૧૯. સબ્બગણવિનિચ્છય

ઇતો પરં પવક્ખામિ, સબ્બગણવિનિચ્છયં;

સોતૂનં પટુભાવત્થં, પરમે પિટકત્તયે.

પચ્ચયાદિવિભાગેહિ, નયેહિ વિવિધેહિ તં;

સુખગ્ગાહાય સોતૂનં, સુણાથ મમ ભાસતો.

તત્થ પઠમો ભૂવાદિગણો, દુતિયો રુધાદિગણો, તતિયો દિવાદિગણો, ચતુત્થો સ્વાદિગુણો, પઞ્ચમો કિયાદિગણો, છટ્ઠો ગહાદિગણો, સત્તમો તનાદિગણો, અટ્ઠમો ચુરાદિગણો, ઇમસ્મિં ભગવતો પાવચને અટ્ઠવિધા ધાતુગણા ભવન્તિ. એતેસુ વિકરણપચ્ચયવસેન –

ભૂવાદિતો અકારો ચ, સાનુસારો રુધાદિતો;

અકારો ચેવિવણ્ણો ચ, એકારોકારમેવ ચ.

યપચ્ચયો દિવાદિમ્હા, ણુ ણા ઉણા સુવાદિતો;

ક્યાદિતો પન નાયેવ, પ્પણ્હા પન ગહાદિતો.

ઓયિરા તુ તનાદિમ્હા, ણે ણયા ચ ચુરાદિતો;

અગ્ગહિતગ્ગહણેન, પચ્ચયા દસ પઞ્ચ ચ.

હિય્યત્તની સત્તમી ચ, વત્તમાના ચ પઞ્ચમી;

ચતસ્સેતા પવુચ્ચન્તિ, સબ્બધાતુકનામિકા.

એતેસુ વિસયેસ્વેવ, અકારો સુદ્ધકત્તરિ;

અઞ્ઞત્ર ખ છ સાદીહિ, સહાપિ ચુપલબ્ભતિ.

‘‘ભવતિ હોતિ સમ્ભોતિ, જેતિ જયતિ કીયતિ;

ડેતિ યાતિ ઇતિ એતિ, અવતિ કોતિ સઙ્કતિ.

ભિક્ખતિ પિવતિ પાતિ, વદેતિ વદતિ’’ ઇતિ;

ભૂવાદિધાતુરૂપાનિ, ભવન્તીતિ પકાસયે.

રૂપં ‘‘રુન્ધતિ રુન્ધીતિ, રુન્ધેતિ પુન રુન્ધિતિ;

સુમ્ભોતિ’’ચ્ચાદીરૂપાનિ, રુધાદીન્તિ દીપયે.

‘‘દિબ્બતિ સિબ્બતિ ચેવ, યુજ્જતિ વિજ્જતિ તથા;

ઘાયતિ હાયતિ’’ચ્ચાદિ, રૂપમાહુ દિવાદિનં.

‘‘સુણોતિ ચ સુણાતિ ચ, વુણોતિ ચ વુણાતિ ચ;

પાપુણાતિ હિનોતી’’તિ, આદિરૂપં સુવાદિનં.

‘‘કિનાતિ ચ જિનાતિ ચ, ધુનાતિ ચ મુનાતિ ચ;

અસ્નાતિ’’ચ્ચાદિરૂપઞ્ચ, ક્યાદીનન્તિ વિભાવયે.

‘‘ઘેપ્પતિ પટિગ્ગણ્હાતિ, સણ્હઞ્ચ સણ્હકોતિ ચ;

કણ્હં તણ્હા ચ તિણ્હુણ્હ’’-મિચ્ચાદિ ચ ગહાદિનં.

‘‘તનોતિ ચ કરોતિ ચ, કયિરતિ સનોતિ ચ;

સક્કોત’પ્પોતિ પપ્પોતિ’’-ચ્ચાદિરૂપં તનાદિનં.

‘‘ચોરેતિ ચોરયન્તે ચ, ચિન્તેતિ ચિન્તયન્તિ ચ;

મન્તેતિ’’ચ્ચાદિકઞ્ચાપિ, રૂપમાહુ ચુરાદિનં.

વિકરણવસેનેવં, રૂપભેદો પકાસિતો;

ધાતૂનં ધાતુભેદાદિ-કુસલસ્સ મતાનુગો.

