૧૭. રુધાદિછક્ક

રુધાદિગણિક

ઇતો પરં પવક્ખામિ, રુધાદિકગણાદયો;

સાસનસ્સોપકારાય, ગણે તુ છબ્બિધે કથં.

રુધિ આવરણે. રુધિધાતુ આવરણે વત્તતિ. એત્થ આવરણં નામ પિદહનં વા પરિરુન્ધનં વા પલિબુદ્ધનં વા હરિતું વા અપ્પદાનં, સબ્બમેતં વટ્ટતિ. રુન્ધતિ, રુન્ધિતિ, રુન્ધીતિ, રુન્ધેતિ, અવરુન્ધેતિ. કમ્મનિ – મગ્ગો પુરિસેન રુન્ધિયતિ. રોધો, ઓરોધો, વિરોધો, પટિવિરોધો, વિરુદ્ધો, પટિવિરુદ્ધો, પરિરુદ્ધો. રુન્ધિતું, પરિરુન્ધિતું. રુન્ધિત્વા. પરિરુન્ધિત્વા.

તત્ર રોધોતિ ચારકો. સો હિ રુન્ધતિ પવેસિતાનં કુરૂરકમ્મન્તાનં સત્તાનં ગમનં આવરતીતિ રોધોતિ વુચ્ચતિ. ઓરોધોતિ રાજુબ્બરી, સા પન યથાકામચારં ચરિતું અપ્પદાનેન ઓરુન્ધિયતિ અવરુન્ધિયતીતિ ઓરોધો. વિરોધોતિ અનનુકૂલતા. પટિવિરોધોતિ પુનપ્પુનં અનનુકૂલતા. વિરુદ્ધોતિ વિરોધં આપન્નો. પટિવિરુદ્ધોતિ પટિસત્તુભાવેન વિરોધં આપન્નો. પરિરુદ્ધોતિ ગહણત્થાય સમ્પરિવારિતો. વુત્તઞ્હિ ‘‘યથા અરીહિ પરિરુદ્ધો, વિજ્જન્તે ગમને પથે’’તિ. અવરુદ્ધોતિ પબ્બાજિતો.

મુચ મોચને. મિગં બન્ધના મુઞ્ચતિ. મુઞ્ચનં, મોચનં. દુક્ખપ્પમોચનં, મોચો.

મોચોતિ ચેત્થ અટ્ઠિકકદલીરુક્ખો. મુઞ્ચિતું. મુઞ્ચિત્વા. કારિતે ‘‘મોચેતિ, મોચેતું, મોચેત્વા’’તિઆદીનિ.

રિચ વિરેચને. રિઞ્ચતિ. રિઞ્ચનં, વિરેચનં, વિરેકો, વિરેચકો. રિઞ્ચિતું. રિઞ્ચિત્વા.

સિચ પગ્ઘરણે. ઉદકેન ભૂમિં સિઞ્ચતિ. પુત્તં રજ્જે અભિસિઞ્ચિ. અભિસેકો. મુદ્ધાભિસિત્તો ખત્તિયો. સિઞ્ચ ભિક્ખુ ઇમં નાવં, સિત્તા તે લહુમેસ્સતિ. સિત્તટ્ઠાનં. સિઞ્ચિતું. સિઞ્ચિત્વા.

યુજ યોગે. યુઞ્જતિ, અનુયુઞ્જતિ. કમ્મનિ ‘‘યુઞ્જિયતી’’તિ રૂપાનિ. કેચિ ‘‘યુઞ્જતે’’તિ ઇચ્છન્તિ. યુઞ્જનં, સંયોગો, અનુયોગો, ભાવનાનુયુત્તો, સઞ્ઞોગો, સઞ્ઞોજનં, અત્થયોજના. દીઘં સન્તસ્સ યોજનં. યુઞ્જિતું, અનુયુઞ્જિતું. અનુયુઞ્જિત્વા. યોજેતિ. તત્થ સંયોજનન્તિ બન્ધનં કામરાગાદિ. યોજનન્તિ –

વિદત્થિ દ્વાદસઙ્ગુલ્યો, તદ્વયં રતનં મતં;

સત્તરતનિકા યટ્ઠિ, ઉસભં વીસયટ્ઠિકં;

ગાવુતં ઉસભાસીતિ, યોજનં ચતુગાવુતં.

ભુજ પાલનબ્યવહરણેસુ. પાલનં રક્ખણં. બ્યવહરણં અજ્ઝોહરણં. ભુઞ્જતિ, પરિભુઞ્જતિ, સંભુઞ્જતિ. દાસપરિભોગેન પરિભુઞ્જિ. કારિતે ‘‘ભોજેતિ ભોજયતી’’તિઆદીનિ રૂપાનિ. ભોજનં, સમ્ભોગો, મહિભુજો, ગામભોજકો, ઉપભોગો, પરિભોગો. ભુત્તો ઓદનો ભવતા. સચે ભુત્તો ભવેય્યાહં. ઓદનં ભુત્તો ભુત્તવા ભુત્તાવી. તુમન્તાદિત્તે ‘‘ભુઞ્જિતું, પરિભુઞ્જિતું, ભોજેતું, ભોજયિતું, ભુઞ્જિત્વા, ભુઞ્જિત્વાન, ભુઞ્જિય, ભુઞ્જિયાન, ભોજેત્વા, ભોજેત્વાન, ભોજયિત્વા, ભોજયિત્વાન’’ ઇચ્ચાદીનિ પરિસદ્દાદીહિ વિસેસિતબ્બાનિ.

તત્ર ભુઞ્જતીતિ ભત્તં ભુઞ્જતિ, ભોજનીયં ભુઞ્જતિ. તથા હિ ‘‘ખાદનીયં વા ભોજનીયં વા ખાદતિ વા ભુઞ્જતિ વા’’તિઆદિ વુત્તં. અપિચ કદાચિ ખાદનીયેપિ ‘‘ભુઞ્જતી’’તિ વોહારો દિસ્સતિ. ‘‘ફલાનિ ખુદ્દકપ્પાનિ, ભુઞ્જ રાજ વરાવર’’ન્તિ હિ વુત્તં. પરિભુઞ્જતીતિ ચીવરં પરિભુઞ્જતિ, પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જતિ, ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં પરિભુઞ્જતિ, પટિસેવતીતિ વુત્તં હોતિ. તેનેવ ચ પટિસેવતીતિ પરિભુઞ્જતીતિ અત્થો સંવણ્ણિયતિ. અપિચ ‘‘કામે ભુઞ્જતી’’તિ ચ ‘‘પઞ્ચકામગુણે પરિભુઞ્જતી’’તિ ચ દસ્સનતો પન ભુઞ્જનપરિભુઞ્જનસદ્દા પટિસેવનત્થેન કત્થચિ સમાનત્થાપિ હોન્તીતિ અવગન્તબ્બા. સંભુઞ્જતીતિ સમ્ભોગં કરોતિ, એકતો વાસં કરોતીતિ અત્થો. એત્થ સિયા ‘‘નનુ ચ ભો અત્ર ભુજધાતુ પાલનબ્યવહરણેસુ વુત્તો, સો કથં એત્તકેસુપિ અત્થેસુ વત્તતી’’તિ? વત્તતેવ, અનેકત્થા હિ ધાતવો, તે ઉપસગ્ગસહાયે લભિત્વાપિ અનેકત્થતરાવ હોન્તિ. ઇતો પટ્ઠાય તુમન્તાદીનિ રૂપાનિ ન વક્ખામ. યત્થ પન વિસેસો દિસ્સતિ, તત્થ વક્ખામ.

