ ભવન્તિ. ઉદ્દેસોયં.

તત્ર ભવતીતિ હોતિ વિજ્જતિ પઞ્ઞાયતિ સરૂપં લભતિ. ઉબ્ભવતીતિ ઉપ્પજ્જતિ સરૂપં લભતિ. સમુબ્ભવતીતિ સમુપ્પજ્જતિ સરૂપં લભતિ. પભવતીતિ હોતિ સમ્ભવતિ. અથ વા પભવતીતિ યતો કુતોચિ સન્દતિ, ન વિચ્છિજ્જતિ, અવિચ્છિન્નં હોતિ, તં તં ઠાનં વિસરતિ. પરાભવતીતિ પરાભવો હોતિ બ્યસનં આપજ્જતિ અવુદ્ધિં પાપુણાતિ. સમ્ભવતીતિ સુટ્ઠુ ભવતિ વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જતિ. વિભવતીતિ ઉચ્છિજ્જતિ વિનસ્સતિ વિપજ્જતિ, વિસેસતો વા ભવતિ સમ્પજ્જતિ. ભોતિ સમ્ભોતિ વિભોતીતિ ઇમાનિ ‘‘ભવતિ સમ્ભવતિ વિભવતી’’તિ ઇમેહિ યથાક્કમં સમાનનિદ્દેસાનિ. પાતુભવતીતિ પકાસતિ દિસ્સતિ પઞ્ઞાયતિ પાકટં હોતિ. પાતુબ્ભવતિ પાતુભોતીતિ ઇમાનિ ‘‘પાતુભવતી’’તિ ઇમિના સમાનનિદ્દેસાનિ. એવં અકમ્મકપદાનં યથારહં સકમ્મકાકમ્મકવસેન અત્થકથનં દટ્ઠબ્બં. એવમુત્તરત્રાપિ અઞ્ઞેસમ્પિ અકમ્મકપદાનં.

પરિભોતિદુકાદીસુ પન સત્તસુ દુકેસુ યથાક્કમં દ્વે દ્વે પદાનિ સમાનત્થાનિ, તસ્મા દ્વે દ્વે પદાનિયેવ ગહેત્વા નિદ્દિસિસ્સામ. તત્ર પરિભોતિ પરિભવતીતિ પરં હિંસતિ પીળેતિ, અથ વા હીળેતિ અવજાનાતિ. અભિભોતિ અભિભવતીતિ પરં અજ્ઝોત્થરતિ મદ્દતિ. અધિભોતિ અધિભવતીતિ પરં અભિમદ્દિત્વા ભવતિ અત્તનો વસં વત્તાપેતિ. અતિભોતિ અતિભવતીતિ પરં અતિક્કમિત્વા ભવતિ. અનુભોતિ અનુભવતીતિ સુખદુક્ખં વેદેતિ પરિભુઞ્જતિ સુખદુક્ખપટિસંવેદી હોતિ. સમનુભોતિ સમનુભવતીતિ સુખદુક્ખં સુટ્ઠુ વેદેતિ સુટ્ઠુ પરિભુઞ્જતિ સુટ્ઠુ સુખદુક્ખપટિસંવેદી હોતિ. અભિસમ્ભોતિ અભિસમ્ભવતીતિ પરં અજ્ઝોત્થરતિ મદ્દતિ. એવં સકમ્મકપદાનં સકમ્મકવસેન અત્થકથનં દટ્ઠબ્બં. કત્થચિ પન ગચ્છતીતિ પવત્તતીતિ એવં અકમ્મકવસેનપિ. એવમુત્તરત્રાપિ અઞ્ઞેસં સકમ્મકપદાનં.

અપચ્ચયો પરો હોતિ, ભૂવાદિગણતો સતિ;

સુદ્ધકત્તુક્રિયાખ્યાને, સબ્બધાતુકનિસ્સિતે.

અયં સુદ્ધકત્તુક્રિયાપદાનં નિદ્દેસો.

