૧૮. ચુરાદિગણપરિદીપન

ઇતો પરં પવક્ખામિ, પચુરત્થહિતક્કરં;

ચુરાદિકગણનામં, નામતો અટ્ઠમં ગણં.

ચુર થેય્યે. થેનનં થેય્યં, ચોરિકાતિ વુત્તં હોતિ. તસ્મિં થેય્યે ચુરધ્તુ વત્તતિ. ચોરેતિ, ચોરયતિ, ચોરો, ચોરી, ચોરિકા, ચોરેતુ, ચોરયિતું, ચોરેત્વા, ચોરયિત્વા. કત્તુત્થેસુ ણેણયતા ચુરાદિગણલક્ખણં. કારિતે – ચોરાપેતિ, ચોરાપયતિ, ચોરાપેતું, ચોરાપયિતું, ચોરાપેત્વા, ચોરાપયિત્વા. કમ્મેધનં ચોરેહિ ચોરિયતિ, ચોરિતં ધનં. એસ નયો સબ્બત્થ.

કકારન્તધાતુ

લોક દસ્સને. લોકેતિ, લોકયતિ, ઓલોકેતિ, ઓલોકયતિ, ઉલ્લોકેતિ, ઉલ્લોકયતિ, અપલોકેતિ, અપલોકયતિ, આલોકેતિ, આલોકયતિ, વિલોકેતિ, વિલોકયતિ. લોકો, આલોકો, લોકનં, ઓલોકનં, ઉલ્લોકનં, આલોકનં, વિલોકનં, અપલોકનં, અવલોકનં. ઓલોકેતું, ઓલોકયિતું, ઓલોકેત્વા, ઓલોકયિત્વા. કારિતે પન ‘‘ઓલોકાપેતિ, ઓલોકાપયતિ, ઓલોકાપેતું, ઓલોકાપયિતું, ઓલોકાપેત્વા, ઓલોકાપયિત્વા’’ ઇચ્ચેવમાદીનિ યોજેતબ્બાનિ. એસ નયો સબ્બત્થાપિ.

તત્થ લોકોતિ તયો લોકા સઙ્ખારલોકો સત્તલોકો ઓકાસલોકોતિ. તત્થ ‘‘એકો લોકો સબ્બે સત્તા આહારટ્ઠિતિકા’’તિ આગતટ્ઠાને સઙ્ખારલોકો વેદિતબ્બો. ‘‘સસ્સતો લોકો’તિ વા ‘અસસ્સતો લોકો’તિ વા’’તિ આગતટ્ઠાને સત્તલોકો.

‘‘યાવતા ચન્દિમસૂરિયા પરિહરન્તિ,

દિસા ભન્તિ વિરોચમાના;

તાવ સહસ્સધા લોકો,

એત્થ તે વત્તતે વસો’’તિ

આગતટ્ઠાને ઓકાસલોકો.

અથ વા લોકોતિ તિવિધો લોકો કિલેસલોકો ભવલોકો ઇન્દ્રિયલોકોતિ. તત્થ રાગાદિકિલેસબહુલતાય કામાવચરસત્તા કિલેસલોકો. ઝાનાભિઞ્ઞાપરિબુદ્ધિયા રૂપાવચરસત્તા ભવલોકો. આનેઞ્જસમાધિબહુલતાય વિસદિન્દ્રિયત્તા અરૂપાવચરસત્તા ઇન્દ્રિયલોકો. અથ વા કિલિસ્સનં કિલેસો, વિપાકદુક્ખન્તિ અત્થો. તસ્મા દુક્ખબહુલતાય અપાયેસુ સત્તા કિલેસલોકો. તદઞ્ઞે સત્તા સમ્પત્તિભવભાવતો ભવલોકો. તત્થ યે વિમુત્તિપરિપાચકેહિ ઇન્દ્રિયેહિ સમન્નાગતા સત્તા, સો ઇન્દ્રિયલોકોતિ વેદિતબ્બં.

જાતકટ્ઠકથાયં પન –

‘‘સઙ્ખારલોકો સત્તલોકો ઓકાસલોકો ખન્ધલોકો આયતનલોકો ધાતુલોકોતિ અનેકવિધો લોકો. એત્થ ‘એકો લોકો સબ્બે સત્તા આહારટ્ઠિતિકા…પે… અટ્ઠારસ લોકા અટ્ઠારસ ધાતુયો’તિ એત્થ સઙ્ખારલોકો વુત્તો. ખન્ધલોકાદયો તદન્તોગધાયેવ. ‘અયં લોકો પરો લોકો બ્રહ્મલોકો સદેવકો’તિઆદીસુ પન સત્તલોકો વુત્તો. ‘યાવતા ચન્દિમસૂરિયા પરિહરન્તિ, દિસા ભન્તિ વિરોચમાના. તાવ સહસ્સધા લોકો, એત્થ તેવત્તતે વસો’તિ એત્થ ઓકાસલોકો વુત્તો’’તિ વુત્તં.

અત્થતો પન ઇન્દ્રિયબદ્ધાનં ખન્ધાનં સમૂહો સન્તાનો ચ સત્તલોકો, રૂપાદીસુ સત્તવિસત્તતાય સત્તો, લોકિયતિ એત્થ કુસલાકુસલં તબ્બિપાકો ચાતિ. અનિન્દ્રિયબદ્ધાનં રૂપાનં સમૂહો સન્તાનો ચ ઓકાસલોકો, લોકિયન્તિ એત્થ તસા થાવરા ચ, તેસઞ્ચ ઓકાસભૂતોતિ, તદાધારણતાય હેસ ‘‘ભાજનલોકો’’તિપિ વુચ્ચતિ. દુવિધોપિ ચેસ રૂપાદિધમ્મે ઉપાદાય પઞ્ઞત્તત્તા ઉપાદાપઞ્ઞત્તિભૂતો અપરમત્થસભાવો સપ્પચ્ચયે પન રૂપારૂપધમ્મે ઉપાદાય પઞ્ઞત્તત્તા તદુભયસ્સાપિ ઉપાદાનાનં વસેન પરિયાયતો પચ્ચયાયત્તવુત્તિતા ઉપચરિતબ્બા, તદુભયે ખન્ધા સઙ્ખારલોકો, પચ્ચયેહિ સઙ્ખરિયન્તિ, લુજ્જન્તિ પલુજ્જન્તિ ચાતિ એત્થ પચ્ચયાયત્તવુત્તિતાય મગ્ગફલધમ્માનમ્પિ સતિપિ લુજ્જનપલુજ્જનત્તે તેભૂમિકધમ્માનંયેવ ‘‘લોકો’’તિ અધિપ્પેતત્તા નત્થિ લોકતાપજ્જનં. તથા હિ તે ‘‘લોકુત્તરા’’તિ વુત્તા.