કતિ છેદને. કન્તતિ, વિકન્તતિ. સલ્લકત્તો.

ભિદિ વિદારણે. ભિન્દતિ. અનાગતત્થે વત્તબ્બે ‘‘ભેજ્જિસ્સતિ, ભિન્દિસ્સતી’’તિ દ્વિધા ભવન્તિ રૂપાનિ. પાપકે અકુસલે ધમ્મે ભિન્દતીતિ ભિક્ખુ. તેનાહ –

‘‘ન તેન ભિક્ખુ સો હોતિ, યાવતા ભિક્ખતે પરે;

વિસં ધમ્મં સમાદાય, ભિક્ખુ હોતિ ન તાવતા.

યોધ પુઞ્ઞઞ્ચ પાપઞ્ચ, બાહિત્વા બ્રહ્મચરિયં;

સઙ્ખાય લોકે ચરતિ, સવે ‘ભિક્ખૂ’તિ વુચ્ચતી’’તિ.

ઇદઞ્ચ ખીણાસવં સન્ધાય વુત્તં, સેક્ખપુથુજ્જનસમણાપિ યથાસમ્ભવં ‘‘ભિક્ખૂ’’તિ વત્તબ્બતં પાપુણન્તિયેવ. સઙ્ઘં ભિન્દતીતિ સઙ્ઘભેદકો. દેવદત્તેન સઙ્ઘો ભિન્નો,. ભિન્દિયતીતિ ભિન્નોતિ હિ નિબ્બચનં. ન તે કટ્ઠાનિ ભિન્નાનિ. ભિન્દતીતિ ભેત્તા.

છિદિ દ્વેધાકરણે. છિન્દતીતિ છેદકો, એવં છેત્તા. કેસે છેત્તું વટ્ટતિ. છિન્દિયતીતિ છિન્નો. છિન્નોપિ રુક્ખો પુનદેવ રૂહતિ. ઇદં પન ભિદિછિદિદ્વયં દિવાદિગણં પત્વા ‘‘ભિજ્જતિ છિજ્જતી’’તિ સુદ્ધકત્તુવાચકં રૂપદ્વયં જનેતિ, તસ્મા ‘‘ભિજ્જતીતિ ભિન્નો’’તિઆદિના સુદ્ધકત્તુવસેનપિ નિબ્બચનં કાતબ્બં.

તદિ હિંસાનાદરેસુ. તન્દતિ. તન્દી, તદ્દુ. તદ્દતિ કચ્છુ.

ઉદિ પસવકિલેદનેસુ. પસવનં સન્દનં. કિલેદનં તિન્દતા. ઉન્દતિ. ઉન્દૂરો, સમુદ્દો.

વિદ લાભે. વિન્દતિ. ગોવિન્દો, વિત્તિ. એત્થ વિત્તીતિ અનુભવનં, વેદના વા.

વિદ તુટ્ઠિયં. વિન્દતિ, નિબ્બિન્દતિ. નિબ્બિન્દનં. વિરજ્જતિ. નિબ્બિન્દો કામરતિયા. વિત્તિ, વિત્તં, વેદો. લભતિ અત્થવેદં ધમ્મવેદં.

એત્થ વિત્તીતિ સોમનસ્સં. ‘‘વિત્તિ હિ મં વિન્દતિ સુત દિસ્વા’’તિ હિ વુત્તં. વિત્તન્તિ વિત્તિજનનત્તા વિત્તસઙ્ખાતં ધનં. વેદોતિ ગન્થોપિ ઞાણમ્પિ સોમનસ્સમ્પિ વુચ્ચતિ. ‘‘તિણ્ણં વેદાનં પારગૂ’’તિઆદીસુ હિ ગન્થો ‘‘વેદો’’તિ વુચ્ચતિ. ‘‘બ્રાહ્મણં વેદગુમભિજઞ્ઞા અકિઞ્ચનં કામભવે અસત્ત’’ન્તિઆદીસુ ઞાણં. ‘‘યે વેદજાતા વિચરન્તિ લોકે’’તિઆદીસુ સોમનસ્સં.

વેદગન્થે ચ ઞાણે ચ, સોમનસ્સે ચ વત્તતિ;

વેદસદ્દો ઇમં નાના-ધાતુતો સમુદીરયે.

લિપ લિમ્પને. લિમ્પતિ, લિમ્પકો. અવલેપો. અવલેપોતિ અહઙ્કારો.

લુપ અચ્છેદને. લુમ્પતિ. વિલુમ્પકો, વિલુત્તો વિલોપો.

વિલુમ્પતેવ પુરિસો, યાવસ્સ ઉપકપ્પતિ;

યદા ચઞ્ઞે વિલુમ્પન્તિ, સો વિલુત્તો વિલુમ્પતીતિ.

પિસ ચુણ્ણને. પિંસતિ. પિસકો. પિસુણા વાચા. આગમટ્ઠકથાયં પન ‘‘અત્તનો પિયભાવં પરસ્સ ચ સુઞ્ઞભાવં યાય વાચાય ભાસતિ, સા પિસુણા વાચા’’તિ વુત્તં, તં નિરુત્તિલક્ખણેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

હિસિ વિહિંસાયં. હિંસતિ, વિહિંસતિ. હિંસકો.

અહિંસકોતિ મે નામં, હિંસકસ્સ પુરે સતો;

અજ્જાહં સચ્ચનામોમ્હિ, ન નં હિંસામિ કિઞ્ચનં.

હિંસિતબ્બં કિંસતીતિ સીહો. આદિઅન્તક્ખરવિપલ્લાસવસેન સદ્દસિદ્ધિ, યથા ‘‘કન્તનટ્ઠેન તક્ક’’ન્તિ. વિહેસકો, વિહેસનં.

સુમ્ભ પહારે. યો નો ગાવોવ સુમ્ભતિ. પરિસુમ્ભતિ. સુમ્ભોતિ. અત્રિમે પાળિતો પયોગા –

‘‘સંસુમ્ભમાના અત્તાનં, કાલમાગમયામસે’’તિ ચ,

‘‘કેસગ્ગહણમુક્ખેપા, ભૂમ્યા ચ પરિસુમ્ભના;

દત્વા ચ નો પક્કમતિ, બહુદુક્ખં અનપ્પક’’ન્તિ ચ,

‘‘ભૂમિં સુમ્ભામિ વેગસા’’તિ ચ.

