૧૬. ભૂવાદિગણિકપરિચ્છેદ

ઇતો પરં અવગ્ગન્તા, મિસ્સકા ચેવ ધાતુયો;

વક્ખામિ ધાતુભેદાદિ-કુસલસ્સ મતાનુગા.

યકારન્તધાતુ

યા ગતિપાપુણેસુ. યાતિ, યન્તિ. યાતુ, યન્તુ. યેય્ય, યેય્યું, અનુપરિયેય્યું. યથાસમ્ભવં પદમાલા યોજેતબ્બા. યન્તો પુરિસો. યન્તી ઇત્થી. યન્તં કુલં. યાનં, ઉપયાનં, ઉય્યાનં ઇચ્ચાદીનિ. દિવાદિગણિકસ્સ પનસ્સ ‘‘યાયતિ, યાયન્તી’’તિઆદીનિ રૂપાનિ ભવન્તિ.

તત્ર યાનન્તિઆદીસુ યન્તિ એતેનાતિ યાનં, રથસકટાદિ. ઉપયન્તિ એતેન ઇસ્સરસ્સ વા પિયમનાપસ્સ વા સન્તિકં ગચ્છન્તીતિ ઉપયાનં, પણ્ણાકારં. ‘‘ઉપયાનાનિ મે દજ્જું, રાજપુત્ત તયિ ગતે’’તિ એત્થ હિ પણ્ણાકારાનિ ‘‘ઉપયાનાની’’તિ વુચ્ચન્તિ. સમ્પન્નદસ્સનીયપુપ્ફફલાદિતાય ઉદ્ધં ઓલોકેન્તા યન્તિ ગચ્છન્તિ એત્થાતિ ઉય્યાનં.

બ્યા ઉમ્મીસને. બ્યાતિ, બ્યન્તિ. બ્યાસિ, બ્યાથ. બ્યામિ, બ્યામ. યથાસમ્ભવં પદમાલા યોજેતબ્બા. તત્ર પનાયં પાળિ ‘‘યાવ બ્યાતિ નિમ્મીસતિ, તત્રાપિ રસતિબ્બયો’’તિ. તત્થ યાવ બ્યાતીતિ યાવ ઉમ્મીસતિ, પુરાણભાસા એસા, અયઞ્હિ યસ્મિં કાલે બોધિસત્તો ચૂળબોધિપરિબ્બાજકો અહોસિ, તસ્મિં કાલે મનુસ્સાનં વોહારો.

યુ મિસ્સને ગતિયઞ્ચ. યોતિ, યવતિ. આયુ, યોનિ.

તત્થ ‘‘આયૂ’’તિ આસદ્દો ઉપસગ્ગો. આયવન્તિ મિસ્સીભવન્તિ સત્તા એતેનાતિ આયુ. અથ વા આયવન્તિ આગચ્છન્તિ પવત્તન્તિ તસ્મિં સતિ અરૂપધમ્માતિ આયુ. તથા હિ અટ્ઠસાલિનિયં વુત્તં ‘‘આયવનટ્ઠેન આયુ. તસ્મિઞ્હિ સતિ અરૂપધમ્મા આયવન્તિ આગચ્છન્તિ પવત્તન્તિ, તસ્મા આયૂતિ વુચ્ચતી’’તિ. ‘‘આયુ, જીવિતં, પાણો’’ ઇચ્ચેતે પરિયાયા લોકવોહારવસેન. અભિધમ્મવસેન પન ‘‘ઠિતિ યપના યાપના જીવિતિન્દ્રિયં’’ ઇચ્ચેતેપિ તેહેવ સદ્ધિં પરિયાયા. યોનીતિ અણ્ડજાદીનં અણ્ડજાદીહિ સદ્ધિં યાય મિસ્સીભાવો હોતિ, સા યોનિ. ઇદં પનેત્થ નિબ્બચનં ‘‘યવન્તિ એત્થ સત્તા એકજાતિસમન્વયેન અઞ્ઞમઞ્ઞં મિસ્સકા હોન્તીતિ યોનિ’’ ઇતિ. એત્થ ચ યોનિસદ્દસ્સ અત્થુદ્ધારો નીયતે. યોનીતિ ખન્ધકોટ્ઠાસસ્સપિ કારણસ્સપિ પસ્સાવમગ્ગસ્સપિ નામં. ‘‘ચતસ્સો નાગયોનિયો. ચતસ્સો સુપણ્ણયોનિયો’’તિ એત્થ હિ ખન્ધકોટ્ઠાસો યોનિ નામ. ‘‘યોનિ હેસા ભૂમિજ ફલસ્સ અધિગમાયા’’તિ એત્થ કારણં. ‘‘ન ચાહં બ્રાહ્મણં બ્રૂમિ, યોનિજં મત્તિસમ્ભવ’’ન્તિ એત્થ પસ્સાવમગ્ગો. એત્થેતં વુચ્ચતિ –