આલોકોતિ રસ્મિ, આલોકેન્તિ એતેન ભુસો પસ્સન્તિ જના ચક્ખુવિઞ્ઞાણં વાતિ આલોકો. ઓલોકનન્તિ હેટ્ઠા પેક્ખનં. વિલોકનન્તિ ઉદ્ધં પેક્ખનં. આલોકનન્તિ પુરતો પેક્ખનં. વિલોકનન્તિ દ્વીસુ પસ્સેસુ પેક્ખનં, વિવિધા વા પેક્ખનં. અપલોકનન્તિ ‘‘સઙ્ઘં અપલોકેત્વા’’તિઆદીસુ વિય જાનાપનં. અવલોકનન્તિ ‘‘નાગાવલોકિતં અવલોકેત્વા’’તિઆદીસુ વિય પુરિમકાયં પરિવત્તેત્વા પેક્ખનં. ‘‘આલોકિતે વિલોકિતે સમ્પજાનકારી હોતી’’તિ એત્થાપિ ભાવવસેન આલોકનં આલોકિતં વિલોકનં વિલોકિતન્તિ અત્થો ગહેતબ્બો.

થક પટિઘાતે. થકેતિ, થકયતિ દ્વારં પુરિસો.

તક્ક વિતક્કે. તક્કેતિ, વિતક્કેતિ, વિતક્કયતિ. તક્કો, વિતક્કો, વિતક્કિતા.

તત્થ તક્કનં તક્કો, ઊહનન્તિ વુત્તં હોતિ, એવં વિતક્કો. અથ વા વિતક્કેન્તિ એતેન, સયં વા વિતક્કેતિ, વિતક્કનમત્તમેવ વા એતન્તિ વિતક્કો. ‘‘તક્કો, વિતક્કો, અપ્પના, બ્યપ્પના, ચેતસો અભિનિરોપના’’તિ અભિધમ્મે પરિયાયસદ્દા વુત્તા. વિતક્કેતીતિ વિતક્કિતા, પુગ્ગલો. ‘‘અવિતક્કિતા મચ્ચુમુપબ્બજન્તી’’તિ પાળિ.

અકિ લક્ખણે. લક્ખણં સઞ્ઞાણં, સઞ્જાનનકારણન્તિ વુત્તં હોતિ. અત્રિદં સલ્લક્ખિતબ્બં. યે ઇમસ્મિં ચુરાદિગણે અનેકસ્સરા અસંયોગન્તા ઇકારાનુબન્ધવસેન નિદ્દિટ્ઠા ધાતવો, તે એવંવુત્તેહિ ઇમેહિ તીહિ લક્ખણેહિ સમન્નાગતા આખ્યાતત્તં નામિકત્તઞ્ચ પાપુણન્તા એકન્તતો નિગ્ગહીતાગમેન નિપ્ફન્નરૂપાયેવ ભવન્તિ, ન કત્થચિપિ વિગતનિગ્ગહીતાગમરૂપાનિ ભવન્તિ. અઙ્કેતિ, અઙ્કયતિ. અઙ્કનં, અઙ્કો. સમાસે પન ‘‘સસઙ્કો, ચક્કઙ્કિતચરણો’’તિઆદીનિ રૂપાનિ ભવન્તિ.

સક્ક વક્ક ભાસને. સક્કેતિ, સક્કયતિ. વક્કેતિ, વક્કયતિ.

નક્ક વક્ક નાસને. નક્કેતિ, નક્કયતિ. વક્કેતિ, વક્કયતિ.

ચક્ક ચુક્ક બ્યથને. ચક્કેતિ, ચક્કયતિ. ચુક્કેતિ, ચુક્કયતિ. ચક્કં. ચક્કન્તિ કેનટ્ઠેન ચક્કં? ચક્કેતિ બ્યથતિ હિંસતીતિ અત્થેન ચક્કં. ચક્કસદ્દો –

સમ્પત્તિયં લક્ખણે ચ, રથઙ્ગે ઇરિયાપથે;

દાને રત્નધમ્મખુર-ચક્કાદીસુ પદિસ્સતિ;

‘‘ચત્તારિમાનિ ભિક્ખવે ચક્કાનિ યેહિ સમન્નાગતાનં દેવમનુસ્સાન’’ન્તિઆદીસુ હિ અયં સમ્પત્તિયં દિસ્સતિ. ‘‘પાદતલેસુ ચક્કાનિ જાતાની’’તિ એત્થ લક્ખણે. ‘‘ચક્કંવ વહતો પદ’’ન્તિ એત્થ રથઙ્ગે. ‘‘ચતુચક્કં નવદ્વાર’’ન્તિ એત્થ ઇરિયાપથે. ‘‘દદ ભુઞ્જ ચ મા ચપ્પમાદો, ચક્કં વત્તસ્સુ પાણિન’’ન્તિ એત્થ દાને. ‘‘દિબ્બં ચક્કરતનં પાતુરહોસી’’તિ એત્થ રતનચક્કે. ‘‘મયા પવત્તિતં ચક્ક’’ન્તિ એત્થ ધમ્મચક્કે. ‘‘ઇચ્છાહતસ્સ પોસસ્સ, ચક્કં ભમતિ મત્થકે’’તિ એત્થ ખુરચક્કે. ‘‘ખુરપરિયન્તેન ચેપિ ચક્કેના’’તિ એત્થ પહરણચક્કે. ‘‘અસનિવિચક્ક’’ન્તિ એત્થ અસનિમણ્ડલેતિ.

તકિ બન્ધને. તઙ્કેતિ, તઙ્કયતિ.