કિરિયાય ધારણતો, ધાતવો એકધા મતા;

દ્વિધાપિ ચ પવુચ્ચન્તિ, સકમ્માકમ્મતો પન.

તત્થ સકમ્મકા નામ, ગમિભક્ખાદયા સિયું;

ઠાસાદયો અકમ્મા ચ, ઉપસગ્ગં વિના વદે;

સકમ્મકકમ્મભૂતો, દિવુ ઇચ્ચાદયો પુન;

ગહેત્વાન તિધા હોન્તિ, એવઞ્ચાપિ વિભાવયે.

સકમ્મકે દ્વિધા ભિત્વા, એકકમ્મદ્વિકમ્મતો;

અકમ્મકેહિ સદ્ધિં તે, તિવિધાપિ ભવન્તિ હિ.

અકમ્મકા રુતાયેવ, એકકમ્મા ગમાદયો;

હોન્તિ દ્વિકમ્મકા નામ, દુહિકરવહાદયો.

સકમ્માકમ્મકત્તમ્હિ, ધાતૂનમુપસગ્ગતો;

નિયમો નત્થિ સો તસ્મા, ન મયા એત્થ વુચ્ચતિ.

એકટ્ઠાના ગમિચ્ચાદી, દ્વિટ્ઠાના ભૂપચાદયો;

તિટ્ઠાના સ્વાદયો એવં, ઠાનતોપિ તિધા મતા.

ગુપાદયો નિયોગેન, આખ્યાતત્તે સવુદ્ધિકા;

વચ તુરાદયો ન હિ, વુદ્ધિકા કારિતં વિના;

ખિ જિ ઇચ્ચાદયો ધાતૂ, સવુદ્ધાવુદ્ધિકા મતા;

ઇતિ વુદ્ધિવસેનાપિ, તિવિધો ધાતુસઙ્ગહો.

અલુત્તવિકરણા ચ, લુત્તવિકરણા તથા;

લુત્તાલુત્તવિકરણા, એવમ્પિ તિવિધા સિયું.

તત્રાલુત્તવિકરણા, ગમિ રુધિ દિવાદયો;

પા ભાદયો જિનિચ્ચાદી, કમતો ઇતરે સિયું.

સુદ્ધસ્સરા એકસ્સરા, તથાનેકસ્સરાતિ ચ;

તિધા ભવન્તિ યુયાતા-પાભાલાદી કરાદયો.

ચતુધાદિનયો ચાપિ, લબ્ભમાનવસેન ચ;

ગહેતબ્બો નયઞ્ઞૂહિ, યથાવુત્તાનુસારતો.

પુન સુદ્ધસ્સરા ધાતૂ, એકસ્સરા ચ સત્તધા;

આઇવણ્ણઉવણ્ણન્ત-એઓન્તવસા મતા.

અવણ્ણિવણ્ણુવણ્ણન્તે-કારન્તાનં વસેન વે;

અનેકસ્સરધાતૂ ચ, સત્તધાવ પકિત્તિતા.

એવં પન્નરસધાપિ, ધાતૂનમિધ સઙ્ગહો;

તપ્પભેદં પકાસેય્યું, ઇઉઇચ્ચાદિના વિદૂ.

તત્ર ‘‘ઇગતિયં, ઇ અજ્ઝયને, ઉ સદ્દે’’ ઇચ્ચેતે સુદ્ધસ્સરા ધાતવો. યા રા લા ઇચ્ચાદયો એકસ્સરા આકારન્તા. ખિજિનિઇચ્ચાદયો એકસ્સરા ઇકારન્તા. પીઇચ્ચાદયો એકસ્સરા ઈકારન્તા. ખુ દુ કુ ઇચ્ચાદયો એકસ્સરા ઉકારન્તા, ભૂ હૂ ઇચ્ચાદયો એકસ્સરા ઊકારન્તા. ખે જે સે ઇચ્ચાદયો એકસ્સરા એકારન્તા. સો ઇચ્ચાદયો એકસ્સરા ઓકારન્તા.