હેતુકત્તુક્રિયાપદનિદ્દેસ

ભાવેતિ વિભાવેતિસમ્ભાવેતિ પરિભાવેતિ, એવં હેતુકત્તુક્રિયાપદાનિ ભવન્તિ. એકકમ્મકવસેનેસમત્થો ગહેતબ્બો. પચ્છિમસ્સ પન દ્વિકમ્મકવસેનપિ. પરિભાવાપેતિ અભિભાવાપેતિ અનુભાવાપેતિ, એવમ્પિ હેતુકત્તુક્રિયાપદાનિ ભવન્તિ. દ્વિકમ્મકવસેનેસમત્થો ગહેતબ્બો. ઇચ્ચેવં દ્વિધા હેતુકત્તુક્રિયાપદાનિ ઞેય્યાનિ, અઞ્ઞાનિપિ ગહેતબ્બાનિ.

તત્ર ભાવેતીતિ પુગ્ગલો ભાવેતબ્બં યં કિઞ્ચિ ભાવેતિ આસેવતિ બહુલીકરોતિ, અથ વા ભાવેતીતિ વડ્ઢેતિ. વિભાવેતીતિ ભાવેતબ્બં યં કિઞ્ચિ વિભાવેતિ વિસેસેન ભાવેતિ, વિવિધેન વા આકારેન ભાવેતિ ભાવયતિ વડ્ઢેતિ, અથ વા વિભાવેતીતિ અભાવેતિ અન્તરધાપેતિ. સમ્ભાવેતીતિ યસ્સ કસ્સચિ ગુણં સમ્ભાવેતિ સમ્ભાવયતિ સુટ્ઠુ પકાસેતિ ઉક્કંસેતિ. પરિભાવેતીતિ પરિભાવેતબ્બં યં કિઞ્ચિ પરિભાવેતિ પરિભાવયતિ સમન્તતો વડ્ઢેતિ. એવં એકકમ્મકવસેનત્થો ગહેતબ્બો. અથ વા પરિભાવેતીતિ વાસેતબ્બં વત્થું પરિભાવેતિ પરિભાવયતિ વાસેતિ ગન્ધં ગાહાપેતિ. એવં દ્વિકમ્મકવસેનાપિ અત્થો ગહેતબ્બો. પરિભાવાપેતીતિ પુગ્ગલો પુગ્ગલેન સપત્તં પરિભાવાપેતિ હિંસાપેતિ, અથ વા પરિભાવાપેતીતિ હીળાપેતિ અવજાનાપેતિ. અભિભાવાપેતીતિ પુગ્ગલો પુગ્ગલેન સપત્તં અભિભાવાપેતિ અજ્ઝોત્થરાપેતિ. અનુભાવાપેતીતિ પુગ્ગલો પુગ્ગલેન સમ્પત્તિં અનુભાવાપેતિ પરિભોજેતિ.

પયુત્તો કત્તુના યોગે, ઠિતોયેવાપ્પધાનિયે;

ક્રિયં સાધેતિ એતસ્સ, દીપકં સાસને પદં.

કરણવચનંયેવ, યેભુય્યેન પદિસ્સતિ;

આખ્યાતે કારિતટ્ઠાનં, સન્ધાય કથિતં ઇદં.

ન નામે કારિતટ્ઠાનં, ‘‘બોધેતા’’ ઇતિઆદિકં;

‘‘સુનખેહિપિ ખાદાપેન્તિ’’, ઇચ્ચાદીનિ પદાનિ ચ;

આહરિત્વાન દીપેય્ય, પયોગકુસલો બુધો.

તત્રિદં કરણવચનં કમ્મત્થદીપકં, ઉપયોગસામિવચનાનિપિ તદ્દીપકાનિ યોજેતબ્બાનિ. કથં? પરિભાવાપેતીતિ પુગ્ગલો પુગ્ગલં સપત્તં પરિભાવાપેતીતિ, તથા પરિભાવાપેતીતિ પુગ્ગલો પુગ્ગલસ્સ સપત્તં પરિભાવાપેતીતિ. સેસાનિ નયાનુસારેન નિદ્દિસિતબ્બાનિ. એવં સબ્બાનેતાનિ કરણોપયોગસામિવચનાનિ કમ્મત્થદીપકાનિયેવ હોન્તિ, તસ્મા દ્વિકમ્મકવસેનત્થો ગહેતબ્બો.