ખન્ધાનઞ્ચાપિ કોટ્ઠાસે, મુત્તમગ્ગે ચ કારણે;

ઇમેસુ તીસુ અત્થેસુ, યોનિસદ્દો પવત્તતિ.

બ્યે સંવરણે. બ્યાયતિ.

બ્યે પવત્તિયં. બ્યેતિ સહબ્યો.

એત્થ સહબ્યોતિ સહ બ્યેતિ સહ પવત્તતીતિ સહબ્યો, સહાયો, એકભવૂપગો વા. તથા હિ ‘‘તાવતિંસાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપન્નો’’તિઆદીસુ એકભવૂપગો ‘‘સહબ્યો’’તિ વુચ્ચતિ.

હય ગતિયં. હયતિ. હયો. હયોતિ અસ્સો. સો હિ હયતિ સીઘં ગચ્છતીતિ હયોતિ વુચ્ચતિ. ઇમાનિ પનસ્સ નામાનિ –

અસ્સો તુરઙ્ગો તુરગો, વાજી વાહો હયોપિ ચ;

તબ્ભેદા સિન્ધવો ચેવ, ગોજો અસ્સતરોપિ ચ.

કારણાકારણઞ્ઞૂ તુ, આજાનીયો હયુત્તમો;

ઘોટકો તુ ખળુઙ્કસ્સો, વળવોતિ ચ વુચ્ચતિ;

અસ્સપોતો કિસોરોતિ, ખળુઙ્કોતિપિ વુચ્ચતિ;

હરિય ગતિગેલઞ્ઞેસુ. હરિયતિ.

અય વય પય મય તય ચય રય ગતિયં. અયતિ. વયતિ. પયતિ. મયતિ. તયતિ. ચયતિ. રયતિ. અયો, સમયો, વયો, પયો, રયો. મયતયચયધાતૂનં નામિકપદાનિ ઉપપરિક્ખિતબ્બાનિ.

તત્થ અયોતિ કાળલોહં, અયતિ નાનાકમ્મારકિચ્ચેસુ ઉપયોગં ગચ્છતીતિ અયો. વયોતિ પઠમવયાદિઆયુકોટ્ઠાસો, વયતિ પરિહાનિં ગચ્છતીતિ વયો. પયોતિ ખીરસ્સપિ ઉદકસ્સપિ નામં, પયતિ જનેન પાતબ્બભાવં ગચ્છતીતિ પયો. રયોતિ વેગો, યો ‘‘જવો’’તિપિ વુચ્ચતિ, તસ્મા રયનં જવનં રયો. એત્થ સમયસદ્દસ્સ અત્થુદ્ધારો વુચ્ચતે અહ નિબ્બચનેન. સમયસદ્દો –

સમવાયે ખણે કાલે, સમયે હેતુદિટ્ઠિસુ;

પટિલાભે પહાને ચ, પટિવેધે ચ દિસ્સતિ.

તથા હિ ‘‘અપ્પેવ નામ સ્વેપિ ઉપસઙ્કમેય્યામ કાલઞ્ચ સમયઞ્ચ ઉપાદાયા’’તિ એવમાદીસુ સમવાયો અત્થો. ‘‘એકોવ ખો ભિક્ખવે ખણો ચ સમયો ચ બ્રહ્મચરિયવાસાયા’’તિઆદીસુ ખણો. ‘‘ઉણ્હસમયો પરિળાહસમયો’’તિઆદીસુ કાલો. ‘‘મહાસમયો પવનસ્મિ’’ન્તિઆદીસુ સમૂહો. ‘‘સમયોપિ ખો તે ભદ્દાલિ અપ્પટિવિદ્ધો અહોસી’’તિઆદીસુ હેતુ. ‘‘તેન સમયેન ઉગ્ગાહમાનો પરિબ્બાજકો સમણમુણ્ડિકાપુત્તો સમયપ્પવાદકે તિન્દુકાચીરે એકસાલકે મલ્લિકાય આરામે પટિવસતી’’તિઆદીસુ દિટ્ઠિ.