અઞ્ઞત્થ પન અઞ્ઞાપિ વુત્તા. તા ઇધ અનુપપત્તિતો ન વુત્તા. કેચેત્થ મઞ્ઞેય્યું, યથા ભૂવાદિગણે ‘‘સકિ સઙ્કાયં ખજિ ગતિવેકલ્લે’’તિઆદીનં ધાતૂનં પટિલદ્ધવગ્ગન્તભાવસ્સ નિગ્ગહીતાગમસ્સ વસેન ‘‘સઙ્કતિ ખઞ્જતી’’તિ રૂપાનિ ભવન્તિ, તથા ઇમસ્મિં રુધાદિગણે ‘‘મુચ મોચને કતિ છેદને’’તિઆદીનં ધાતૂનં પટિલદ્ધવગ્ગન્તભાવસ્સ નિગ્ગહીતાગમસ્સ વસેન ‘‘મુઞ્ચતિ કન્તતી’’તિઆદીનિ રૂપાનિ ભવન્તિ. એવં સન્તે કો ઇમેસં તેસઞ્ચ વિસેસોતિ? એત્થ વુચ્ચતે – યે ભૂવાદિગણસ્મિં અનેકસ્સરા અસંયોગન્તા ઇકારન્તવસેન નિદ્દિટ્ઠા, તે આખ્યાતત્તઞ્ચ નામિકત્તઞ્ચ પત્વા સુદ્ધકત્તુહેતુકત્તુવિસયેસુ એકન્તતો નિગ્ગહીતાગમેન નિપ્ફન્નરૂપા ભવન્તિ, ન કત્થચિપિ તેસં વિના નિગ્ગહીતાગમેન રૂપપ્પવત્તિ દિસ્સતિ. તં યથા? સઙ્કતિ, સઙ્કા, ખઞ્જતિ, ખઞ્જો ઇચ્ચાદિ. અયં અનેકસ્સરાનં ઇકારન્તવસેન નિદ્દિટ્ઠાનં ભૂવાદિગણિકાનં વિસેસો.

યે ચ રુધાદિગણસ્મિં અનેકસ્સરા અસંયોગન્ત્વા અકારન્તવસેન વા ઉકારન્તવસેન વા નિદ્દિટ્ઠા, તે આખ્યાતત્તં પત્વા સુદ્ધકત્તુવિસયેયેવ એકન્તતો નિગ્ગહીતાગમેન નિપ્ફન્નરૂપા ભવન્તિ, ન હેતુકત્તુવિસયે. નામિકત્તં પન સહનિગ્ગહીતાગમેન વિના ચ નિગ્ગહીતાગમેન નિપ્ફન્નરૂપા ભવન્તિ. યત્થ વિના નિગ્ગહીતાગમેન નિપ્ફન્નરૂપા, તત્થ સસંયોગરૂપાયેવ ભવન્તિ. તં યથા? મુઞ્ચતિ, મુઞ્ચાપેતિ, મોચેતિ, મોચાપેતિ. છિન્દાપેતિ. છેદેતિ, છેદાપેતિ. છિન્દનં, છેદો. મુઞ્ચનં, મોચનં. કન્તતિ, કન્તનં, સલ્લકત્તો. પિટ્ઠિમંસાનિ અત્તનો, સામં ઉક્કચ્ચ ખાદસિ ઇચ્ચાદીનિ. તત્થ ઉક્કચ્ચાતિ ઉક્કન્તિત્વા, છિન્દિત્વાતિ અત્થો.

નનુ ચ ભો એવં સન્તે આખ્યાતનામિકભાવં પત્વા સુદ્ધકત્તુહેતુકત્તુવિસયેસુ એકન્તતો પટિલદ્ધનિગ્ગહીતાગમેહિ સકિ ખજિ આદીહિયેવ રુધાદિગણિકેહિ ભવિતબ્બં, ન પન મુચછિદિઆદીહીતિ? તન્ન, મુચછિદિઆદીહિયેવ રુધાદિગણિકેહિ ભવિતબ્બં રુચધાતુયા સમાનગતિકત્તા, તથા હિ યથા ‘‘રુન્ધિસ્સ, રુન્ધયતિ, રુન્ધાપેતિ, રુન્ધનં, રોધો, વિરોધો’’તિઆદીસુ નિગ્ગહીતાગમાનિગ્ગહીતાગમવસેન દ્વિપ્પકારાનિ રૂપાનિ દિસ્સન્તિ, તથા મુચછિદિઆદીનમ્પીતિ.

નનુ કચ્ચાયને નિગ્ગહીતાગમસ્સ નિચ્ચવિધાનત્થં ‘‘રુધાદિતો નિગ્ગહીતપુબ્બઞ્ચા’’તિ લક્ખણં વુત્તન્તિ? સચ્ચં, તં પન ક્રિયાપદત્તં સન્ધાય વુત્તં. યદિ ચ નામિકપદત્તમ્પિ સન્ધાય વુત્તં ભવેય્ય, ‘‘વિરોધો’’તિઆદીનં દસ્સનતો વાસદ્દં પક્ખિપિત્વા વત્તબ્બં સિયા, ન ચ વાસદ્દં પક્ખિપિત્વા વુત્તં, તેન ઞાયતિ ક્રિયાપદત્તંયેવ સન્ધાય વુત્તન્તિ.

નનુ ચ ભો એવં સન્તે સકિખજિઆદીનં નિચ્ચં સનિગ્ગહીતાગમક્રિયાપદત્તંયેવ સન્ધાય ‘‘રુધાદિતો નિગ્ગહીતપુબ્બઞ્ચા’’તિ ઇદં વુત્તન્તિ સક્કા મન્તુન્તિ? ન સક્કા, સકિખજિઆદીનં રુધધાતુયા અસમાનગતિકત્તા નામિકત્તે દ્વિપ્પકારસ્સ અસમ્ભવતો. તથા હિ યેસં યા નામિકત્તે નિગ્ગહીતાગમાનિગ્ગહીતાગમવસેન દ્વિપ્પકારવન્તતા, સા એવ તેસં રુધાદિગણભાવસ્સ લક્ખણં. તઞ્ચ સકિખજિઆદીનં નત્થિ. ‘‘સઙ્કા ખઞ્જો’’તિઆદિના હિ નામત્તે એકોયેવ પકારો દિસ્સતિ સનિગ્ગહીતાગમો, ‘‘કમુ પદવિક્ખેપે’’ઇચ્ચાદીનં પન ‘‘કમો, કમનં, ચઙ્કમો, ચઙ્કમન’’ન્તિઆદિના નામિકત્તે દ્વિપ્પકારવન્તતાસમ્ભવેપિ નિગ્ગહીતાગમસ્સ અબ્ભાસવિસયે પવત્તત્તા સા દ્વિપ્પકારવન્તતા રુધાદિગણભાવસ્સ લક્ખણં ન હોતિ, તસ્મા અબ્ભાસવિસયે પવત્તં નિગ્ગહીતાગમં વજ્જેત્વા યા દ્વિપ્પકારવન્તતા, સાયેવ રુધાદિગણિકભાવસ્સ લક્ખણન્તિ સન્નિટ્ઠાનં કાતબ્બં. અયં નયો અતીવ સુખુમો સમ્મા મનસિ કાતબ્બો.