અયં હેતુકત્તુક્રિયાપદાનં નિદ્દેસો.

કમ્મક્રિયાપદનિદ્દેસ

ભવિયતે વિભવિયતે પરિભવિયતે અભિભવિયતે અનુભવિયતે પરિભૂયતે અભિભૂયતે અનુભૂયતે, એવં કમ્મુનો ક્રિયાપદાનિ ભવન્તિ. અઞ્ઞથા ચ ભવિય્યતે વિભવિય્યતે પરિભવિય્યતે અભિભવિય્યતે અનુભવિય્યતે પરિભુય્યતે અભિભુય્યતે અનુભુય્યતેતિ. એત્થ કમ્મુનો ક્રિયાપદાનિયેવ કમ્મકત્તુનો ક્રિયાપદાનિ કત્વા યોજેતબ્બાનિ. વિસુઞ્હિ કમ્મકત્તુનો ક્રિયાપદાનિ ન લબ્ભન્તિ.

તત્ર ભવિયતેતિ ભાવેતબ્બં યં કિઞ્ચિ પુગ્ગલેન ભાવિયતે આસેવિયતે બહુલીકરિયતે, અથ વા ભવિયતેતિ વડ્ઢિયતે. વિભવિયતેતિ વિભાવેતબ્બં યં કિઞ્ચિ પુગ્ગલેન વિભવિયતે વિસેસેન ભવિયતે, વિવિધેન વા આકારેન ભવિયતે વડ્ઢિયતે, અથ વા વિભવિયતેતિ અભવિયતે અન્તરધાપિયતે. પરિભવિયતેતિ સપત્તો પુગ્ગલેન પરિભવિયતે હિંસિયતે, અથ વા પરિભવિયતેતિ હીળિયતે અવજાનિયતે. અભિભવિયતેતિ સપત્તો પુગ્ગલેન અભિભવિયતે અજ્ઝોત્થરિયતે અભિમદ્દિયતે. અનુભવિયતેતિ સમ્પત્તિ પુગ્ગલેન અનુભવિયતે પરિભુઞ્જિયતે. પરિભૂયતેતિઆદીનિ તીણિ ‘‘પરિભવિયતે’’તિઆદીહિ તીહિ સમાનનિદ્દેસાનિ. સેસાનિ પન યથાવુત્તેહિ યં કમ્મમેવ પધાનતો ગહેત્વા નિદ્દિસિયતિ પદં, તં કમ્મત્થદીપકં. તસ્મા કત્તરિ એકવચનેન નિદ્દિટ્ઠેપિ યદિ કમ્મં બહુવચનવસેન વત્તબ્બં, બહુવચનન્તઞ્ઞેવ કમ્મુનો ક્રિયાપદં દિસ્સતિ. યદિ પનેકવચનવસેન વત્તબ્બં, એકવચનન્તઞ્ઞેવ. તથા કત્તરિ બહુવચનેન નિદ્દિટ્ઠેપિ યદિ કમ્મં એકવચનવસેન વત્તબ્બં, એકવચનન્તઞ્ઞેવ કમ્મુનો ક્રિયાપદં દિસ્સતિ. યદિ પન બહુવચનવસેન વત્તબ્બં, બહુવચનન્તઞ્ઞેવ. કથં? ભિક્ખુના ધમ્મો ભવિયતે, ભિક્ખુના ધમ્મા ભવિયન્તે, ભિક્ખૂહિ ધમ્મો ભવિયતે, ભિક્ખૂહિ ધમ્મા ભવિયન્તેતિ. ઇમિના નયેન સબ્બત્થ કમ્મુનો ક્રિયાપદેસુ વોહારો કાતબ્બો. યસ્મિં પન કમ્મુનો ક્રિયાપદે કમ્મત્થદીપકે કમ્મભૂતસ્સેવત્થસ્સ કત્તુભાવપરિકપ્પો હોતિ, તં કમ્મકત્તુત્થદીપકં, તં કમ્મુનો ક્રિયાપદતો વિસું ન લબ્ભતિ. અયં પનેત્થ અત્થવિઞ્ઞાપને પયોગરચના. સયમેવ પરિભવિયતે દુબ્ભાસિતં ભણં બાલો તપ્પચ્ચયા અઞ્ઞેહિ પરિભૂતોપિ, સયમેવ અભિભવિયતે પાપકારી નિરયે નિરયપાલેહિ અભિભૂતોપિ તથારૂપસ્સ કમ્મસ્સ સયં કતત્તાતિ. એત્થ હિ સયમેવ પીયતે પાનીયં, સયમેવ કટો કરિયતેતિઆદીસુ વિય સુખાભિસઙ્ખરણીયતા લબ્ભતેવ, તતો કમ્મકત્તુતા ચ.