‘‘દિટ્ઠે ધમ્મે ચ યો અત્થો, યો ચત્થો સમ્પરાયિકો;

અત્થાભિસમયા ધીરો, પણ્ડિતોતિ પવુચ્ચતી’’તિ

આદીસુ પટિલાભો. ‘‘સમ્મા માનાભિસમયા અન્તમકાસિ દુક્ખસ્સા’’તિઆદીસુ પહાનં. ‘‘દુક્ખસ્સ પીળનટ્ઠો સઙ્ખતટ્ઠો સન્તાપટ્ઠો અભિસમયટ્ઠો’’તિઆદીસુ પટિવેધો. એત્થ ચ ઉપસગ્ગાનં જોતકમત્તત્તા તસ્સ તસ્સ અત્થસ્સ વાચકો સમયસદ્દો એવાતિ સમયસદ્દસ્સ અત્થુદ્ધારેપિ સઉપસગ્ગો અભિસમયસદ્દો વુત્તો.

તત્થ સહકારીકારણતાય સન્નિજ્ઝં સમેતિ સમવેતીતિ સમયો, સમવાયો. સમેતિ સમાગચ્છતિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયં એત્થ તદાધારપુગ્ગલોતિ સમયો, ખણો. સમેન્તિ એત્થ, એતેન વા સઙ્ગચ્છન્તિ ધમ્મા સહજાતધમ્મેહિ ઉપ્પાદાદીહિ વાતિ સમયો, કાલો. ધમ્મપ્પવત્તિમત્તતાય અત્થતો અભૂતોપિ હિ કાલો ધમ્મપ્પવત્તિયા અધિકરણં કરણં વિય ચ પરિકપ્પનામત્તસિદ્ધેન રૂપેન વોહરિયતીતિ. સમં, સહ વા અવયવાનં અયનં પવત્તિ અવટ્ઠાનન્તિ સમયો, સમૂહો, યથા ‘‘સમુદાયો’’તિ. અવયવસહાવટ્ઠાનમેવ હિ સમૂહો. પચ્ચયન્તરસમાગમે એતિ ફલં એતસ્મા ઉપ્પજ્જતિ પવત્તતિ ચાતિ સમયો, હેતુ, યથા ‘‘સમુદયો’’તિ. સમેતિ સંયોજનભાવતો સમ્બન્ધા એતિ અત્તનો વિસયે પવત્તતિ, દળ્હગ્ગહણભાવતો વા સંયુત્તા અયન્તિ પવત્તન્તિ સત્તા યથાભિનિવેસં એતેનાતિ સમયો, દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિસંયોજનેન હિ સત્તા અતિવિય બજ્ઝન્તિ. સમિતિ સઙ્ગતિ સમોધાનન્તિ સમયો, પટિલાભો. સમસ્સ નિરોધસ્સ યાનં, સમ્મા વા યાનં અપગમો અપ્પવત્તીતિ સમયો, પહાનં. ઞાણેન અભિમુખં સમ્મા એતબ્બો અધિગન્તબ્બોતિ સમયો, ધમ્માનં અવિપરીતો સભાવો, અભિમુખભાવેન સમ્મા એતિ ગચ્છતિ બુજ્ઝતીતિ સમયો. યથાભૂતસભાવાવબોધો. એવં તસ્મિં તસ્મિં અત્થે સમયસદ્દસ્સ પવત્તિ વેદિતબ્બા.

નનુ ચ અત્થમત્તં પતિ સદ્દા અભિનિવિસન્તીતિ ન એકેન સદ્દેન અનેકે અત્થા અભિધીયન્તીતિ? સચ્ચમેતં સદ્દવિસેસે અપેક્ખિતે. સદ્દવિસેસે હિ અપેક્ખમાને એકેન સદ્દેન અનેકત્થાભિધાનં ન સમ્ભવતિ. ન હિ યો કાલત્થો સમયસદ્દો, સોયેવ સમૂહાદિઅત્થં વદતિ. એત્થ પન તેસં તેસં અત્થાનં સમય સદ્દવચનીયતા સામઞ્ઞમુપાદાય અનેકત્થતા સમયસદ્દસ્સ વુત્તા. એવં સબ્બત્થ અત્થુદ્ધારે અધિપ્પાયો વેદિતબ્બો.