કર પચ સઙ્ગામ ઇચ્ચાદયો અનેકસ્સરા અકારન્તા, ઓમાઇચ્ચાદયો અનેકસ્સરા આકારન્તા, સકિ ઇચ્ચાદયો અનેકસ્સરા ઇકારન્તા. ચક્ખી ઇચ્ચાદયો અનેકસ્સરા ઈકારન્તા. અન્ધુઇચ્ચાદયો અનેકસ્સરા ઉકારન્તા. કક્ખૂ ઇચ્ચાદયો અનેકસ્સરા ઊકારન્તા. ગિલે મિલે ઇચ્ચાદયો અનેકસ્સરા એકારન્તાતિ એવં પન્નરસવિધેન ધાતુસઙ્ગહો.

અથ તેત્તિંસવિધેનપિ ધાતુસઙ્ગહો ભવતિ. કથં?

ધાતૂ સુદ્ધસ્સરા ચેવ, પુન ચેકસ્સરાપિ ચ;

કકારન્તા ખકારન્તા, ગન્તા ઘન્તા ચ ધાતવો.

ચકારન્તા છકારન્તા, જન્તા ઝન્તા ચ ઞન્તકા;

ટકારન્તા ઠકારન્તા, ડન્તા ઢન્તા ચ ણન્તકા.

તન્તા ચેવ તથા થન્તા, દન્તા ધન્તા ચ નન્તકા;

પન્તા ફન્તા બકારન્તા, ભન્તા મન્તા ચ યન્તકા.

રન્તા લન્તા વકારન્તા, સન્તા હન્તા ચ ળન્તકા;

ઇતિ તેત્તિંસધા ઞેય્યો, ધાતૂનમિધ સઙ્ગહો.

મતે સત્થુસ્સ ઢણળા, પદાદિમ્હિ ન દિસ્સરે;

તેનેકસ્સરધાતૂસુ, ઢણળા ન કથીયરે.

ઇકારન્તતિકારન્ત-વસેન તુ યથારહં;

નામં સમ્ભોતિ ધાતૂનં, ઇતિપ્પચ્ચયયોગતો.

પચિભિક્ખિછિદિખાદિ, કરોતિ ભવતિ ગમિ;

ગતિગચ્છતિહોતીતિ, આદિવોહારમુદ્ધરે.

એવં તેત્તિંસભેદેહિ ગહિતેસુ નિખિલેસુ ધાતૂસુ –

સહહિંસઈહવસા, સીહસદ્દગતિં વદે;

સહનતો હનનતો, સીહોતિ હિ ગરૂ વદું.

તથા હિ સીહો વાતાતપાદિપરિસ્સયમ્પિ સહતિ, ‘‘કિં મે બહૂહિ ઘાટિતેહી’’તિ અત્તનો ગોચરત્થાય ખુદ્દકે પાણે અગણ્હન્તો, ‘‘માહં ખુદ્દકે પાણે વિસમગતે સઙ્ઘાતં આપાદેસી’’તિ અનુદ્દયવસેન સહિતબ્બે ખુદ્દકસત્તેપિ સહતિ. હિંસિતબ્બે પન કાયૂપપન્ને સૂકરમહિંસાદયો સત્તે હિંસતિ, તસ્માપિ ‘‘સીહો’’તિ વુચ્ચતિ. યથા પન કન્તનટ્ઠેન આદિઅન્તવિપલ્લાસતો તક્કં વુચ્ચતિ, એવં હિંસનટ્ઠેનપિ સીહોતિ વેદિતબ્બો. અથ વા સબ્બિરિયાપથેસુ દળ્હવીરિયત્તા સુટ્ઠુ ઈહતીતિ સીહો. વુત્તઞ્હિ –

‘‘યથા સીહો મિગરાજા, નિસજ્જટ્ઠાનચઙ્કમે;

અલીનવીરિયો હોતિ, પગ્ગહિતમનો સદા’’તિ.

અપરો નયો –

સહના ચ હિંસના ચ, તથા સીઘજવત્તતો;

સીહો ઇચ્ચપિ ભાસેય્ય, સક્યસીહસ્સ સાસને.

વુત્તઞ્હિ સુત્તનિપાતટ્ઠકથાયં ‘‘સહરા ચ હનના ચ સીઘજવત્તા ચ સીહો’’તિ.