રુધાદી એત્તકા દિટ્ઠા, ધાતવો મે યથાબલં;

સુત્તેસ્વઞ્ઞેપિ પેક્ખિત્વા, ગણ્હવ્હો અત્થયુત્તિતોતિ.

દુધાદિગણોયં.

દિવાદિગણિક

દિવુ કીળાવિજિગિસાબ્યવહારજુતિથુતિકન્તિગતિસત્તીસુ. એત્થ ચ કીળાતિ લળના, વિહારો વા. લળનાતિ ચ લળિતાનુભવનવસેન રમણં. વિહારો ઇરિયાપથપરિવત્તનાદિના વત્તનં. વિજિગિસાતિ વિજયિચ્છા. બ્યવહારોતિ વોહારો. જુતીતિ સોભા. થુતીતિ થોમના. કન્તીતિ કમનીયતા. ગતીતિ ગમનં. સત્તીતિ સામત્થિયં. ઇમેસુ અત્થેસુ દિવુધાતુ વત્તતિ. દિબ્બતિ. દેવો. દેવી. દેવતા.

એત્થ દેવોતિ તિવિધા દેવા સમ્મુતિદેવા ઉપપત્તિદેવા વિસુદ્ધિદેવાતિ. તેસુ મહાસમ્મતકાલતો પટ્ઠાય લોકેન ‘‘દેવા’’તિ સમ્મતત્તા રાજરાજકુમારાદયો સમ્મુતિદેવા નામ. દેવલોકે ઉપપન્ના ઉપપત્તિદેવા નામ. ખીણાસવા વિસુદ્ધિદેવા નામ. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘સમ્મુતિદેવા નામ રાજાનો દેવિયો કુમારા. ઉપપત્તિદેવા નામ ભુમ્મદેવે ઉપાદાય તદુત્તરિદેવા. વિસુદ્ધિદેવા નામ બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધખીણાસવા’’તિ.

ઇદં પનેત્થ નિબ્બચનં – દિબ્બન્તિ કામગુણઝાનાભિઞ્ઞાચિત્તિસ્સરિયાદીહિ કીળન્તિ, તેસુ વા વિહરન્તીતિ દેવા. દિબ્બન્તિ યથાભિલાસિતં વિસયં અપ્પટિઘાતેન ગચ્છન્તીતિ દેવા. દિબ્બન્તિ યથિચ્છિતનિપ્ફાદને સક્કોન્તીતિ દેવા. અથ વા તંતંબ્યસનનિત્થરણત્થિકેહિ સરણં પરાયણન્તિ દેવનીયા અભિત્થવનીયાતિ દેવા. સોભાવિસેસયોગેન કમનીયાતિ વા દેવા.

એત્થ ચ થુતિકન્તિ અત્થા કમ્મસાધનવસેન દટ્ઠબ્બા, કીળાદયો છ અત્થા કત્તુસાધનવસેન. કેચિ પન ‘‘દિવુ કીળાવિજિગિસાબ્યવહારજુતિથુતિગતીસૂ’’તિ પઠન્તિ. કેચિ ‘‘ગતી’’તિ પદં વિહાય ‘‘જુતિથુતીસૂ’’તિ પઠન્તિ. કેચિ ‘‘થુતી’’તિ પદં વિહાય ‘‘જુતિગતીસૂ’’તિ પઠન્તિ, કેચિ પન દિવુધાતું ‘‘સત્તિથુતિક’’ન્તિઅત્થેપિ ઇચ્છન્તિ. તેનાહ અભિધમ્મસ્સ અનુટીકાકારો ‘‘દેવસદ્દો યથા કીળાવિજિગિસાવોહારજુતિગતિઅત્થો, એવં સત્તિઅભિત્થવકમનત્થોપિ હોતિ ધાતુસદ્દાનં અનેકત્થભાવતો’’તિઆદિ.

ઇદં પન યથાવુત્તેસુ સમ્મુતિદેવાદીસુ પચ્ચેકં નિબ્બચનં – દિબ્બન્તિ કીળન્તિ અત્તનો વિસયે ઇસ્સરિયં કરોન્તીતિ દેવા, રાજાનો. દિબ્બન્તિ કીળન્તિ પઞ્ચહિ કામગુણેહિ, પટિપક્ખે વા વિજેતું ઇચ્છન્તિ, વોહરન્તિ ચ લોકસ્સ યુત્તાયુત્તં, જોતન્તિ પરમાય સરીરજુતિયા, થોમિયન્તિ તબ્ભાવત્થિકેહિ, કામિયન્તિ દટ્ઠું સોતુઞ્ચ સોભાવિસેસયોગેન, ગચ્છન્તિ ચ યથિચ્છિતટ્ઠાનં અપ્પટિહતગમનેન, સક્કોન્તિ ચ આનુભાવસમ્પત્તિયા તંતંકિચ્ચં નિપ્ફાદેતુન્તિ દેવા, ચાતુમહારાજિકાદયો. કીળન્તિ પરમાય ઝાનકીળાય, વિજેતું ઇચ્છન્તિ પટિપક્ખં, પરમસુખુમઞાણવિસેસવિસયં અત્થઞ્ચ વોહરન્તિ, જોતન્તિ સબ્બકિલેસદોસકલુસાભાવા પરમવિસુદ્ધાય ઞાણજુતિયા, થોમિયન્તિ ચ વિઞ્ઞાતસભાવેહિ પરમનિમ્મલગુણવિસેસયોગતો, કામિયન્તિ ચ અનુત્તરપુઞ્ઞક્ખેત્તતાય દટ્ઠું સોતું પૂજિતુઞ્ચ, ગચ્છન્તિ ચ અમતમહાનિબ્બાનં અપચ્ચાગમનીયાય ગતિયા, સક્કોન્તિ ચ ચિત્તાચારં ઞત્વા તે તે સત્તે હિતે નિયોજેતું અમતમહાનિબ્બાનસુખે ચ પતિટ્ઠાપેતુન્તિ દેવા, વિસુદ્ધિદેવા.

દેવસદ્દ ‘‘વિદ્ધે વિગતવલાહકે દેવે’’તિઆદીસુ અજટાકાસે આગતો. ‘‘દેવો ચ થોકં થોકં ફુસાયતી’’તિઆદીસુ મેઘે. ‘‘અયઞ્હિ દેવ કુમારો’’તિઆદીસુ ખત્તિયે. ‘‘અહં દેવ સકલજમ્બુદીપે અઞ્ઞસ્સ રઞ્ઞો સન્તિકે કિઞ્ચિ ભયં ન પસ્સામી’’તિઆદીસુ ઇસ્સરપુગ્ગલે. ‘‘પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતો સમઙ્ગીભૂતો પરિચારેતિ દેવો મઞ્ઞે’’તિઆદીસુ ઉપપત્તિદેવે. ‘‘દેવાતિદેવં નરદમ્મસારથિ’’ન્તિઆદીસુ વિસુદ્ધિદેવે આગતો.