અક્ક થવને. થવનં થુતિ. અક્કેતિ, અક્કયતિ. અક્કો. અક્કોતિ સૂરિયો. સો હિ મહાજુતિતાય અક્કિયતિ અભિત્થવિયતિ તપ્પસન્નેહિ જનેહીતિ અક્કો. તથા હિ તસ્સ ‘‘નત્થિ સૂરિયસમા આભા. ઉદેતયં ચક્ખુમા એકરાજા’’તિઆદિના અભિક્ખુતિ દિસ્સતિ.

હિક્ક હિંસાયં. હિક્કેતિ, હિક્કયતિ.

નિક્ક પરિમાણે. નિક્કેતિ, નિક્કયતિ.

બુક્ક ભસ્સને. એત્થ સુનખભસ્સનં ભસ્સનન્તિ ગહેતબ્બં, ન વાચાસઙ્ખાતં ભસ્સનં. બુક્કેતિ, બુક્કયતિ. એત્થ ચ ‘‘બુક્કયતિ સા ચોરે’’ ઇતિ લોકિયપ્પયોગો વેદિતબ્બો. ભૂવાદિગણે પન ‘‘બુક્કતિ સા’’તિ રૂપં ભવતિ. અઞ્ઞો તુ ‘‘બુક્ક પરિભાસને’’ ઇતિ પઠતિ, એવં પઠન્તેપિ સુનખભસ્સનમેવાધિપ્પેતં.

દક લક અસ્સાદને. દકેતિ, દકયતિ. લકેતિ, લકયતિ.

તક્ક લોક ભાસાયં. તક્કેતિ, તક્કયતિ. લોકેતિ, લોકયતિ.

ચિક સિક આમસને. ચિકેતિ, ચિકયતિ. સિકેતિ, સિકયતિ.

કકારન્તધાતુરૂપાનિ.

ખકારન્તધાતુ

લક્ખ દસ્સનઙ્કેસુ. દસ્સનં પસ્સનં. અઙ્કો લઞ્જનં. લક્ખેતિ, લક્ખયતિ. સલ્લક્ખેતિ, સલ્લક્ખયતિ. લક્ખં વિજ્ઝતિ ઉસુના, લક્ખં કરોતિ.

ગઙ્ગાય વાલુકા ખીયે, ઉદકં ખીયે મહણ્ણવે;

મહિયા મત્તિકા ખીયે, લક્ખે ન મમ બુદ્ધિયા.

કપ્પલક્ખણં. ગોલક્ખણં. ઇત્થિલક્ખણં. ધમ્માનં લક્ખણં. સલ્લક્ખના. ઉપલક્ખના. પચ્ચુપલક્ખના. લક્ખધાતુયા યુપચ્ચયન્તાય સમાદિપુબ્બાનં રૂપાનં નકારો દન્તજો.

ભક્ખ અદને. ભક્ખેતિ, ભક્ખયતિ. ભક્ખો નો લદ્ધો. ભક્ખયન્તિ મિગાધમા. ભૂવાદિગણે પન ‘‘ભક્ખતી’’તિ રૂપં.

નક્ખ સમ્બન્ધે. નક્ખેતિ, નક્ખયતિ.

મક્ખ મક્ખને. મક્ખેતિ, મક્ખયતિ. મક્ખો, મક્ખી. તત્થ મક્ખોતિ પરેહિ કતગુણં મક્ખેતિ પિસતીતિ મક્ખો, ગુણધંસના. ‘‘મક્ખં અસહમાનો’’તિ એત્થ પન અત્તનિ પરેહિ કતં અવમઞ્ઞનં મક્ખોતિ વુચ્ચતિ.

યક્ખ પૂજાયં. યક્ખેતિ, યક્ખયતિ. યક્ખો. યક્ખોતિ મહાનુભાવો સત્તો. તથા હિ ‘‘પુચ્છામિ તં મહાયક્ખ, સબ્બભૂતાનમિસ્સરા’’તિ એત્થ સક્કો દેવરાજા ‘‘યક્ખો’’તિ વુત્તો. અથ વા યક્ખોતિ યક્ખયોનિયં નિબ્બત્તસત્તો. સબ્બેપિ વા સત્તા ‘‘યક્ખા’’તિ વુચ્ચન્તિ. ‘‘પરમયક્ખવિસુદ્ધિં પઞ્ઞાપેન્તી’’તિ એત્થ હિ યક્ખસદ્દો સત્તે વત્તતિ. તથા હિ યક્ખોપિ સત્તોપિ દેવોપિ સક્કોપિ ખીણાસવોપિ યક્ખોયેવ નામ, મહાનુભાવતાય યક્ખિયતિ સરણગતેહિ જનેહિ નાનાપચ્ચયેહિ નાનાબલીહિ ચ પૂજિયતીતિ યક્ખો.

સત્તે દેવે ચ સક્કે ચ, ખીણાસવે ચ રક્ખસે;

પઞ્ચસ્વેતેસુ અત્થેસુ, યક્ખસદ્દો પવત્તતિ.

લક્ખ આલોચને. લક્ખેતિ, લક્ખયતિ. લક્ખં વિજ્ઝતિ ઉસુના.

મોક્ખ આસને. મોક્ખેતિ, મોક્ખયતિ.

રુક્ખ ફારુસ્સે. ફારુસ્સં ફરુસભાવો. રુક્ખેતિ, રુક્ખયતિ. સમાસે ‘‘રુક્ખકેસો, અતિરુક્ખવચનો’’તિ રૂપાનિ. એત્થ ચ ‘‘સમણો અયં પાપો અતિરુક્ખવાચો’’તિ પાળિ નિદસ્સનં. તત્થ અતિરુક્ખવાચોતિ અતિફરુસવચનોતિ અત્થો.

ખકારન્તધાતુરૂપાનિ.