ઇદાનિ તદત્થુદ્ધારો વુચ્ચતે, સીહસદ્દો ‘‘સીહો ભિક્ખવે મિગરાજા’’તિઆદીસુ મિગરાજે આગતો. ‘‘અથ ખો સીહો સેનાપતિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમી’’તિઆદીસુ પઞ્ઞત્તિયં. ‘‘સીહોતિ ખો ભિક્ખવે તથાગતસ્સેતં અધિવચનં અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સા’’તિઆદીસુ તથાગતે. તત્થ તથાગતે સદિસકપ્પનાય આગતો.

એત્થેતં વુચ્ચતિ –

સીહે પઞ્ઞત્તિયઞ્ચાપિ, બુદ્ધે અપ્પટિપુગ્ગલે;

ઇમેસુ તીસુ અત્થેસુ, સીહસદ્દો પવત્તતિ.

રૂપિરુપ્પતિધાતૂહિ, રૂપસદ્દગતિં વદે;

‘‘રૂપયતિ રુપ્પતી’’તિ, વત્વા નિબ્બચનદ્વયં.

વુત્તઞ્હેતં ગરૂહિ ‘‘રૂપયતીતિ રૂપં, વણ્ણવિકારં આપજ્જમાનં હદયઙ્ગતભાવં પકાસેતીતિ અત્થો’’તિ. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘રૂપન્તિ કેનટ્ઠેન રૂપં? રુપ્પનટ્ઠેના’’તિ. ભગવતા પનેતં વુત્તં ‘‘કિઞ્ચ ભિક્ખવે રૂપં વદેથ, રુપ્પતીતિ ખો ભિક્ખવે તસ્મા રૂપન્તિ વુચ્ચતિ. કેન રુપ્પતિ, સીતેનપિ રુપ્પતી’’તિ વિત્થારો. અત્થુદ્ધારો પનસ્સ હેટ્ઠા વુત્તોવ.

પસવતેમનત્થેન, ધાતુના ઉદિના પન;

સમુદ્દસદ્દનિપ્ફત્તિં, વદેય્ય મતિમા નરો.

એત્થ હિ સમુદ્દોતિ અટ્ઠહિ અચ્છરિયબ્ભુતધમ્મેહિ સમન્નાગતત્તા સમુદ્દતિ અત્તસન્નિસ્સિતાનં મચ્છમકરાદીનં પીતિસોમનસ્સં પસવતિ જનેતીતિ સમુદ્દો. અયમસ્માકં ખન્તિ. અટ્ઠકથાચરિયા પન ‘‘સમુદ્દનટ્ઠેન સમુદ્દો, કિલેદનટ્ઠેન તેનમનટ્ઠેનાતિ વુત્તં હોતી’’તિ વદન્તિ. મિલિન્દપઞ્હે પન આયસ્મા નાગસેનો ‘‘ભન્તે નાગસેન સમુદ્દો સમુદ્દોતિ વુચ્ચતિ, કેન કારણેન આપં ઉદકં સમુદ્દોતિ વુચ્ચતી’’તિ મિલિન્દેન રઞ્ઞા પુટ્ઠો આહ ‘‘યત્તકં મહારાજ ઉદકં, તત્તકં લોણં, યત્તકં લોણં, તત્તકં ઉદકં, ઉદકસમત્તા સમુદ્દોતિ વુચ્ચતી’’તિ. તદા રઞ્ઞા મિલિન્દેન ‘‘કલ્લોસિ ભન્તે નાગસેના’’તિ વુત્તં. એત્થ હિ સમં ઉદકેન લોણં એત્થાતિ સમુદ્દોતિ નિબ્બચનં વેદિતબ્બં ‘‘નીલોદ’’ન્તિઆદીસુ વિય. તત્થ ભદન્તનાગસેનમતઞ્ચ અમ્હાકં મતઞ્ચ પકતિસમુદ્દં સન્ધાય વુત્તત્તા ન વિરુજ્ઝતિ, અટ્ઠકથાચરિયાનં મતમ્પિ ‘‘તણ્હાસમુદ્દો’’તિ ચ ‘‘સમુદ્દોપેસો’’તિ ચ આગતાનિ સમુદ્દસરિક્ખકાનિ ચ તણ્હાચક્ખુસોતાદીનિ સન્ધાય વુત્તત્તા ન વિરુજ્ઝતીતિ દટ્ઠબ્બં.