ઇતો યાતો અયતો ચ, નિપ્ફત્તિં સમુદીરયે;

વિઞ્ઞૂ સમયસદ્દસ્સ, સમવાયાદિવાચિનો.

ઇતો યાતો અયતો ચ, સમાનત્થેહિ ધાતુહિ;

એવં સમાનરૂપાનિ, ભવન્તીતિ ચ ઈરયે.

નય રક્ખણે ચ. ચકારો ગતિપેક્ખકો. નયતિ. નયો. નયોતિ નયનં ગમનન્તિ નયો, પાળિગતિ. નયન્તિ વા રક્ખન્તિ અત્થં એતેનાતિ નયો, તથત્તનયાદિ.

દય દાનગતિહિંસાદાનરક્ખાસુ. દયતિ. દયા.

દયાતિ મેત્તાપિ વુચ્ચતિ કરુણાપિ. ‘‘દયાપન્નો’’તિ એત્થ હિ મેત્તા ‘‘દયા’’તિ, મેત્તચિત્તતં આપન્નોતિ હિ અત્થો. ‘‘અદયાપન્નો’’તિ એત્થ પન કરુણા ‘‘દયા’’તિ વુચ્ચતિ. નિક્કરુણતં આપન્નોતિ હિ અત્થો. એવં દયાસદ્દસ્સ મેત્તાકરુણાસુ પવત્તિ વેદિતબ્બા. તથા હિ અભિધમ્મટીકાયં વુત્તં ‘‘દયાસદ્દો યત્થ યત્થ પવત્તતિ, તત્થ તત્થ અધિપ્પાયવસેન યોજેતબ્બો. દયાસદ્દો હિ અનુરક્ખણત્થં અન્તોનીતં કત્વા પવત્તમાનો મેત્તાય ચ કરુણાય ચ પવત્તતી’’તિ.

વચનત્થો પનેત્થ એવં વેદિતબ્બો – દયતિ દદાતિ સત્તાનં અભયં એતાયાતિ દયા. દયતિ ગચ્છતિ વિભાગં અકત્વા પાપકલ્યાણજનેસુ સમં વત્તતિ, સીતેન સમં ફરન્તં રજોમલઞ્ચ પવાહેન્તં ઉદકમિવાતિપિ દયા, મેત્તા. દયતિ વા હિંસતિ કારુણિકં યાવ યથાધિપ્પેતં પરસ્સ હિતનિપ્ફત્તિં ન પાપુણાતિ, તાવાતિ દયા. દયતિ અનુગ્ગણ્હાતિ પાપજનમ્પિ સજ્જનો એતાયાતિપિ દયા. દયતિ અત્તનો સુખમ્પિ પહાય ખેદં ગણ્હાતિ સજ્જનો એતાયાતિ દયા. દયન્તિ ગણ્હન્તિ એતાય મહાબોધિસત્તા બુદ્ધભાવાય અભિનીહારકરણકાલે હત્થગતમ્પિ અરહત્તફલં છડ્ડેત્વા સંસારસાગરતો સત્તે સમુદ્ધરિતુકામા અનસ્સાસકરં અતિભયાનકં મહન્તં સંસારદુક્ખં, પચ્છિમભવે ચ સહ અમતધાતુપટિલાભેન અનેકગુણસમલઙ્કતં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણઞ્ચાતિપિ દયા, કરુણા. કરુણામૂલકા હિ સબ્બે બુદ્ધગુણા.

અપરો નયો – દયન્તિ અનુરક્ખન્તિ સત્તે એતાય, સયં વા અનુદયતિ, અનુદયમત્તમેવ વા એતન્તિ દયા, મેત્તા ચેવ કરુણા ચ. કિઞ્ચિ પયોગમેત્થ કથયામ ‘‘સેય્યથાપિ ગહપતિ ગિજ્ઝો વા કઙ્કો વા કુલલો વા મંસપેસિં આદાય દયેય્ય. પુત્તેસુ મદ્દી દયેસિ, સસ્સુયા સસુરમ્હિ ચ. દયિતબ્બો રથેસભ’’. તત્થ દયેય્યાતિ ઉપ્પતિત્વા ગચ્છેય્ય, ગત્યત્થવસેનેતં દટ્ઠબ્બં. દયેસીતિ મેત્તચિત્તં કરેય્યાસિ. દયિતબ્બોતિ પિયાયિતબ્બો. ઉભયમ્પેતં વિવરણં રક્ખણત્થં અન્તોગધં કત્વા અધિપ્પાયત્થવસેન કતન્તિ વેદિતબ્બં.