અયં કમ્મુનો ક્રિયાપદાનં નિદ્દેસો.

ભાવક્રિયાપદનિદ્દેસ

ભૂયતે ભવિયતે ઉબ્ભવિયતે, એવં ભાવસ્સ ક્રિયાપદાનિ ભવન્તિ. અઞ્ઞથા ચ ભુય્યતે ભવિય્યતે ઉબ્ભવિય્યતેતિ. તત્ર યથા ઠીયતેપદસ્સ ઠાનન્તિ ભાવવસેન અત્થકથનમિચ્છન્તિ, એવં ભૂયતેતિઆદીનમ્પિ ભવનન્તિઆદિના ભાવવસેન અત્થકથનમિચ્છિતબ્બં. યથા ચ ઠાનં ઠિતિ ભવનન્તિઆદીહિ ભાવવાચકકિતન્તનામપદેહિ સદ્ધિં સમ્બન્ધે છટ્ઠિયોજનમિચ્છન્તિ, ન તથા ઠીયતે ભૂયતેતિઆદીહિ ભાવવાચકાખ્યાતપદેહિ સદ્ધિં સમ્બન્ધે છટ્ઠિયોજના ઇચ્છિતબ્બા સમ્બન્ધે પવત્તછટ્ઠિયન્તસદ્દેહિ અસમ્બન્ધનીયત્તા આખ્યાતિકપદાનં. યસ્મિં પયોગે યં કમ્મુનો ક્રિયાપદેન સમાનગતિકં કત્વા વિના કમ્મેન નિદ્દિસિયતિ ક્રિયાપદં, કત્તુવાચકપદં પન પચ્ચત્તવચનેન વા કરણવચનેન વા નિદ્દિસિયતિ, તં તત્થ ભાવત્થદીપકં. ન હિ સબ્બથા કત્તારમનિસ્સાય ભાવો પવત્તતિ. એવં સન્તેપિ ભાવો નામ કેવલો ભવનલવનપચનાદિકો ધાતુઅત્થોયેવ. અક્ખરચિન્તકા પન ‘‘ઠીયતે ભૂયતે’’તિઆદીસુ ભાવવિસયેસુ કરણવચનમેવ પયુઞ્જન્તિ ‘‘નનુ નામ પબ્બજિતેન સુનિવત્થેન ભવિતબ્બં સુપારુતેન આકપ્પસમ્પન્નેના’’તિઆદીસુ વિય, તસ્મા તેસં મતે ‘‘તેન ઉબ્ભવિયતે’’તિ કરણવચનેન યોજેતબ્બં. જિનમતેન પન ‘‘સો ભૂયતે’’તિઆદિના પચ્ચત્તવચનેનેવ. સચ્ચસઙ્ખેપપ્પકરણે હિ ધમ્મપાલાચરિયેન, નિદ્દેસપાળિયં પન ધમ્મસેનાપતિના, ધજગ્ગસુત્તન્તે ભગવતા ચ ભાવપદં પચ્ચત્તવચનાપેક્ખવસેનુ’ચ્ચારિતં.

કથિતો સચ્ચસઙ્ખેપે, પચ્ચત્તવચનેન વે,

‘‘ભૂયતે’’ ઇતિ સદ્દસ્સ, સમ્બન્ધો ભાવદીપનો.