ખાદધાતુવસા ચાપિ, ખનુધાતુવસેન વા;

ખનિતો વાપિ ધાતુમ્હા, ધાતો ખંપુબ્બતોપિ વા;

ખન્ધસદ્દસ્સ નિપ્ફત્તિં, સદ્દક્ખન્ધવિદૂ વદે.

તત્થ ‘‘સંખિત્તેન પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધાપિ દુક્ખા’’તિ વચનતો સયમ્પિ દુક્ખધમ્મોયેવ સમાનો જાતિજરાબ્યાધિમરણદુક્ખાદીહિ અનેકેહિ દુક્ખેહિ ખજ્જતિ ખાદિયતીતિ ખન્ધો, તેહેવ દુક્ખેહિ ખઞ્ઞતિ અવદારિયતીતિપિ ખન્ધો, ખનિયતિ પરિખઞ્ઞતીતિપિ ખન્ધો, અત્તેન વા અત્તનિયેન વા તુચ્છત્તા ખં સુઞ્ઞાકારં ધારેતીતિપિ ખન્ધો, રૂપક્ખન્ધાદિ. અત્થુદ્ધારતો પન –

ખન્ધસદ્દો રાસિગુણ-પણ્ણત્તીસુ ચ રૂળ્હિયં;

કોટ્ઠાસે ચેવ અંસે ચ, વત્તતીતિ વિભાવયે.

વુત્તઞ્હેતં સમ્મોહવિનોદનિયં વિભઙ્ગટ્ઠકથાયં – ખન્ધસદ્દો સમ્બહુલેસુ ઠાનેસુ નિપતતિ રાસિમ્હિ ગુણે પણ્ણત્તિયં રૂળ્હિયન્તિ. ‘‘સેય્યથાપિ ભિક્ખવે મહાસમુદ્દે ન સુકરં ઉદકસ્સ પમાણં ગહેતું ‘‘એત્તકાનિ ઉદકાળ્હકાની’તિ વા ‘એત્તકાનિ ઉદકાળ્હકસતાની’તિ વા ‘એત્તકાનિ ઉદકાળ્હકસહસ્સાની’તિ વા ‘એત્તકાનિ ઉદકાળ્હકસતસહસ્સાની’તિ વા, અથ ખો અસઙ્ખ્યેય્યો અપ્પમેય્યો મહાઉદકક્ખન્ધોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતી’’તિઆદીસુ હિ રાસિતો ખન્ધો નામ. ન હિ પરિત્તકં ઉદકં ઉદકક્ખન્ધોતિ વુચ્ચતિ, બહુકમેવ વુચ્ચતિ, તથા ન પરિત્તકં રજો રજક્ખન્ધો, ન અપ્પમત્તકા ગાવો ગવક્ખન્ધો, ન અપ્પમત્તકં બલં બલક્ખન્ધો, ન અપ્પમત્તકં પુઞ્ઞં પુઞ્ઞક્ખન્ધોતિ વુચ્ચતિ. બહુકમેવ હિ રજો રજક્ખન્ધો, બહુકા ચ ગવાદયો ગવક્ખન્ધો, બલક્ખન્ધો, પુઞ્ઞક્ખન્ધોતિ વુચ્ચન્તિ. ‘‘સીલક્ખન્ધો સમાધિક્ખન્ધો’’તિઆદીસુ પન ગુણતો ખન્ધો નામ. ‘‘અદ્દસા ખા ભગવા મહન્તં દારુક્ખન્ધં ગઙ્ગાય નદિયા સોતેન વુય્હમાન’’ન્તિ એત્થ પણ્ણત્તિતો ખન્ધો નામ. ‘‘યં ચિત્તં મનો માનસં…પે… વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો’’તિઆદીસુ રૂળ્હીતો ખન્ધો નામ. સ્વાયમિધ રાસિતો અધિપ્પેતો. અયઞ્હિ ખન્ધટ્ઠો નામ પિણ્ડટ્ઠો પૂગટ્ઠો ઘટટ્ઠો રાસટ્ઠો, તસ્મા રાસિલક્ખણા ખન્ધાતિ વેદિતબ્બા. કોટ્ઠાસટ્ઠાતિપિ વત્તું વટ્ટતિ. લોકસ્મિઞ્હિ ઇણં ગહેત્વા ચોદિયમાના ‘‘દ્વીહિ ખન્ધેહિ દસ્સામ, તીહિ ખન્ધેહિ દસ્સામા’’તિ વદન્તિ. ઇતિ કોટ્ઠાસલક્ખણા ખન્ધાતિપિ વત્તું વટ્ટતિ. એવમેત્થ ‘‘રૂપક્ખન્ધોતિ રૂપરાસિ રૂપકોટ્ઠાસો, વેદનાક્ખન્ધોતિ વેદનારાસિ વેદનાકોટ્ઠાસો’’તિ ઇમિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. ‘‘ખન્ધે ભારં. ખન્ધતો ઓતારેતિ, મહાહનુસભક્ખન્ધો’’તિઆદીસુ પન અંસો ‘‘ખન્ધો’’તિ વુચ્ચતિ.