દેવીતિ રાજભરિયાપિ દેવધીતાપિ ‘‘દેવી’’તિ વુચ્ચતિ. દેવસ્સ ભરિયાતિ હિ દેવી, સાપિ અત્થતો ‘‘દિબ્બતીતિ દેવી’’તિ વત્તબ્બા, યથા ‘‘ભિક્ખતીતિ ભિક્ખુની’’તિ. તથા હિ વુત્તં વિમાનવત્થુઅટ્ઠકથાયં ‘‘દિબ્બતિ અત્તનો પુઞ્ઞિદ્ધિયા કીળતીતિ દેવી’’તિ.

દેવતાતિ દેવપુત્તોપિ બ્રહ્માપિ દેવધીતાપિ. ‘‘અથ ખો અઞ્ઞતરા દેવતા અભિક્કન્તાય રુત્તિયા અભિક્કન્તવણ્ણા’’તિઆદીસુ હિ દેવપુત્તો ‘‘દેવતા’’તિ વુત્તો ‘‘દેવોયેવ દેવતા’’તિ કત્વા, તથા ‘‘તા દેવતા સત્તસતા ઉળારા, બ્રહ્મા વિમાના અભિનિક્ખમિત્વા’’તિઆદીસુ બ્રહ્માનો.

‘‘અભિક્કન્તેન વણ્ણેન, યા ત્વં તિટ્ઠસિ દેવતે;

ઓભાસેન્તી દિસા સબ્બા, ઓસધી વિય તારકા’’તિ-

આદીસુ દેવધીતા.

ઇમાનિ ઉપપત્તિદેવાનં નામાનિ –

દેવો સુરો ચ વિબુધો, નિજ્જરો અમરો મરુ;

સુધાસી તિદસો સગ્ગ-વાસી અનિમિસોપિ ચ;

દિવોકો’મતપાયી ચ, સગ્ગટ્ઠો દેવતાનિ ચ.

ખિ ખયે. ખિયતિ. ખયો. ખિયનં. રાગક્ખયો.

ખિ નિવાસે કોધહિંસાસુ ચ. ખિયતિ. ન ગચ્છસિ યમક્ખયં. નાગદાનેન ખિયન્તિ.

તત્થ ખિયતીતિ નિવસતિ. યમક્ખયન્તિ યમનિવેસનં. ખિયન્તીતિ કુજ્ઝન્તિ હિંસન્તિ વા.

ઘા ગન્ધોપાદાને. ઘાયતીતિ ઘાનં. ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિતું ઘાયિત્વા.

રુચ રોચને. રોચનં રુચિ. ભત્તં મે રુચ્ચતિ. ભત્તમ્પિતસ્સ ન રુચ્ચતિ. પબ્બજ્જા મમ રુચ્ચતિ. રુચ્ચિતું, રુચ્ચિત્વા. કેચિ પન ઇમસ્મિં દિવાદિગણે ‘‘રુચ દિત્તિમ્હી’’તિ પઠન્તિ. તં ન યુત્તં કત્થચિપિ દિત્તિસઙ્ખાતસોભનત્થવાચકસ્સ રુચધાતુનો ‘‘રુચ્ચતી’’તિ રૂપાભાવતો. તસ્મા એવં સલ્લક્ખેતબ્બં, દિત્તિરુચીનં વાચકો રુચધાતુ ભુવાદિગણિકો. તસ્સ હિ ‘‘રોચતિ, વિરોચતિ. એકત્તમુપરોચિત’’ન્તિ રૂપાનિયેવ ભવન્તિ, ન ‘‘રુચ્ચતી’’તિ રૂપં. રુચિયાયેવ વાચકો પન દિવાદિગણિકોપિ હોતિ ચુરાદિગણિકોપિ. તસ્સ હિ દિવાદિગણિકકાલે ‘‘ગમનં મય્હં રુચ્ચતી’’તિ રૂપં. ચુરાદિગણિકકાલે ‘‘કિં નુ જાતિં ન રોચેસી’’તિ રૂપં. આપુબ્બો ચે આચિક્ખને વત્તતિ, ‘‘આરોચેતિ, આરોચયતી’’તિ રૂપાનિ દિસ્સન્તિ.

મુચ મોક્ખે. દુક્ખતો મુચ્ચતિ. સદ્ધાય અધિમુચ્ચતિ. મુત્તિ, વિમુત્તિ, અધિમુત્તિ, મુચ્ચમાનો.

ઉચ સમવાયે. ઉચ્ચતિ. ઓકો, ઊકા, ઉક્કા.

ઓકોતિ ઉદકમ્પિ આવાસોપિ. ‘‘ઓકપુણ્ણેહિ ચીવરેહી’’તિ ચ, ‘‘વારિજોવ થલે ખિત્તો, ઓકમોકતમુબ્ભતો’’તિ ચેત્થ પયોગો. ઊકાતિ સીસે નિબ્બત્તકિમિવિસેસો.

ઉક્કાતિ દીપિકાદયો વુચ્ચન્તિ. ‘‘ઉક્કાસુ ધારિયમાનાસૂ’’તિ હિ આગતટ્ઠાને દીપિકા ‘‘ઉક્કા’’તિ વુચ્ચતિ. ‘‘ઉક્કં બન્ધેય્ય, ઉક્કં બન્ધિત્વા, ઉક્કામુખં આલિમ્પેય્યા’’તિ આગતટ્ઠાને અઙ્ગારકપલ્લં. ‘‘કમ્મારાનં યથા ઉક્કા, અન્તો ઝાયતિ નો બહી’’તિ આગતટ્ઠાને કમ્મારુદ્ધનં. ‘‘એવં વિપાકો ઉક્કાપાતો ભવિસ્સતી’’તિ આગતટ્ઠાને વાતવેગો ‘‘ઉક્કા’’તિ વુચ્ચતિ. ‘‘સણ્ડાસેન જાતરૂપં ગહેત્વા ઉક્કામુખે પક્ખિપેય્યા’’તિ આગતટ્ઠાને સુવણ્ણકારાનં મૂસા ‘‘ઉક્કા’’તિ વેદિતબ્બા. ઇચ્ચેવં –

દીપિકાવાતવેગેસુ, કમ્મારાનઞ્ચ ઉદ્ધને;

મૂસાયમ્પિ ચ અઙ્ગાર-કપલ્લે ચાતિ પઞ્ચસુ;

વિસયેસુ પનેતેસુ, ઉક્કાસદ્દો પવત્તતિ;

છે છેદને. છિયતિ, છિયન્તિ. અવચ્છિતં, અવચ્છાતં. છેત્વાન મોળિં વરગન્ધવાસિતં.

સજ સઙ્ગે. સઙ્ગો લગનં. સજ્જતિ. સજ્જનં, સજ્જિતો, સત્તો.

યુજ સમાધિમ્હિ. સમાધાનં સમાધિ, કાયકમ્માદીનં સમ્માપયોગવસેન અવિપ્પકિણ્ણતાતિ અત્થો. યુજ્જતિ. યોગો, યોગી.