ગકારન્તધાતુ

લિઙ્ગ ચિત્તીકરણે. ચિત્તીકરણં વિચિત્રભાવકરણં. લિઙ્ગેતિ, લિઙ્ગયતિ, લિઙ્ગં. એત્થ લિઙ્ગં નામ દીઘરસ્સકિસથૂલપરિમણ્ડલાદિભેદં સણ્ઠાનન્તિ ગહણે અતીવ યુજ્જતિ. તઞ્હિ નાનપ્પકારેહિ વિચિત્રં હોતિ, લિઙ્ગીયતિ વિચિત્તં કરિયતિ અવિજ્જાતણ્હાકમ્મેહિ ઉતુના વા ચુણ્ણાદીહિ વા સરીરમિતિ લિઙ્ગં, અજ્ઝત્તસન્તાનતિણરુક્ખાદિકુણ્ડલકરણ્ડકાદીસુ પવત્તસણ્ઠાનવસેનેતં દટ્ઠબ્બં. લિઙ્ગસદ્દો સદ્દે સદ્દપ્પવત્તિનિમિત્તે ઇત્થિબ્યઞ્જને પુરિસબ્યઞ્જને સઞ્ઞાણે આકારે ચાતિ ઇમેસુ અત્થેસુ દિસ્સતિ. અયઞ્હિ ‘‘રુક્ખોતિ વચનં લિઙ્ગ’’ન્તિ એત્થ સદ્દે દિસ્સતિ. ‘‘સતલિઙ્ગસ્સ અત્થસ્સા’’તિ એત્થ સદ્દપ્પવત્તિનિમિત્તે. ‘‘તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરસ્સ ભિક્ખુનો ઇત્થિલિઙ્ગં પાતુભવતી’’તિ એત્થ ઇત્થિબ્યઞ્જને. ‘‘પુરિસલિઙ્ગનિમિત્તકુત્તાકપ્પાન’’ન્તિ એત્થ પુરિસબ્યઞ્જને. ‘‘તેન લિઙ્ગેન જાનામ, ધુવં બુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ એત્થ સઞ્ઞાણે. ‘‘તેહિ લિઙ્ગેહિ તેહિ નિમિત્તેહિ તેહિ આકારેહિ આગન્તુકભાવો જાનિતબ્બો ‘‘આગન્તુકા ઇમે’’તિ એત્થ આકારે દિસ્સતિ.

સદ્દે ચ તન્નિમિત્તે ચ, કાટકોટચિકાય ચ;

લક્ખણે ચેવ આકારે, લિઙ્ગસદ્દો પવત્તતિ.

મગ અન્વેસને. મગેતિ, મગયતિ. મિગો, મગો, મગો, મગયમાનો.

એત્થ ચ ‘‘યથા બિળારો મૂસિકં મગયમાનો’’તિ પાળિ નિદસ્સનં. ‘‘મિગો’’તિ ચ ‘‘મગો’’તિ ચ ચતુપ્પદો પવુચ્ચતિ. એત્થ મિગોતિ મગયતિ ઇતો ચિતો ગોચરં અન્વેસતિ પરિયેસતીતિ મિગો. એવં મગો. એત્થ વિસેસતો હરિણ મિગો મિગો નામ. સામઞ્ઞતો પન અવસેસાપિ ચતુપ્પદા ‘‘મિગો’’ ઇચ્ચેવ વુચ્ચન્તિ. તથા હિ સુસીમજાતકે ‘‘કાળા મિગા સેતદન્તા તવ ઇમે, પરોસહસ્સં હેમજાલાભિસઞ્છન્ના’’તિ એતસ્મિં પાળિપ્પદેસે હત્થિનોપિ મિગસદ્દેન વુત્તા ‘‘કાળમિગા’’તિ. અથ વા મગિયતિ જીવિતકપ્પનત્થાય મંસાદીહિ અત્થિકેહિ લુદ્દેહિ અન્વેસિયતિ પરિયેસિયતીતિ મિગો, અરઞ્ઞજાતા સસપસદહરિણેણેય્યાદયો ચતુપ્પાદા, એવં મગો. ‘‘અત્થં ન લભતે મગો’’તિ એત્થ પન મગો વિયાતિ મગો, બાલોતિ અત્થો.

મગ્ગ ગવેસને. મગ્ગેતિ, મગ્ગયતિ. મગ્ગો, મગ્ગનં.

એત્થ ચ મગ્ગોતિ પટિપદાય ચ પકતિમગ્ગસ્સ ચ ઉપાયસ્સ ચ અધિવચનં. ‘‘મહાવિહારવાસીનં, વાચનામગ્ગનિસ્સિત’’ન્તિઆદીસુ પન કથાપબન્ધોપિ ‘‘મગ્ગો’’તિ વુચ્ચતિ. તત્ર પટિપદા એકન્તતો જાતિજરાબ્યાધિદુક્ખાદીહિ પીળિતેહિ સત્તેહિ દુક્ખક્ખયં નિબ્બાનં પાપુણત્થાય મગ્ગિતબ્બો ગવેસિતબ્બોતિ મગ્ગો. પકતિમગ્ગો પન મગ્ગમૂળ્હેહિ મગ્ગિતબ્બોતિ મગ્ગો. પકતિમગ્ગમૂળ્હેહિ ચ પટિપદાસઙ્ખાતારિયમગ્ગમૂળ્હા એવ બહવો સન્તિ. પકતિમગ્ગો હિ કદાચિ એવ અદ્ધિકાનં મુય્હતિ, ‘‘એસ મગ્ગો’’તિ નાયકા ન દુલ્લભા. અરિયમગ્ગો પન સબ્બદાયેવ સબ્બલોકસ્સ મુય્હતિ, નાયકા પરમદુલ્લભા. તસ્મા સો એવ અવિજ્જાસમ્મૂળ્હેહિ મગ્ગિતબ્બોતિ મગ્ગો. અઞ્ઞેસં પન દ્વિન્નં ધાતૂનં વસેનપિ અત્થં વદન્તિ ગરૂ ‘‘કિલેસે મારેન્તો ગચ્છતીતિ મગ્ગો’’તિ. તં તં કિચ્ચં હિતં વા નિપ્ફાદેતુકામેહિ મગ્ગિયતિ ગવેસિયતીતિ મગ્ગો, ઉપાયો. મગ્ગસદ્દો હિ ‘‘અભિધમ્મકથામગ્ગં, દેવાનં સમ્પવત્તયી’’તિ એત્થ ઉપાયેપિ વત્તતિ. તથા હિ અભિધમ્મટીકાયં ‘‘મગ્ગોતિ ઉપાયો, ખન્ધાયતનાદીનં કુસલાદીનઞ્ચ ધમ્માનં અવબોધસ્સ સચ્ચપ્પટિવેધસ્સેવ વા ઉપાયભાવતો અભિધમ્મકથામગ્ગો’’તિ વુત્તો, પબન્ધો વા ‘‘મગ્ગો’’તિ વુચ્ચતિ. સો હિ દીઘત્તા મગ્ગો વિયાતિ મગ્ગો, તસ્મા અભિધમ્મકથાપબન્ધો અભિધમ્મકથામગ્ગોતિ વુત્તો. ઇદાનિ પકતિપટિપદામગ્ગાનં નામાનિ કથયામ. તેસુ પકતિમગ્ગસ્સ –