આપુબ્બયતતો ચાપિ, આયૂપપદતો પુન;

તનુતો તનિતો વાપિ, આયતનરવો ગતો.

વુત્તમ્પિ ચેતં – આયતનતો, આયાનં વા તનનતો, આયતસ્સ ચ નયનતો આયતનન્તિ વેદિતબ્બં. ચક્ખુ રૂપાદીસુ હિ તંતંદ્વારારમ્મણા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા સેન સેન અનુભવનાદિકિચ્ચેન આયતન્તિ ઉટ્ઠહન્તિ ઘટન્તિ વાયમન્તીતિ વા વુત્તં હોતિ. તે ચ પન આયભૂતે ધમ્મે એતાનિ તનન્તિ વિત્થારેન્તીતિ વુત્તં હોતિ. ઇદઞ્ચ અનમતગ્ગે સંસારે પવત્તં અતીવ આયતં સંસારદુક્ખં યાવ ન નિવત્તતિ, તાવ નયન્તિ, પવત્તયન્તીતિ વુત્તં હોતિ. ઇતિ સબ્બેપિમે ધમ્મા આયતનતો, આયાનં વા તનનતો, આયતસ્સ ચ નયનતો આયતનન્તિ વુચ્ચન્તિ.

અપિચ નિવાસટ્ઠાનટ્ઠેન આકરટ્ઠેન સમોસરણટ્ઠાનટ્ઠેન સઞ્જાતિદેસટ્ઠેન કારણટ્ઠેન આયતનં વેદિતબ્બં. તથા હિ ‘‘લોકે ઇસ્સરાયતનં વાસુદેવાયતન’’ન્તિઆદીસુ નિવાસટ્ઠાનં આયતનન્તિ વુચ્ચતિ. ‘‘સુવણ્ણાયતનં રજતાયતન’’ન્તિઆદીસુ આકરો, સાસને પન ‘‘મનોરમે આયતને, સેવન્તિ નં વિહઙ્ગમા’’તિઆદીસુ સમોસરણટ્ઠાનં. ‘‘દક્ખિણાપથો ગુન્નં આયતન’’ન્તિઆદીસુ સઞ્જાતિદેસો. ‘‘તત્ર તત્રેવ સક્ખિભબ્બતં પાપુણાતિ સતિ સતિઆયતને’’તિઆદીસુ કારણં.

ચક્ખુઆદીસુ ચાપિ ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા નિવસન્તિ તદાયત્તવુત્તિતાયાતિ ચક્ખાદયો ચ નેસં નિવાસટ્ઠાનં. ચક્ખાદીસુ તે આકિણ્ણા તન્નિસ્સિતત્તા તદારમ્મણત્તા ચાતિ ચક્ખાદયો ચ નેસં આકરો. ચક્ખાદયો ચ નેસં સમોસરણટ્ઠાનં તત્થ તત્થ દ્વારારમ્મણવસેન સમોસરણતો. ચક્ખાદયો ચ નેસં સઞ્જાતિદેસો તન્નિસ્સયારમ્મણભાવેન તત્થેવ ઉપ્પત્તિતો, ચક્ખાદયો ચ નેસં કારણં તેસં અભાવે અભાવતો. ઇતિ નિવાસટ્ઠાનટ્ઠેન આકરટ્ઠેન સમોસરણટ્ઠાનટ્ઠેન સઞ્જાતિદેસટ્ઠેન કારણટ્ઠેનાતિ ઇમેહિ કારણેહિ એતે ધમ્મા આયતનન્તિ વુચ્ચન્તિ, તસ્મા યથાવુત્તેનત્થેન ચક્ખુ ચ તં આયતનઞ્ચાતિ ચક્ખાયતનં…પે… ધમ્મા ચ તે આયતનઞ્ચાતિ ધમ્માયતનન્તિ એવં તાવેત્થ અત્થતો વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયોતિ. ઇચ્ચેવં –