નિદ્દેસપાળિયં ‘‘રૂપં, વિભોતિ વિભવિય્યતિ’’;

ઇતિ દસ્સનતો વાપિ, પચ્ચત્તવચનં થિરં.

તથા ધજગ્ગસુત્તન્તે, મુનિનાહચ્ચભાસિતે;

‘‘સો પહીયિસ્સતિ’’ ઇતિ, પાળિદસ્સનતોપિ ચ.

પારમિતાનુભાવેન, મહેસીનંવ દેહતો;

સન્તિ નિપ્ફાદના, નેવ, સક્કતાદિવચો વિય.

પચ્ચત્તદસ્સનેનેવ, પુરિસત્તયયોજનં;

એકવચનિકઞ્ચાપિ, બહુવચનિકમ્પિ ચ;

કાતબ્બમિતિ નો ખન્તિ, પરસ્સપદઆદિકે.

તસ્મા રૂપં વિભવિય્યતિ, રૂપાનિ વિભવિય્યન્તિ, ત્વં વિભવિય્યસિ, તુમ્હે વિભવિય્યથ, અહં વિભવિય્યામિ, મયં વિભવિય્યામ, રૂપં વિભવિય્યતે, રૂપાનિ વિભવિય્યન્તે ઇચ્ચેવમાદિ જિનવચનાનુરૂપતો યોજેતબ્બં. અત્રાયં પદસોધના –

વિભવિય્યતીતિ ઇદં, કમ્મપદસમાનકં;

ન ચ કમ્મપદં નાપિ, કમ્મકત્તુપદાદિકં.

યદિ કમ્મપદં એતં, પચ્ચત્તવચનં પન;

કમ્મં દીપેય્ય કરણ-વચનં કત્તુદીપકં.

યદિ કમ્મકત્તુપદં, ‘‘પીયતે’’તિ પદં વિય;

સિયા સકમ્મકં, નેતં, તથા હોતીતિ દીપયે.

યદિ કત્તુપદં એતં, વિભવતિપદં વિય;

વિના યપચ્ચયં તિટ્ઠે, ન તથા તિટ્ઠતે ઇદં.

ન કત્તરિ ભુવાદીનં, ગણે યપચ્ચયો રુતો;

દિવાદીનં ગણેયેવ, કત્તરિ સમુદીરિતો.

ન ભૂધાતુ દિવાદીનં, ધાતૂનં દિસ્સતે ગણે;

ભૂવાદિકચુરાદીનં, ગણેસુયેવ દિસ્સતિ.

‘‘વિભવિય્યતિ’’ ઇચ્ચાદો, તસ્મા યપચ્ચયો પન;

ભાવેયેવાતિ વિઞ્ઞેય્યં, વિઞ્ઞુના સમયઞ્ઞુના.

એત્થ હિ પાકટં કત્વા, ભાવકારકલક્ખણં;

દસ્સયિસ્સામહં દાનિ, સક્કચ્ચં મે નિબોધથ.

‘‘તિસ્સો ગચ્છતિ’’ઇચ્ચત્ર, કત્તારં કત્તુનો પદં;

‘‘ધમ્મો દેસિયતિ’’ચ્ચત્ર, કમ્મં તુ કમ્મુનો પદં.

સરૂપતો પકાસેતિ, તસ્મા તે પાકટા ઉભો;

તથા વિભવિય્યતીતિ-આદિભાવપદં પન.

સરૂપતો ન દીપેતિ, કારકં ભાવનામકં;

દબ્બભૂતં તુ કત્તારં, પકાસેતિ સરૂપતો.

કત્તારં પન દીપેન્તં, કત્તુસન્નિસ્સિતમ્પિ તં;

ભાવં દીપેતિ સ્વાકારો, પચ્ચયેન વિભાવિતો.

યસ્મા ચ કત્તુભાવેન, ભાવો નામ ન તિટ્ઠતિ;

કત્તાવ કત્તુભાવેન, ભાવટ્ઠાને ઠિતો તતો.