‘‘મગ્ગો પન્થો પથો પજ્જો, અઞ્ઝસં વટુમા’યનં;

અદ્ધાન’મદ્ધા પદવી, વત્તનિ ચેવ સન્તતી’’તિ

ઇમાનિ નામાનિ. પટિપદામગ્ગસ્સ પન –

‘‘મગ્ગો પન્થો પથો પજ્જો, અઞ્જસં વટુમા’યનં;

નાવ ઉત્તર સેતુ ચ, કુલ્લો ચ ભિસિ સઙ્કમો’’તિ

અનેકાનિ નામાનિ. એત્થ પન કેચિ ‘‘નાવાતિઆદીનિ પકતિમગ્ગસ્સ નામાની’’તિ વદન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં, પકતિમગ્ગસ્સ કિસ્મિઞ્ચિપિ પાળિપ્પદેસે ‘‘નાવા’’તિઆદીહિ પદેહિ વુત્તટ્ઠાનાભાવતો, અભિધાનસત્થેસુ ચ ‘‘નાવા’’ ઇચ્ચાદિકાનં તદભિધાનાનં અનાગતત્તા.

અયં પનેત્થ વચનત્થો – નાવાવિયાતિ નાવા, ઉત્તરન્તિ એતેનાતિ ઉત્તરં, નાવાયેવ ઉત્તરન્તિ. અયઞ્હિ નાવાપરિયાયો ‘‘તરં, તરણં, પોતો, પ્લવો’’તિ. ઇમેપિ તંપરિયાયાયેવ. ઉત્તરં વિયાતિ ઉત્તરં. સેતુ વિયાતિ સેતુ. કુલ્લો વિયાતિ કુલ્લો. ભિસિ વિયાતિ ભિસિ. સઙ્કમો વિય, સઙ્કમન્તિ વા એતેનાતિ સઙ્કમો, સબ્બમેતં અરિયમગ્ગસ્સેવ નામં, ન પકતિમગ્ગસ્સ. તથા હિ ‘‘ધમ્મનાવં સમારૂય્હ, સન્તારેસ્સં સદેવક’’ન્તિ ચ, ‘‘ધમ્મસેતું દળ્હં કત્વા, નિબ્બુતો સો નરાસભો’’તિ ચ, ‘‘કુલ્લો’તિ ખો ભિક્ખવે અરિયમગ્ગસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ ચ એવમાદિના તત્થ તત્થ ભગવતા અરિયમગ્ગો ‘‘નાવા’’તિઆદીહિ અનેકેહિ નામેહિ વુત્તો. અટ્ઠકથાચરિયેહિપિ સુત્તનિપાતટ્ઠકથાયં ‘‘બદ્ધા ભિસિ સુસઙ્ખતા ભગવા’’તિ એતસ્મિં પદેસે એવં અત્થસંવણ્ણના કતા ‘‘ભિસીતિ પત્થરિત્વા પુથુલં કત્વા બદ્ધા ‘કુલ્લા’તિ વુચ્ચતિ લોકે, અરિયસ્સ વિનયે પન અરિયમગ્ગો’તિ.

‘મગ્ગો પજ્જો પથો પન્થો, અઞ્જસં વટુમા’યનં;

નાવા ઉત્તર સેતુ ચ, કુલ્લો ચ ભિસિ સઙ્કમો;

અદ્ધાનં પભવો’ચ્ચેવ, તત્થ તત્થ પકાસિતો’’તિ.

એવં આચરિયેહિ કતાય અત્થસંવણ્ણનાય દસ્સનતો ચ ‘‘નાવાતિઆદીનિપિ પકતિમગ્ગસ્સ નામાની’’તિ વચનં ન ગહેતબ્બં, યથાવુત્તમેવ વચનં ગહેતબ્બં.