નિવાસો આકરો ચેવ, જાતિદેસો ચ કારણં;

સમોસરણટ્ઠાનઞ્ચ, વુચ્ચતા’યતનં ઇતિ;

વિદિવિદેહિ ધાતૂહિ, અકારપુબ્બકેહિ વા;

અન્તવિરહિતસદ્દૂ-પપદેન જુનાપિ વા.

અવિજ્જાસદ્દનિપ્ફત્તિ, દીપેતબ્બા સુધીમતા.

એત્થ પૂરેતું અયુત્તટ્ઠેન કાયદુચ્ચરિતાદિ અવિન્દિયં નામ, અલદ્ધબ્બન્તિ અત્થો, તં અવિન્દિયં વિન્દતીતિ અવિજ્જા, તબ્બિપરીતતો કાયસુચરિતાદિ વિન્દિયં નામ, તં વિન્દિયં ન વિન્દતીતિ અવિજ્જા. ખન્ધાનં રાસટ્ઠં, આયતનાનં આયતનટ્ઠં, ધાતૂનં સુઞ્ઞટ્ઠં, સચ્ચાનં તથટ્ઠં, ઇન્દ્રિયાનં અધિપતિયટ્ઠં અવિદિતં કરોતીતિ અવિજ્જા. દુક્ખાદીનં પીળનાદિવસેન વુત્તં ચતુબ્બિધં અત્થં અવિદિતં કરોતીતિ અવિજ્જા, અન્તવિરહિતે સંસારે સબ્બભવયોનિગતિવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિસત્તાવાસેસુ સત્તે જવાપેતીતિ અવિજ્જા, પરમત્થતો અવિજ્જમાનેસુ ઇત્થિપુરિસાદીસુ જવતિ, વિજ્જમાનેસુપિ ખન્ધાદીસુ ન જવતીતિ અવિજ્જા.

યં પન અટ્ઠકથાયં ‘‘અપિચ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં વત્થારમ્મણપટિચ્ચસમુપ્પાદપટિચ્ચસમુપ્પન્ના નં ધમ્માનં છાદનતોપિ અવિજ્જા’’તિ વુત્તં, એતં ન સદ્દત્થતો વુત્તં, અથ ખો અવિજ્જાય છાદનકિચ્ચત્તા વુત્તં. તથા હિ અભિધમ્મટીકાયં ઇદં વુત્તં –

‘‘બ્યઞ્જનત્થં દસ્સેત્વા સભાવત્થં દસ્સેતું ‘અપિચા’તિઆદિમાહ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં વત્થારમ્મણાનિ ‘ઇદં વત્તુ, ઇદમારમ્મણ’ન્તિ અવિજ્જાય ઞાતું ન સક્કાતિ અવિજ્જા તપ્પટિચ્છાદિકા વુત્તા, વત્થારમ્મણસભાવચ્છાદનતો એવ અવિજ્જાદીનં પટિચ્ચસમુપ્પાદભાવસ્સ, જરામરણાદીનં પટિચ્ચસમુપ્પન્નભાવસ્સ ચ છાદનતો પટિચ્ચસમુપ્પાદપટિચ્ચસમુપ્પન્નછાદનં વેદિતબ્બન્તિ. તત્થ દુગ્ગતિગામિકમ્મસ્સ વિસેસપ્પચ્ચયત્તા અવિજ્જા ‘અવિન્દિયં વિન્દતી’તિ વુત્તા, તથા વિસેસપચ્ચયો વિન્દનીયસ્સ ન હોતીતિ ‘વિન્દિયં ન વિન્દતી’તિ ચ, અત્તનિસ્સિતાનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં પવત્તાપનં ઉપ્પાદનં આયતનં, સમ્મોહભાવેનેવ અનભિસમયભૂતત્તા ‘અવિદિતં અઞ્ઞાતં કરોતિ, અન્તવિરહિતે જવાપેતી’તિ વણ્ણાગમવિપરિયાયવિકારવિનાસધાતુઅત્થવિસેસયોગેહિ પઞ્ચવિધસ્સ નિરુત્તિલક્ખણસ્સ વસેન તીસુપિ પદેસુ અકારવિકારજકારે ગહેત્વા અઞ્ઞેસં વણ્ણાનં લોપં કત્વા જકારસ્સ ચ દુતિયસ્સ આગમં કત્વા અવિજ્જાતિ વુત્તા’’તિ.