યજ્જેવં કત્તુવોહારો, ભાવસ્સ તુ કથં સિયા;

‘‘સાવકાનં સન્નિપાતો, અહોસિ’’ઇતિઆદિસુ.

ઇતિ ચે નિસ્સયાનં તુ, વસા નિસ્સિતસમ્ભવા;

કત્તુટ્ઠાનેપિ ભાવસ્સ, કત્તુપઞ્ઞત્તિ સિજ્ઝતિ.

કારકે કત્તુકમ્મવ્હે, ક્રિયાસન્નિસ્સયે યથા;

ધારેન્તી આસનથાલી, ક્રિયાધારોતિ કપ્પિતા.

તથા ભાવપદં ધીરા, કત્તારં ભાવનિસ્સયં;

દીપયન્તમ્પિ કપ્પેન્તિ, ભાવસ્સ વાચકં ઇતિ.

કેચિ અદબ્બભૂતસ્સ, ભાવસ્સેકત્તતો બ્રવું;

ભાવેદેકવચોવાદિ-પુરિસસ્સેવ હોતિતિ.

પાળિં પત્વાન તેસં તુ, વચનં અપ્પમાણકં;

‘‘તે સંકિલેસિકા ધમ્મા, પહીયિસ્સન્તિ’’ ઇતિ હિ.

પાઠો પાવચને દિટ્ઠો, તસ્મા એવં વદેમસે;

પચ્ચત્તદસ્સનેનેવ, પુરિસત્તયયોજનં.

વચનેહિ યુતં દ્વીહિ, ઇચ્છિતબ્બન્તિ નો રુચિ;

ભાવે ક્રિયાપદં નામ, પાળિયં અતિદુદ્દસં;

તસ્મા તગ્ગહણૂપાયો, વુત્તો એત્તાવતા મયાતિ.

અયં ભાવસ્સ ક્રિયાપદાનં નિદ્દેસો.

એવં સુદ્ધકત્તુક્રિયાપદાનિ હેતુકત્તુક્રિયાપદાનિ કમ્મુનો ક્રિયાપદાનિ, ભાવસ્સ ક્રિયાપદાનિ ચાતિ ચતુધા, કમ્મકત્તુક્રિયાપદેહિ વા પઞ્ચધા ભૂધાતુતો નિપ્ફન્નાનિ ક્રિયાપદાનિ નાનપ્પકારેન નિદ્દિટ્ઠાનિ, એતાનિ લોકિયાનં ભાવભેદવસેન વોહારભેદો હોતીતિ દસ્સનત્થં વિસું વિસું વુત્તાનિ. અત્થતો પન કમ્મકત્તુભાવકારકત્તયવસેન તિવિધાનેવ. હેતુકત્તા હિ સુદ્ધકત્તુસઙ્ખાતે કારકે તસ્સઙ્ગભાવતો સઙ્ગહમુપગચ્છતિ, તથા કમ્મકત્તા કમ્મકારકે, ભાવો પન કેવલો. સો હિ ગમનપચનલવનાદિવસેનાનેકવિધોપિ ક્રિયાસભાવત્તા ભેદરહિતો કારકન્તરો. એવં સન્તેપિ દબ્બસન્નિસ્સિતત્તા દબ્બભેદેન ભિજ્જતિ. તેન પાવચને ભાવવાચકં પદં બહુવચનન્તમ્પિ દિસ્સતિ. આખ્યાતિકપદે ભાવકારકવોહારો નિરુત્તિનયં નિસ્સાય ગતો, અત્થતો પન ભાવસ્સ કારકતા નુપપજ્જતિ. સો હિ ન કિઞ્ચિ જનેતિ, ન ચ ક્રિયાય નિમિત્તં. ક્રિયાનિમિત્તભાવોયેવ હિ કારકલક્ખણં. ઇતિ મુખ્યતો વા હેતુતો વા ભાવસ્સ કારકતા ન લબ્ભતિ. એવં સન્તેપિ સો કરણમત્તત્તા કારકં. તથા હિ કરણં કારો, ક્રિયા, તદેવ કારકન્તિ ભાવસ્સ કારકતા દટ્ઠબ્બા. યસ્મા પન ક્રિયાનિમિત્તભાવોયેવ કારકલક્ખણં, તસ્મા નામિકપદે કારકલક્ખણે ભાવકારકન્તિ વોહારં પહાય કત્તુકમ્મકરણસમ્પદાનાપાદાનાધિકરણાનં છન્નં વત્થૂનં કત્તુકારકકમ્મકારકન્તિઆદિ વોહારો કરિયતિ વેય્યાકરણેહિ. એવં નિરુત્તિનયં નિસ્સાય વુત્તં ભાવકારકઞ્ચ દ્વે ચ કમ્મકત્તુકારકાનીતિ કારકત્તયં ભવતિ. તદ્દીપકઞ્ચાખ્યાતિકપદં તિકારકં.