કોચિ પનેત્થ એવં વદેય્ય ‘‘ધમ્મસેતું દળ્હં કત્વા’તિ એત્થ ‘ધમ્મસેતુન્તિ મગ્ગસેતુ’ન્તિ વચનતો ધમ્મસદ્દો મગ્ગે વત્તતિ, ન સેતુસદ્દો’’તિ. તન્ન, ધમ્મસદ્દો વિય સેતુસદ્દોપિ મગ્ગે વત્તતીતિ સેતુ વિયાતિ સેતુ, ધમ્મો એવ સેતુ ધમ્મસેતૂતિ અત્થવસેન, એસ નયો અઞ્ઞત્રાપિ. અપરમ્પિ વદેય્ય ‘‘નનુ બ્રહ્મજાલસુત્તન્તટ્ઠકથાયં ‘દક્ખિણુત્તરેન બોધિમણ્ડં પવિસિત્વા અસ્સત્થદુમરાજાનં પદક્ખિણં કત્વા પુબ્બુત્તરભાગે ઠિતો’તિ ઇમસ્મિં ઠાને દક્ખિણુત્તરસદ્દેન દક્ખિણો મગ્ગો વુત્તો’’તિ. ન, અનેકેસુ પાળિપ્પદેસેસુ અટ્ઠકથાપદેસેસુ ચ અભિધાનસત્થેસુ ચ મગ્ગવાચકસ્સ ઉત્તરસદ્દસ્સ અનાગતત્તા, તસ્મા તત્થ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો ‘‘દક્ખિણદિસતો ગન્તબ્બો ઉત્તરદિસાભાગો દક્ખિણુત્તરોતિ વુચ્ચતિ, એવંભૂતેન દક્ખિણુત્તરેન બોધિમણ્ડપવિસનં સન્ધાય દક્ખિણુત્તરેન બોધિમણ્ડં પવિસિત્વાતિ વુત્ત’’ન્તિ. અથ વા દક્ખિણુત્તરેનાતિ દક્ખિણપચ્છિમુત્તરેન, એત્થ આદિઅવસાનગ્ગહણેન મજ્ઝસ્સપિ ગહણં દટ્ઠબ્બં. એવં ગહણંયેવ હિ યં જાતકનિદાને વુત્તં ‘‘બોધિસત્તો તિણં ગહેત્વા બોધિમણ્ડં આરૂય્હ દક્ખિણદિસાભાગે ઉત્તરાભિમુખો અટ્ઠાસિ, તસ્મિં ખણે દક્ખિણચક્કવાળં ઓસીદિત્વા હેટ્ઠા અવીચિસમ્પત્તં વિય અહોસિ, ઉત્તરચક્કવાળં ઉલ્લઙ્ઘિત્વા ઉપરિ ભવગ્ગપ્પત્તં વિય અહોસિ, બોધિસત્તો ઇદં સમ્બોધિપાપુણટ્ઠાનં ન ભવતિ મઞ્ઞેતિ પદક્ખિણં કરોન્તો પચ્છિમદિસાભાગં ગન્ત્વા પુરત્થાભિમુખો અટ્ઠાસી’’તિઆદિ, તેન સમેતિ. અથાપિ વદેય્ય ‘‘યદિ ઉત્તરસદ્દો દિસાવાચકો, એવઞ્ચ સતિ ‘‘દક્ખિણુત્તરેના’’તિ એનયોગં અવત્વા ‘‘દક્ખિણુત્તરાયા’’તિ આયયોગો વત્તબ્બો’’તિ. તન્ન, દિસાવાચકસ્સપિ સદ્દસ્સ ‘‘ઉત્તરેન નદી સીતા, ગમ્ભીરા દુરતિક્કમા’’તિ એનયોગવસેન વચનતો. અપિચ દિસાભાગં સન્ધાય ‘‘દક્ખિણુત્તરેના’’તિ વચનં વુત્તં. દિસાભાગો હિ દિસા એવાતિ નિટ્ઠમેત્થાવગન્તબ્બં.

ગકારન્તધાતુરૂપાનિ.

ઘકારન્તધાતુ

લિઘિ ભાસને. લઙ્ઘેતિ, લઙ્ઘયતિ. એતાનિ બુદ્ધવચને અપ્પસિદ્ધાનિપિ લોકિકપ્પયોગદસ્સનવસેન આગતાનિ. સાસનસ્મિઞ્હિ ભૂવાદિગણચુરાદિગણપરિયાપન્નસ્સ ગત્યત્થવાચકઉલ્લઙ્ઘનત્થપરિદીપકસ્સ ધાતુસ્સ રૂપં અતીવ પસિદ્ધં.

લઙ્ઘ લઙ્ઘને. લઙ્ઘેતિ, લઙ્ઘયતિ.

‘‘અતિકર’મકરા’ચરિય, મય્હમ્પેતં ન રુચ્ચતિ;

ચતુત્થે લઙ્ઘયિત્વાન, પઞ્ચમિયમ્પિ આવુતો’’તિ

ઇમસ્મિં સત્તિલઙ્ઘનજાતકે ચુરાદિગણપરિયાપન્નસ્સ ગત્યત્થવાચકસ્સ ઉલ્લઙ્ઘનત્થપરિદીપકસ્સ લઙ્ઘધાતુસ્સ ‘‘લઙ્ઘયિત્વા, લઙ્ઘયિત્વાના’’તિ રૂપે દિટ્ઠેયેવ ‘‘લઙ્ઘેતિ, લઙ્ઘયતી’’તિ રૂપાનિ દિટ્ઠાનિ એવ હોન્તિ. ભાસત્થવાચકસ્સ પન તથારૂપાનિ રૂપાનિ ન દિટ્ઠાનિ, એવં સન્તેપિ પુબ્બાચરિયેહિ દીઘદસ્સીહિ અભિમતત્તા ભાસત્થવાચિકાપિ લઙ્ઘધાતુ અત્થીતિ ગહેતબ્બા, એવં સબ્બેસુપિ ભૂવાદિગણાદીસુ સાસને અપ્પસિદ્ધાનમ્પિ રૂપાનં સાસનાનુકૂલાનં ગહણં વેદિતબ્બં, અનનુકૂલાનઞ્ચ અપ્પસિદ્ધાનં છડ્ડનં.

અઘ પાપકરણે. અઘેતિ, અઘયતિ. અઘં, અઘો, અનઘો.

તત્થ અઘન્તિ દુક્ખં. ‘‘અઘન્તં પટિસેવિસ્સં. વને વાળમિગાકિણ્ણે. ખગ્ગદીપિનિસેવિતે’’તિ ઇદં નિદસ્સનં. અઘોતિ કિલેસો. તેન અઘેન અરહા અનઘો. તત્થ અઘયન્તિ પાપં કરોન્તિ સત્તા એતેનાતિ અઘં, કિન્તં? દુક્ખં, એવં અઘો. નનુ ચ સપ્પુરિસા દુક્ખહેતુપિ કિલેસહેતુપિ ચ અત્તનો સુખત્થાય પાપં ન કરોન્તિ. તથા હિ –

‘‘ન પણ્ડિતા અત્તસુખસ્સ હેતુ,

પાપાનિ કમ્માનિ સમાચરન્તિ;

દુક્ખેન ફુટ્ઠા ખલિતાપિ સન્તા,

છન્દા ચ દોસા ન જહન્તિ ધમ્મ’’ન્તિ

વુત્તં. એવં સન્તે કસ્મા ‘‘અઘ પાપકરણે’’તિ ધાતુ ચ ‘‘અઘયન્તિ પાપં કરોન્તિ સત્તા એતેનાતિ અઘ’’ન્તિઆદિવચનઞ્ચ વુત્તન્તિ? સચ્ચં, યેભુય્યેન પન સત્તા દુક્ખાદિહેતુ પાપકમ્મં કરોન્તિ, એતેસુ સપ્પુરિસા એવ ન કરોન્તિ, ઇતરે કરોન્તિ. એવં પાપકરણસ્સ હિ દુક્ખં કિલેસો ચ હેતુ. તથા હિ –