એત્થ યોગોતિ વીરિયં. તઞ્હિ –

‘‘વાયમેથેવ પુરિસો, ન નિબ્બિન્દેય્ય પણ્ડિતો;

પસ્સામિ વો’હ’મત્તાનં, યથા ઇચ્છિં તથા અહુ’’ન્તિ

વચનતો અવસ્સં કાતું યુજ્જતિ ઉપપજ્જતીતિ યોગોતિ વુચ્ચતિ.

રન્જ રાગે. રજ્જતિ. વિરજ્જતિ. રજ્જમાનો, રજ્જં, રજ્જન્તો, રાગો, વિરાગો, રજ્જનં, વિરજ્જનં, રજનીયં. ઉપસગ્ગવસેન અઞ્ઞો અત્થો ભવતિ. સમ્હા રટ્ઠા નિરજ્જતિ, અત્તનો રટ્ઠા નિગ્ગચ્છતીતિ અત્થો.

તત્થ વિરાગોતિ વિરજ્જન્તિ એત્થ સંકિલેસધમ્માતિ વિરાગો, નિબ્બાનં મગ્ગો ચ.

વિજી ભયચલનેસુ. વિજ્જતિ, સંવિજ્જતિ. સંવેગો, સંવેજનીયં. ઉબ્બિજ્જતિ. ઉબ્બેગો, ઉબ્બિગ્ગહદયો.

લુજ વિનાસે. લુજ્જતીતિ લોકો. લોપો, લુત્તિ, લુજ્જનં, લુત્તો.

ઠા ગતિનિવત્તિયં. ઠાયતિ. ઠાયી, ઠિતિ, ઠાનં, ઠિતો, તત્રટ્ઠો, તિટ્ઠં, કપ્પટ્ઠાયી, આસભટ્ઠાનટ્ઠાયી.

‘‘સુખં સયામિ ઠાયામિ, સુખં કપ્પેમિ જીવિતં;

અહત્થપાસો મારસ્સ, અહો સત્થાનુકમ્પકો’’તિ

પાળિ નિદસ્સનં. લાપં ગોચરટ્ઠાયિનન્તિ ચ. તત્થ ઠાયામીતિ તિટ્ઠામિ.

ડિગતિયં. ડિયતિ. ડેમાનો. ડિનો વા. ‘‘ઉચ્ચે સકુણ ડેમાન, પત્તયાન વિહઙ્ગમ. વજ્જેસિ ખો ત્વં વામૂરુ’’ન્તિ નિદસ્સનં.

એત્થ ડિયતીતિ ડેમાનોતિ નિબ્બચનં ગહેતબ્બં.

તા પાલને. તાયતિ. અઘસ્સ તાતા. સો નૂન કપણો તાતો, ચિરં રુજ્જતિ અસ્સમે. તાણં, પરિત્તં, ગોત્તં. ત્વં ખોસિ ઉપાસક કતકલ્યાણો કતભીરુત્તાણો.

તત્ર પરિત્તન્તિ મહાતેજવન્તતાય સમન્તતો સત્તાનં ભયં ઉપદ્દવં ઉપસગ્ગઞ્ચ તાયતિ રક્ખતીતિ પરિત્તં, ગં તાયતીતિ ગોત્તં.

નત ગત્તવિનામે. ગત્તવિનામો ગત્તવિક્ખેપો. નચ્ચતિ. નચ્ચં. નિગણ્ઠો નાટપુત્તો.

દા સોધને. દાયતિ. દાનં. અનુયોગદાપનત્થં. અનુયોગં દત્વા. દાનં દત્વા.

દા સુપને. દાયતિ. નિદ્દાયતિ. નિદ્દાયનં, નિદ્દાયમાનો, નિદ્દાયન્તો.

દાદાને. પુરિસો દાનં દાયતિ. આપુબ્બો ગહણે. અદિન્નં આદિયતિ. સીલં સમાદિયતિ. કમ્મે – પુરિસેન દાનં દીયતિ, અદિન્નં આદિયતિ. કારિતે – આદપેતિ, સમાદપેતિ, આદપયતિ, સમાદપયતિ, યે ધમ્મમેવાદપયન્તિ સન્તો.

દા અવખણ્ડને. દિયતિ, દિયન્તિ. પરિત્તં.

એત્થ ચ પરિત્તન્તિ સમન્તતો ખણ્ડિતત્તા પરિત્તં. અપ્પમત્તકઞ્હિ ગોમયપિણ્ડં પરિત્તન્તિ વુચ્ચતિ. તસ્મા પરિત્તન્તિ અપ્પકસ્સ નામં કામાવચરસ્સ ચ ધમ્મસ્સ અપ્પેસક્ખત્તા.

દા સુદ્ધિયં. દાયતિ. વોદાયતિ. વોદાનં. અકમ્મકોયં ધાતુ. તથા હિ ‘‘વોદાયતિ સુજ્ઝતિ એતેનાતિ વોદાનં, સમથવિપસ્સના’’તિ નેત્તિસંવણ્ણનાયં વુત્તં.

દી ખયે. દીયતે. દીનો, આદીનવો.

તત્ર દીનોતિ પરિક્ખીણઞાતિધનાદિભાવેન દુક્ખિતો. આદીનવોતિઆદીનં દુક્ખં વાતિ અધિગચ્છતિ એતેનાતિઆદીનવો, દોસો.

દુ પરિતાપે. દુયતે. દુનો, દૂતો.

ભિદિ ભિજ્જને. ભિજ્જનધમ્મં ભિજ્જતિ. ભિજ્જતીતિ ભિન્નો. ભિજ્જનં ભેદો.

છિદિ છિજ્જને. સુત્તં છિજ્જતિ. છિજ્જતીતિ છિન્નો. એવં છિદ્દં. છિજ્જનં છેદો.

ખિદિ દીનિયે. દીનભાવો દીનિયં, યથા દક્ખિયં. ખિજ્જતિ, ખિન્નો, અખિન્નમતિ, ખેદો, ખેદઙ્ગતો લોકહિતાય નાથો.

એત્થ ખેદઙ્ગતોતિ કાયિકદુક્ખસઙ્ખાતં પરિસ્સમં પત્તો, દુક્ખમનુભવીતિ અત્થો.

પદ ગતિયં. પજ્જતિ. મગ્ગં પટિપજ્જતિ. પટિપત્તિં પટિપજ્જતિ. અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નો હોતિ, ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જતિ. આપત્તિં આપજ્જતિ. અકમ્મકમ્પિ ભવતિ, તેસં અધમ્મો આપજ્જતિ, પજ્જો, બ્યગ્ઘપજ્જો, સમ્પદાયો.

એત્થ ચ પજ્જોતિ મગ્ગો. બ્યગ્ઘપજ્જે સદ્દુલપથે જાતોતિ બ્યગ્ઘપજ્જો, એવંનામકો કુલપુત્તો. સમ્પદિયતિ ઞાપિયતિ ધમ્મો એતેનાતિ સમ્પદાયો, અક્ખાતા.

વિદ સત્તાયં. સત્તા વિજ્જમાનાકારો. વિજ્જતિ, સંવિજ્જતિ. જાતવેદો, વિજ્જા, અવિજ્જા, વિદિતો.