ઇમમત્થઞ્હિ સન્ધાય, વુત્તમાચરિયેહિપિ;

મહાવેય્યાકરણેહિ, નિરુત્તિનયદસ્સિભિ.

‘‘યં તિકાલં તિપુરિસં, ક્રિયાવાચિ તિકારકં;

અતિલિઙ્ગં દ્વિવચનં, તદાખ્યાતન્તિ વુચ્ચતી’’તિ.

ઇધ ભાવકમ્મેસુ અત્તનોપદુપ્પત્તિં કેચિ અક્ખરચિન્તકા અવસ્સમિચ્છન્તીતિ તેસં મતિવિભાવનત્થમમ્હેહિ ભાવકમ્માનં ક્રિયાપદાનિ અત્તનોપદવસેનુદ્દિટ્ઠાનિ ચેવ નિદ્દિટ્ઠાનિ ચ. સબ્બાનિપિ પનેતાનિ તિકારકાનિ ક્રિયાપદાનિ ક્રિયાપદમાલમિચ્છતા પરસ્સપદત્તનોપદવસેન યોજેતબ્બાનિ. પાળિઆદીસુ હિ તિકારકાનિ ક્રિયાપદાનિ પરસ્સપદત્તનોપદવસેન દ્વિધા ઠિતાનિ. સેય્યથિદં? ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ. સમાધિજ્ઝાનકુસલા, વન્દન્તિ લોકનાયકં. મોનં વુચ્ચતિ ઞાણં. અત્થાભિસમયા ધીરો, પણ્ડિતોતિ પવુચ્ચતિ. કથં પટિપન્નસ્સ પુગ્ગલસ્સ રૂપં વિભોતિ વિભવિય્યતિ. સો પહીયિસ્સતિ. પણ્ડુકમ્બલે નિક્ખિત્તં ભાસતે તપતે. પૂજકો લભતે પૂજં. પુત્તકામા થિયો યાચં, લભન્તે તાદિસં સુતં. અસિતો તાદિ વુચ્ચતે સબ્રહ્મા. અગ્ગિજાદિ પુબ્બેવ ભૂયતે. સો પહીયેથાપિ નો પહીયેથાતિ એવં દ્વિધા ઠિતાનિ. અત્રિદં પાળિવવત્થાનં –

તિકારકાનિ સબ્બાનિ, ક્રિયાપદાનિ પાયતો;

પરસ્સપદયોગેન, દિસ્સન્તિ પિટકત્તયે.

અત્તનોપદયુત્તાનિ, ચુણ્ણિયેસુ પદેસુ હિ;

અતીવપ્પાનિ ગાથાસુ, પદાનીતિ બહૂનિ તુ.

ગાથાસુ ચેવિતરાનિ, ચુણ્ણિયેસુ પદેસુ ચ;

સુબહૂનેવ હુત્વાન, દિસ્સન્તીતિ પકાસયે.

પદાનં નિદ્દેસો પનતિ અન્તિઆદીનં તેસં તેસં વચનાનમનુરૂપેન યોજેતબ્બો. એવં તિકારકક્રિયાપદાનિ સરૂપતો વવત્થાનતો નિદ્દેસતો ચ વેદિતબ્બાનિ.