સુખીપિ હેકે ન કરોન્તિ પાપં,

અવણ્ણસંસગ્ગભયા પુનેકે;

પહૂ સમાનો વિપુલત્થચિન્તી,

કિંકારણા મે ન કરોસિ દુક્ખ’’ન્તિ

વુત્તં. અયઞ્હિ ગાથા દુક્ખહેતુપિ સત્તા પાપં કરોન્તીતિ એતમત્થં દીપેતિ. ‘‘કુદ્ધો હિ પિતરં હન્તિ, કુદ્ધો હન્તિ સમાતર’’ન્તિ અયં પન કિલેસહેતુપિ પાપં કરોન્તીતિ એતમત્થં દીપેતિ, તસ્મા અમ્હેહિ ‘‘અઘ પાપકરણે’’તિઆદિવચનં વુત્તં.

ઘકારન્તધાતુરૂપાનિ.

ચકારન્તધાતુ

લોચ દસ્સને. લોચેતિ, લોચયતિ. લોચનં. રૂપારમ્મણં લોચયતિ પસ્સતીતિ લોચનં, ચક્ખુ.

કિચિ મદ્દને. કિઞ્ચેતિ, કિઞ્ચયતિ. કિઞ્ચનં, અકિઞ્ચનો.

તત્થ કિઞ્ચનન્તિ પલિબોધો. કિઞ્ચેતિ સત્તે મદ્દતીતિ કિઞ્ચનં. કિઞ્ચનસદ્દો મદ્દનત્થે વત્તતિ. મનુસ્સા હિ વીહિં મદ્દન્તા ગોણં ‘‘કિઞ્ચેહિ કાપિલ, કિઞ્ચેહિ કાપિલા’’તિ વદન્તિ.

પચિ વિત્થારે. પઞ્ચેતિ, પઞ્ચયતિ. પપઞ્ચેતિ, પપઞ્ચયતિ. પપઞ્ચા.

એત્થ પપઞ્ચાતિ તણ્હામાનદિટ્ઠિયો. એતા હિ અત્તનિસ્સિતાનં સત્તાનં સંસારં પપઞ્ચેન્તિ વિત્થિન્નં કરોન્તીતિ પપઞ્ચાતિ વુચ્ચન્તિ. અથ વા પપઞ્ચેન્તિ યત્થ સયં ઉપ્પન્ના તંસન્તાનં વિત્થારેન્તિ ચિરં ઠપેન્તીતિ પપઞ્ચા. લોકિયા પન ‘‘અમ્હાકં તુમ્હેહિ સદ્ધિં કથેન્તાનં પપઞ્ચો હોતી’’તિઆદીનિ વદન્તા કાલસ્સ ચિરભાવં પપઞ્ચોતિ વદન્તિ, સાસને પન દ્વયમ્પિ લબ્ભતિ.

સિચ્ચ કુડ્ડને. સિચ્ચેતિ, સિચ્ચયતિ.

વઞ્ચુ પલમ્ભને. પલમ્ભનં ઉપલાપનં. વઞ્ચેતિ, વઞ્ચયતિ. વઞ્ચકો, વઞ્ચનં. ભૂવાદિગણે પન વઞ્ચધાતુ ગત્યત્થે વત્તતિ. ‘‘સન્તિ પાદા અવઞ્ચના’’તિ હિ પાળિ

ચચ્ચ અજ્ઝયને. ચચ્ચેતિ, ચચ્ચયતિ.

ચુ ચવને. ચાવેતિ, ચાવયતિ. અઞ્ઞો ‘‘ચુ સહને’’ ઇતિ બ્રુતે. ચાવેતિ, ચાવયતિ, સહતીતિ અત્થો.

અઞ્ચુ વિસેસને. અઞ્ચેતિ, અઞ્ચયતિ.

લોચ ભાસાયં. લોચેતિ, લોચયતિ. લોચનં, લોચયતિ સમવિસમં આચિક્ખન્તં વિય ભવતીતિ લોચનં, ચક્ખુ.

રચ પતિયતને. રચેતિ, રચયતિ. રચના, વિરચિતં, કેસરચના, ગાથારચના.

સૂચ પેસુઞ્ઞે. પિસુણભાવો પેસુઞ્ઞં. સૂચેતિ, સૂચયતિ. સૂચકો.

પચ્ચ સંયમને. પચ્ચેતિ, પચ્ચયતિ.

રિચ વિયોજનસમ્પજ્જનેસુ. રેચેતિ, રેચયતિ. સેટ્ઠિપુત્તં વિરેચેય્ય. વિરેચેતિ, વિરેચયતિ. વિરેચકો, વિરેચનં.

વચ ભાસને. વચેતિ, વચયતિ. ભૂવાદિગણેપિ અયં વત્તતિ. તદા તસ્સા ‘‘વત્તિ, વચતિ, અવોચ, અવોચુ’’ન્તિઆદીનિ રૂપાનિ ભવન્તિ. કારિતે પન ‘‘અન્તેવાસિકં ધમ્મં વાચેતિ, વાચયતી’’તિ રૂપાનિ. વત્તું, વત્તવે, વત્વા, વુત્તં, વુચ્ચતિ.

અચ્ચ પૂજાયં. અચ્ચેતિ, અચ્ચયતિ. બ્રહ્માસુરસુરચ્ચિતો.

સૂચ ગન્ધને. સુચેતિ, સૂચયતિ. સૂચકો, સુત્તં.

એત્થ ચ અત્તત્થપરત્થાદિભેદે અત્થે સૂચેતીતિ સુત્તં. તેપિટકં બુદ્ધવચનં.

કચ દિત્તિયં. કચ્ચેતિ, કચ્ચયતિ. કચ્ચો.