અરહધાતુતો ઞેય્યા, અરહંસદ્દસણ્ઠિતિ;

અરારૂપપદહન-ધાતુતો વાથવા પન.

રહતો રહિતો ચાપિ, અકારપુબ્બતો ઇધ;

વુચ્ચતે અસ્સ નિપ્ફત્તિ, આરકાદિરવસ્સિતા.

તથા હિ અરહન્તિ અગ્ગદક્ખિણેય્યત્તા ચીવરાદિપચ્ચયે અરહતિ પૂજાવિસેસઞ્ચાતિ અરહં. વુત્તઞ્ચ –

‘‘પૂજાવિસેસં સહ પચ્ચયેહિ,

યસ્મા અયં અરહતિ લોકનાથો;

અત્થાનુરૂપં અરહન્તિ લોકે,

તસ્મા જિનો અરહતિ નામમેત’’ન્તિ.

તથા સો કિલેસારયો મગ્ગેન હનીતિ અરહં. વુત્તઞ્ચ –

‘‘યસ્મા રાગાદિસઙ્ખાતા, સબ્બેપિ અરયો હતા;

પઞ્ઞાસત્થેન નાથેન, તસ્માપિ અરહં મતો’’તિ.

યઞ્ચેતં અવિજ્જાભવતણ્હામયનાભિં પુઞ્ઞાદિઅભિસઙ્ખારારં જરામરણનેમિં આસવસમુદયમયેન અક્ખેન વિજ્ઝિત્વા વિભવરથે સમાયોજિતં અનાદિકાલપ્પવત્તં સંસારચક્કં, તસ્સ સો બોધિમણ્ડે વીરિયપાદેહિ સીલપથવિયં પતિટ્ઠાય સદ્ધાહત્થેન કમ્મક્ખયકરં ઞાણપરસું ગહેત્વા સબ્બે અરે હનીતિપિ અરહં. વુત્તઞ્ચ –

‘‘અરા સંસારચક્કસ્સ, હતા ઞાણાસિના યતો;

લોકનાથેન તેનેસ, અરહન્તિ પવુચ્ચતી’’તિ.

તથા અત્તહિતં પરહિતઞ્ચ પરિપૂરેતું સમ્મા પટિપજ્જન્તેહિ સાધૂહિ દૂરતો રહિતબ્બા પરિચ્ચજિતબ્બા પરિહાતબ્બાતિ રહા, રાગાદયો પાપધમ્મા, ન સન્તિ એતસ્સ રહાતિ અરહં. ‘‘અરહો’’તિ વત્તબ્બે ઓકારસ્સ સાનુસારં અકારાદેસં કત્વા ‘‘અરહં’’ન્તિ વુત્તં. આહ ચ –

‘‘પાપધમ્મા રહા નામ, સાધૂહિ રહિતબ્બતો;

તેસં સુટ્ઠુ પહીનત્તા, ભગવા અરહં મતો’’તિ.

અથ વા ખીણાસવેહિ સેક્ખેહિ કલ્યાણપુથુજ્જનેહિ ચ ન રહિતબ્બો ન પરિચ્ચજિતબ્બો, તે ચ ભગવાતિ અરહં. આહ ચ –

‘‘યે ચ સચ્છિકતધમ્મા,

અરિયા સુદ્ધગોચરા;

ન તેહિ રહિતો હોતિ,

નાથો તેના’રહં મતો’’તિ.

રહોતિ ચ ગમનં વુચ્ચતિ, નત્થિ એતસ્સ રહો ગમનં ગતીસુ પચ્ચાજાતીતિ અરહં. આહ ચ –

‘‘રહો વા ગમનં યસ્સ, સંસારે નત્થિ સબ્બસો;