તત્થ જાતવેદોતિ અગ્ગિ. સો હિ જાતોવ વેદયતિ ધૂમજાલુટ્ઠાનેન પઞ્ઞાયતિ, તસ્મા જાતવેદોતિ વુચ્ચતિ. વિજ્જાતિ ધમ્માનં સભાવં વિદિતં કરોતીતિ વિજ્જા, ઞાણં. અવિજ્જાતિ ખન્ધાનં રાસટ્ઠં, આયતનાનં આયતનટ્ઠં, ધાતૂનં સુઞ્ઞટ્ઠં, સચ્ચાનં તથટ્ઠં, ઇન્દ્રિયાનં અધિપતિયટ્ઠં અવિદિતં કરોતીતિ અવિજ્જા. દુક્ખાદીનં પીળનાદિવસેન વુત્તં ચતુબ્બિધં અત્થં અવિદિતં કરોતીતિ અવિજ્જા, મોહો.

મદ ઉમ્માદે. ઉમ્માદો નામ મુય્હ નં વા સતિવિપ્પવાસો વા ચિત્તવિક્ખેપો વા. મજ્જતિ, પમજ્જતિ. મત્તો, સુરામદમત્તો. મત્તો અહં મહારાજ. પુત્તમંસાનિ ખાદયિં. મત્તહત્થી, પમત્તો, ઉમ્મત્તો.

અપ્પમાદો અમતં પદં, પમાદો મચ્ચુનો પદં;

અપ્પમત્તા ન મિય્યન્તિ, યે પમત્તા યથા મતા.

મિદ સિનેહને. મેજ્જતિ. મેત્તા, મેત્તિ, મિત્તં, મિત્તો.

અન્તરધા અદસ્સને. અન્તરપુબ્બો ધાધાતુ વિજ્જમાનસ્સ વત્થુનો અદસ્સને વત્તતિ. અન્તરધાયતિ. અન્તરધાનં, અન્તરધાયન્તો. સા દેવતા અન્તરહિતા. અન્તરાપિધાયતિ.

બુધ અવગમને. અવગમનં જાનનં. બુજ્ઝતિ, બુદ્ધો, બુદ્ધિ, બુદ્ધં, બોધો, બોધિ. બુજ્ઝિતા સચ્ચાનિ. સકલં બુદ્ધો, બુદ્ધવા, વિબોધેતિ, બોધેતા, બુદ્ધો, વિબુદ્ધો ઇચ્ચાદીનિ.

તત્ર બુદ્ધોતિ બુજ્ઝિતા સચ્ચાનીતિ બુદ્ધો, બોધેતા પજાયાતિ બુદ્ધો. અથ વા પારમિતાપરિભાવિતાય પઞ્ઞાય સબ્બમ્પિ ઞેય્યં અબુજ્ઝીતિ બુદ્ધો. કેચિ પન કમ્મેનપિ બુદ્ધસદ્દસ્સ સિદ્ધં ઇચ્છન્તા એવં નિબ્બચનં કરોન્તિ ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો વત સો ભગવાતિ અધિગતગુણવિસેસેહિ ખીણાસવેહિ બુજ્ઝિતબ્બોતિ બુદ્ધો’’તિ. વિત્થારો પન નિદ્દેસે વુત્તનયેન ગહેતબ્બો. બુદ્ધીતિ બુજ્ઝતીતિ બુદ્ધિ. એવં બુદ્ધં બોધો બોધિ ચ. અથ વા બુજ્ઝનં બુદ્ધિ. એવં બોધો બોધિ ચ, સબ્બમેતં પઞ્ઞાયાધિવચનં.

ઇદાનિ બોધિસદ્દસ્સ અત્થુદ્ધારં વદામ. બોધીતિ હિ રુક્ખોપિ મગ્ગોપિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણમ્પિ નિબ્બાનમ્પિ એવંપણ્ણત્તિકો પુગ્ગલોપિ વુચ્ચતિ, તથા હિ ‘‘બોધિરુક્ખમૂલે પઠમાભિસમ્બુદ્ધો’’તિ ચ, ‘‘અન્તરા ચ બોધિં અન્તરા ચ ગય’’ન્તિ ચ આગતટ્ઠાને રુક્ખો બોધીતિ વુચ્ચતિ. ‘‘ચતૂસુ મગ્ગેસુ ઞાણ’’ન્તિ આગતટ્ઠાને મગ્ગો. ‘‘પપ્પોતિ બોધિં વરભૂરિ સુમેધસો’’તિ આગતટ્ઠાને સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં. ‘‘પત્વાન બોધિં અમતં અસઙ્ખત’’ન્તિ આગતટ્ઠાને નિબ્બાનં. ‘‘બોધિ ભન્તે રાજકુમારો ભગવતો પાદે સિરસા વન્દતી’’તિ ‘‘અરિયસાવકો બોધીતિ વુચ્ચતી’’તિ ચ આગતટ્ઠાને એવંપણ્ણત્તિકો પુગ્ગલો.

અત્રિદં વુચ્ચતિ –

રુક્ખે મગ્ગે ચ નિબ્બાને, ઞાણે સબ્બઞ્ઞુતાય ચ;

તથા પણ્ણત્તિયઞ્ચેવ, બોધિસદ્દો પવત્તતિ.

બુજ્ઝતીતિ બુજ્ઝિતા, બોધેતીતિ બોધેતા.

એત્થ ચ કોચિ પયોગો તુમન્તાદીનિ ચ રૂપાનિ વુચ્ચન્તે – ‘‘ગુય્હમત્થમસમ્બુદ્ધં, સમ્બોધયતિ યો નરો. પરં સમ્બુદ્ધુમરહતિ. બુજ્ઝિતું, બુદ્ધું, બુજ્ઝિત્વા, બુજ્ઝિત્વાન, બુજ્ઝિતુન, બુદ્ધિય, બુદ્ધિયાન, બુદ્ધા, બુદ્ધાન’’ ઇતિ ભવન્તિ.

તત્ર અસમ્બુદ્ધન્તિ પરેહિ અઞ્ઞાતં, ‘‘અસમ્બોધ’’ન્તિપિ પાઠો, પરેસં બોધેતું અયુત્તન્તિ અત્થો. સમ્બુદ્ધુન્તિ સંબુજ્ઝિતું. બુદ્ધાતિ બુજ્ઝિત્વા, એવં બુદ્ધાનાતિ એત્થાપિ.