ઊયી તન્તસન્તાને. ઊયતિ. ઊતો, ઊતવા.

પૂયી વિસરણે દુગ્ગન્ધે ચ. પૂયતિ. પૂતો, પૂતવા. પૂતિમચ્છં કુસગ્ગેન, યો નરો ઉપનય્હતિ.

કનુયી સદ્દે. કનુયતિ. કનુતો, કનુતવા.

ખમાય વિધૂનને. ખમાયતિ. ખમાતો, ખમાતવા.

ફાયિ પાયિ વુદ્ધિયં. ફાયતિ. ફીતો, ફતવા.

તત્થ તતવન્તુપચ્ચયા, યકારલોપો, ધાત્વન્તસ્સ સરસ્સ ઇકારાદેસો ચ દટ્ઠબ્બો. એસ નયો ‘‘પૂતો પૂતવા’’તિઆદીસુપિ યથાસમ્ભવં દટ્ઠબ્બો. પાયતિ. પાયો. અપાયો. એત્થ ચ નત્થિ પાયો વુદ્ધિ એત્થાતિ અપાયો. અથ વા પન અયતો સુખતો અપેતોતિ અપાયોતિપિ નિબ્બચનીયં. અપાયોતિ ચ નિરયો તિરચ્છાનયોનિ પેત્તિવિસયો અસુરકાયોતિ ચત્તારો અપાયા.

તાયુ સન્તાનપાલનેસુ. તાયતિ. તાયનં. દિવાદિગણે પન તા પાલનેતિ ધાતું પસ્સથ, તસ્સ ‘‘તાયતિ તાણ’’ન્તિ રૂપાનિ. ઉભયેસં ક્રિયાપદં સમં. અકારયકારપચ્ચયમત્તેનેવ નાનત્તં, નામિકપદાનિ પન વિસદિસાનિ ‘‘તાયનં, તાણ’’ન્તિ.

ચાયુ પૂજાનિસામનેસુ. પૂજા પૂજના. નિસામનં ઓલોકનં સવનઞ્ચ વુચ્ચતિ. ‘‘ઇઙ્ઘ મદ્દિ નિસામેહિ. નિસામયથ સાધવો’’તિ ચ આદીસુ હિ ઓલોકનસવનાનિ નિસામનસદ્દેન વુત્તાનિ. અપિચ ઞાણેન ઉપપરિક્ખણમ્પિ નિસામનમેવાતિ ગહેતબ્બં. ચાયતિ, અપચાયતિ. અનગારે પબ્બજિતે, અપચે બ્રહ્મચારિયે. યે વુદ્ધમપચાયન્તિ. અપચિતિં દસ્સેતિ. નિચ્ચં વુદ્ધાપચાયિનો.

યકારન્તધાતુરૂપાનિ.

રકારન્તધાતુ

રા આદાને. રાતિ.

રિ સન્તાને. રેતિ. રેણુ. રેણૂતિ રજો.

રુ ગતિયં રોસને ચ. રવતિ, વિરવતિ.

રુ સદ્દે. રોતિ, રવતિ. રવો, ઉપરવો. રુતમનુઞ્ઞં રુચિયા ચ પિટ્ઠિ. રુતન્તિ રવનં રુતં, સદ્દો.

રે સદ્દે. રાયતિ. રા. રત્તિ. એત્થ ચ રાતિ સદ્દો. રત્તીતિ નિસાસઙ્ખાતો સત્તાનં સદ્દસ્સ વૂપસમકાલો. રા તિય્યતિ ઉચ્છિજ્જતિ એત્થાતિ રત્તિ.

બ્રૂ વિયત્તિયં વાચાયં. અપિ હન્ત્વા હતો બ્રૂતિ.

બ્રવીતિ, બ્રુન્તિ. બ્રૂસિ, બ્રૂથ. બ્રૂમિ, બ્રૂમ. બ્રૂતે, બ્રુવન્તે. બ્રૂસે, બ્રુવ્હે. બ્રુવે, બ્રુમ્હે.