એત્થ કચ્ચોતિ રૂપસમ્પત્તિયા કચ્ચેતિ દિબ્બતિ વિરોચતીતિ કચ્ચો, એવંનામકો આદિપુરિસો, તબ્બંસે જાતા પુરિસા ‘‘કચ્ચાના’’તિપિ ‘‘કચ્ચાયના’’તિપિ ‘‘કાતિયાના’’તિપિ વુચ્ચન્તિ, ઇત્થિયો પન ‘‘કચ્ચાની’’તિપિ ‘‘કચ્ચાયની’’તિપિ ‘‘કાતિયાની’’તિપિ વુચ્ચન્તિ.

ચકારન્તધાતુરૂપાનિ.

છકારન્તધાતુ

મિલેછ અબ્યત્તાયં વાચાયં. મિલેચ્છેતિ, મિલેચ્છયતિ. મિલક્ખુ.

એત્થ મિલક્ખૂતિ મિલેચ્છેતિ અબ્યત્તવાચં ભાસતીતિ મિલક્ખુ.

કુચ્છ અવક્ખેપે. અવક્ખેપો અધોખિપનં. કુચ્છેતિ, કુચ્છયતિ.

વિચ્છ ભાસાયં. વિચ્છેતિ, વિચ્છયતિ.

છકારન્તધાતુરૂપાનિ.

જકારન્તધાતુ

વજ્જ વજ્જને. વજ્જેતિ, વજ્જયતિ. પરિવજ્જનકો. વજ્જિતો સીલવન્તેહિ, કથં ભિક્ખુ કરિસ્સસીતિ.

તુજ્જ બલપાલનેસુ. તુજ્જેતિ, તુજ્જયતિ.

તુજિ પિજિ હિંસાબલદાનનિકેતનેસુ. નિકેતનં નિવાસો. તુઞ્જેતિ, તુઞ્જયતિ. પિઞ્જેતિ. પિઞ્જયતિ.

ખજિ કિચ્છજીવને. ખઞ્જેતિ, ખઞ્જયતિ. ખઞ્જો.

ખજિ રક્ખણે. તાદિસાનિયેવ રૂપાનિ. ભૂવાદિગણે ‘‘ખજિ ગતિવેકલ્લેતિ ઇમિસ્સા ‘‘ખઞ્જતી’’તિ રૂપં.

પૂજ પૂજાયં. પૂજેતિ, પૂજયતિ. પૂજા. એસાવ પૂજના સેય્યો. પૂજકો, પૂજિતો, પૂજનીયો, પૂજનેય્યો, પૂજેતબ્બો, પુજ્જો.

ગજ મદ્દનસદ્દેસુ. ગજેતિ, ગજયતિ. ગજો.

તિજ નિસાને. તેજેતિ, તેજયતિ.

વજ મગ્ગનસઙ્ખારેસુ. વજેતિ, વજયતિ.

તજ્જ સન્તજ્જને. તજ્જેતિ, તજ્જયતિ. સન્તજ્જેતિ, સન્તજ્જયતિ. સન્તજ્જિતો.

અજ્જ પટિસજ્જને. અજ્જેતિ, અજ્જયતિ.

સજ્જ સજ્જને. સજ્જેતિ, સજ્જયતિ દાનં. ગમનસજ્જો હુત્વા.

ભજ વિસ્સાસે. ભજેતિ, ભજયતિ. ભૂવાદિગણે પન ‘‘ભજતી’’તિ રૂપં, ભત્તિ, સમ્ભત્તિ.

તુજિ પિજિ લુજિ ભજિ ભાસાયં. તુઞ્જેતિ, તુઞ્જયતિ. પિઞ્જેતિ, પિઞ્જયતિ. લુઞ્જેતિ, લુઞ્જયતિ. ભઞ્જેતિ, ભઞ્જયતિ. કથેતીતિ અત્થો.

રુજ હિંસાયં. રોજેતિ, રોજયતિ. રોગો.

ભાજ પુથકમ્મનિ. પુથકમ્મં પુથક્કરણં, વિસું ક્રિયાતિ અત્થો. ભાજેતિ, ભાજયતિ. વિભાજેતિ, વિભાજયતિ. વિભત્તિ.

સભાજ સીતિસેવનેસુ. સભાજેતિ, સભાજયતિ.

લજ પકાસને. લજેતિ, લજયતિ. લાજા.

યુજ સંયમને. સંપુબ્બો બન્ધને. યોજેતિ, યોજયતિ. સંયોજેતિ, સંયોજયતિ. સંયોજનં.

મજ્જ સોચેય્યાલઙ્કારેસુ. મજ્જેતિ, મજ્જયતિ. સમ્મજ્જેતિ, સમ્મજ્જયતિ. સમ્મજ્જા.

ભાજ ભાજનદાનેસુ. ભાજેતિ, ભાજયતિ. કથં વેસ્સન્તરો પુત્તો, ગજં ભાજેતિ સઞ્ચય.

જકારન્તધાતુરૂપાનિ.

ઝઞન્તા અપ્પસિદ્ધા. સદ્દસત્થે પન ‘‘ઞા નિયોજને’’તિ પઠન્તિ, રૂપં પન બુદ્ધવચનાનુકૂલં ન ભવતિ, તસ્મા ન દસ્સિતં અમ્હેહિ.

ટકારન્તધાતુ

ઘટ્ટ ઘટ્ટને. ઘટ્ટનં વાયામકરણં. ઘટ્ટેતિ, ઘટ્ટયતિ. એત્થ તુ ‘‘ઘટ્ટેસિ, ઘટ્ટેસિ, કિંકારણા ઘટ્ટેસિ, અહં તં જાનામી’’તિ નિદસ્સનં.

ઘટ સઙ્ઘાતે. પુબ્બે વિય ક્રિયાપદાનિ, નામિકત્તે ‘‘ઘટો, ઘટા’’તિ રૂપાનિ. એત્થ ગટોતિ પાનીયઘટો. ઘટાતિ સમૂહો ‘‘મચ્છઘટા’’તિઆદીસુ વિય.

ઘટ્ટ ચલને. ઘટ્ટેતિ, ઘટ્ટયતિ.

નટ અવસન્દને. અવસન્દનં ગત્તવિક્ખેપો. નટેતિ, નટયતિ.

ચુટ છુટ કુટ્ટ છેદને. ચુટેતિ, ચુટયતિ. છુટેતિ, છુટયતિ. કુટ્ટેતિ, કુટ્ટયતિ.