કેચિ પન ‘‘નામરૂપપરિચ્છેદે ‘બોધિમગ્ગેન બુધ્વા’તિ ચ, ‘‘બુધ્વા બોધિતલે યમાહ સુગતો’તિ ચ ધકારવકારસઞ્ઞોગવતો પદસ્સ દસ્સનતો ત્વાપચ્ચયન્તભાવતો ચ ધકારવકારસંયોગવસેન ‘‘બુધ્વા’’તિ પદસિદ્ધિ ઇચ્છિતબ્બા’’તિ વદન્તિ, તં તાદિસસ્સ પદરૂપસ્સ બુદ્ધવચને અદસ્સનતો ચ, બુદ્ધવચનસ્સ અનનુકૂલતાય ચ, પરિસુદ્ધે ચ પોરાણપોત્થકે વકારસંયોગવિગતસ્સ ‘‘બોધિમગ્ગેન બુદ્ધા’’તિચ, ‘‘બુદ્ધા બોધિતલે’’તિ ચ પદસ્સ દસ્સનતો ન ગહેતબ્બં. તથા હિ ન તાદિસો પાઠો બુદ્ધવચનસ્સ અનુકૂલો હોતીતિ. ન હિ બુદ્ધવચને વસ્સસતમ્પિ વસ્સસહસ્સમ્પિ પરિયેસન્તા તાદિસં વકારધકારસઞ્ઞોગપદં પસ્સિસ્સન્તિ. એવં ‘‘બુધ્વા’’તિ પદરૂપસ્સ બુદ્ધવચનસ્સ અનનુકૂલતા દટ્ઠબ્બા. તઞ્હિ સક્કટગન્થે કતપરિચયભાવેન વઞ્ચિતેહિ વિદૂહિ ઇચ્છિતં, ન સદ્ધમ્મનીતિવિદૂહિ. એત્થ ઇમાનિ નિદસ્સનપદાનિ વેદિતબ્બાનિ –

કો મં વિદ્ધા નિલીયતિ. લદ્ધા મચ્ચો યદિચ્છતિ. લદ્ધાન પુબ્બાપરિયં વિસેસં, અદસ્સનં મચ્ચુરાજસ્સ ગચ્છે.

ઉમ્માદન્તિમહં દિટ્ઠા, આમુક્કમણિકુણ્ડલં;

ન સુપામિ દિવારત્તિં, સહસ્સંવ પરાજિતો’’તિ;

તત્થ વિદ્ધાતિ વિજ્ઝિત્વા. લદ્ધાતિ લભિત્વા. લદ્ધાનાતિ લભિત્વાન. દિટ્ઠાતિ દિસ્વા. ઇતિ ‘‘વિદ્ધા લદ્ધા લદ્ધાન દિટ્ઠા’’તિ પદાનિ ત્વાપચ્ચયેન સદ્ધિં ગતાનિપિ સઞ્ઞોગવસેન વકારપટિબદ્ધાનિ ન હોન્તિ, તસ્મા ‘‘બુદ્ધા બુદ્ધાન’’ ઇચ્ચેતાનિપિ ‘‘લદ્ધા લદ્ધાન’’ ઇચ્ચાદીનિ વિય પરિહીનવકારસઞ્ઞોગાનિ એવ ગહેતબ્બાનિ. યે ‘‘બુધ્વા’’તિ રૂપં ઇચ્છન્તિ પઠન્તિ ચ, મઞ્ઞે તે ત્વાપચ્ચયો વઞ્ચેતિ, તેન તે વઞ્ચનં પાપુણન્તિ, તસ્મા તાદિસં રૂપં અગ્ગહેત્વા યો સદ્દનીતિયં સદ્દવિનિચ્છયો વુત્તો, સોયેવ આયસ્મન્તેહિ સારતો પચ્ચેતબ્બો.

બુધ બોધને. સકમ્મકાકમ્મકોયં ધાતુ. તથા હિ બોધનસદ્દુચ્ચારણેન જાનનં વિકસનં નિદ્દક્ખયો ચ ગહિતો, તસ્મા ‘‘બુધ ઞાણે, બુધ વિકસને, બુધ નિદ્દક્ખયે’’તિ વુત્તં હોતિ. બુજ્ઝતિ ભગવા, ધમ્મે બુજ્ઝતિ, પબુજ્ઝતિ, પદુમં બુજ્ઝતિ. પુરિસો બુદ્ધો, પબુદ્ધો, બોધતિ, પબોધતિ ઇચ્ચાદીનિ.

સંધા સન્ધિમ્હિ. સંપુબ્બો ધાધાતુ સન્ધિમ્હિ વત્તતિ. નેવસ્સ મદ્દી ભાકુટિ, ન સન્ધિયતિ ન રોદતિ. ન સન્ધિયતીતિ ઇદં અઞ્ઞેહિ પકરણેહિ અસાધારણં દિવાદિરૂપં.

ધનુ યાચને. માતા હિ તવ ઇરન્ધતિ, વિધરસ્સ હદયં ધનિય્યતિ. ઇદમ્પિ અસાધારણં દિવાદિરૂપં.

ધી અનાદરે. ધીયતે. ધીનો.

યુધ સમ્પહારે. યુજ્ઝતિ. યોધો, યુદ્ધં, ચરણાયુધો, યકારસ્સ વકારભાવે ‘‘આવુધ’’ન્તિ રૂપં. તત્ર ચરણાયુધોતિ કુક્કુટો.

કુધ કોપે. કુજ્ઝતિ. કોધો, કુજ્ઝના, કુજ્ઝિતત્તં. કુદ્ધો અત્થં ન જાનાતિ, કુદ્ધો ધમ્મં ન પસ્સતિ.

સુધ સોચેય્યે. સોચેય્યં સુચિભાવો. સુજ્ઝતિ. સુદ્ધિ, વિસુદ્ધિ, સુજ્ઝનં, સુદ્ધો, વિસુદ્ધો, પરિસુદ્ધો. કારિતે ‘‘સોધેતિ, સોધકો’’ ઇચ્ચાદીનિ.

સિધુ સંરાધને. સિજ્ઝતિ. સિદ્ધિ.

રધ હિંસાયં. રજ્ઝતિ, વિરજ્ઝતિ, અપરજ્ઝતિ. અપરાધો.

રાધ સાધ સંસિદ્ધિયં. રાધયતિ, સાધયતિ. આરાધનં, સાધનં. સપરહિતં સાધેતીતિ સાધુ, સપ્પુરિસો. અચ્ચન્તં સાધેતબ્બન્તિ સાધુ, લદ્ધકં સુન્દરં દાનસીલાદિ.

વિધ વિજ્ઝને. વિજ્ઝતિ. પટિવિજ્ઝતિ. ખણ વિદ્ધ, વિધુ, વિજ્ઝનકો, વિદ્ધો, પટિવિદ્ધો, વિજ્ઝનં, વેધો, પટિવેધો, વિજ્ઝિત્વા, વિદ્ધા, વિદ્ધાન. કો મં વિદ્ધા નિલીયતિ.

ઇધ વુદ્ધિયં. ઇજ્ઝતિ, સમિજ્ઝતિ. ઇદ્ધિ, ઇજ્ઝનં, સમિજ્ઝનં, ઇદ્ધો. તત્થ ઇદ્ધીતિ ઇજ્ઝનં ઇદ્ધિ. ઇજ્ઝન્તિ વા સત્તા એતાય ઇદ્ધા વુદ્ધા ઉક્કંસગતા હોન્તીતિ ઇદ્ધિ.

ગિધુ અભિકઙ્ખાયં. ગિજ્ઝતિ, ગિજ્ઝો. ગદ્ધો. ગદ્ધબાધિપુબ્બો. કામગિદ્ધો ન જાનાસિ. ગેધો.