ઇદાનિ નોપસગ્ગાકમ્મિકાદિવસેન ભવતિસ્સ ધાતુસ્સ વિનિચ્છયં વદામ –

નોપસગ્ગા અકમ્મા ચ, સોપસગ્ગા અકમ્મિકા;

સોપસગ્ગા સકમ્મા ચ, ઇતિ ભૂતિ વિભાવિતા.

ઇદં તુ વચનં ‘‘ધમ્મ-ભૂતો ભુત્વા’’તિઆદિસુ;

પત્તાનુભવનત્થં મે, વિવજ્જેત્વા ઉદીરિતં.

એતેન પન અત્થેન, નોપસગ્ગસકમ્મિકં;

ગહેત્વા ચતુધા હોતિ, ઇતિ ઞેય્યં વિસેસતો.

નોપસગ્ગા અકમ્મા ચ, સોપસગ્ગા અકમ્મિકા;

ભૂધાતુ કારિતે સન્તે, એકકમ્મા ભવન્તિ હિ.

‘‘ભાવેતિ કુસલં ધમ્મં, વિભાવેતી’’તિમાનિધ;

દસ્સેતબ્બાનિ વિઞ્ઞૂહિ, સાસનઞ્ઞૂહિ સાસને.

સોપસગ્ગા સકમ્મા તુ, કારિતપ્પચ્ચયે સતિ;

દ્વિકમ્માયેવ હોતીતિ, ઞાતબ્બં વિઞ્ઞુના કથં.

અભિભાવેન્તિ પુરિસા, પુરિસે પાણજાતિકં;

અનુભાવેતિ પુરિસો, સમ્પત્તિં પુરિસં ઇતિ.

ઇદં સકમ્મકં નામ, અકમ્મકમિદં ઇતિ;

કથમમ્હેહિ ઞાતબ્બં, વિત્થારેન વદેથ નો.

વિત્થારેનેવ કિં વત્તું, સક્કોમિ એકદેસતો;

કથયિસ્સામિ સક્કચ્ચં, વદતો મે નિબોધથ.

આખ્યાતિકપદં નામ, દુવિધં સમુદીરિતં;

સકમ્મકમકમ્મઞ્ચ, ઇતિ વિઞ્ઞૂ વિભાવયે.

તત્ર યસ્સ પયોગમ્હિ, પદસ્સ કત્તુના ક્રિયા;

નિપ્ફાદિતા વિના કમ્મં, ન હોતિ તં સકમ્મકં.

‘‘પચતી’’તિ હિ વુત્તે તુ, યેન કેનચિ જન્તુના;

ઓદનં વા પનઞ્ઞં વા, કિઞ્ચિ વત્થુન્તિ ઞાયતિ.

યસ્સ પન પયોગમ્હિ, કમ્મેન રહિતા ક્રિયા;

પદસ્સ ઞાયતે એતં, અકમ્મકન્તિ તીરયે.

‘‘તિટ્ઠતિ દેવદત્તો’’તિ, વુત્તે કેનચિ જન્તુના;

ઠાનંવ બુદ્ધિવિસયો, કમ્મભૂતં ન કિઞ્ચિપિ.

સકમ્મકપદં તત્થ, કત્તારં કમ્મમેવ ચ;

પકાસેતિ યથાયોગ-મિતિ વિઞ્ઞૂ વિભાવયે.

‘‘ઓદનં પચતિ પોસો, ઓદનો પચ્ચતે સયં’’;

ઇચ્ચુદાહરણા ઞેય્યા, અવુત્તેપિ અયં નયો.

અકમ્મકપદં નામ, કત્તારં ભાવમેવ ચ;

યથારહં પકાસેતિ, ઇતિ ધીરોપલક્ખયે.

કત્તારં ‘‘તિટ્ઠતિ’’ચ્ચત્ર, સૂચેતિ ભાવનામકં;

‘‘ઉપટ્ઠીયતિ’’ ઇચ્ચત્ર, અવુત્તેપિ અયં નયો.

એવં સકમ્મકાકમ્મં, ઞત્વા યોજેય્ય બુદ્ધિમા;

તિકમ્મકઞ્ચ જાનેય્ય, કરાદો કારિતે સતિ.