બ્રૂતુ, બ્રુવિતુ, બ્રુવન્તુ. બ્રૂહિ, બ્રૂથ. બ્રૂમિ, બ્રૂમ. બ્રૂતં, બ્રુવન્તં.

એત્થ ચ અમ્બટ્ઠસુત્તે ‘‘પુન ભવં ગોતમો બ્રુવિતૂ’’તિ પાળિદસ્સનતો ‘‘બ્રુવિતૂ’’તિ વુત્તં. એવં સબ્બત્થાપિ ઉપપરિક્ખિત્વા નયો ગહેતબ્બો.

બ્રુવેય્ય, બ્રુવે, બ્રુવેય્યું. બ્રુવેય્યાસિ, બ્રુવેય્યાથ. બ્રુવેય્યામિ, બ્રુવેય્યામ. બ્રુવેથ, બ્રુવેરં. બ્રુવેથો, બ્રુવેય્યાવ્હો. બ્રુવેય્યં. બ્રુવેય્યામ્હે.

પબ્રૂતિ. અનુબ્રૂતિ. પબ્રૂતુ, અનુબ્રૂતુ. પબ્રુવેય્ય, અનુબ્રુવેય્ય. એવં સબ્બત્થ પઅનુઉપસગ્ગેહિપિ યથાસમ્ભવં પદમાલા યોજેતબ્બા.

આહ, આહુ. બ્રવે, બ્રવિત્થ, બ્રવિરે. બ્રવિત્થો, બ્રવિવ્હો. બ્રવિં, બ્રવિમ્હે. પરોક્ખાવસેન વુત્તાનિ.

અબ્રવા, અબ્રવૂ. અબ્રવો, અબ્રવત્થ. અબ્રવં, અબ્રવમ્હા. અબ્રવત્થ, અબ્રવત્થું. અબ્રવસે, અબ્રવ્હં. અબ્રવિં, અબ્રવિમ્હસે. હિય્યત્તનીવસેન વુત્તાનિ.

અબ્રવિ, અબ્રવું. અબ્રવો, અબ્રવિત્થ. અબ્રવિં, અબ્રવિમ્હા. અબ્રવા, અબ્રવૂ. અબ્રવસે, અબ્રવિવ્હં. અબ્રવં, અબ્રવિમ્હે. અજ્જતનીવસેન વુત્તાનિ.

બ્રુવિસ્સતિ, બ્રુવિસ્સન્તિ. અબ્રવિસ્સા, અબ્રવિસ્સંસુ. સેસં સબ્બં નેતબ્બં. કમ્મપદં અપ્પસિદ્ધં. સચે પન સિયા, ‘‘બ્રૂયતી’’તિ સિયા ‘‘લુયતિ, લૂયતી’’તિ પદાનિ વિય.

જીર બ્રૂહને. બ્રૂહનં વડ્ઢનં. જીરતિ. જીરં. જીરમાનો. જીરણં. અપ્પસ્સુતાયં પુરિસો, બલિબદ્દોવ જીરતિ.

પૂર પૂરણે. પૂરતિ. પૂરતોવ મહોદધિ. સબ્બે પૂરેન્તુ સઙ્કપ્પા. પૂરિતું, પૂરિત્વા, પૂરં, પૂરિતં. પુણ્ણં, પરિપુણ્ણં. સમ્પુણ્ણં, પૂરણં. પૂરણો કસ્સપો. કારિતે ‘‘પારમિયો પૂરેતિ, પૂરયતિ, પૂરાપેતિ, પૂરાપયતિ. પૂરેત્વા, પૂરયિત્વા, પૂરાપેત્વા, પૂરાપયિત્વા, પરિપૂરેત્વા’’ ઇચ્ચાદીનિ ભવન્તિ.

ઘોર ગતિપટિઘાતે. ગતિપટિઘાતં ગતિપટિહનનં. ઘોરતિ.

ધોર ગતિચાતુરિયે. ગતિચાતુરિયં ગતિછેકભાવો. ધોરેતિ.

સર ગતિયં. સરતિ, વિસરતિ, ઉસ્સરતિ. ઉસ્સારણા. સરો. સંસારો ઇચ્ચાદીનિ. તત્થ સરોતિ રહદો. સંસારોતિ વટ્ટં, યો ‘‘ભવો’’તિપિ વુચ્ચતિ.

ચર ચરણે. ચરતિ, વિચરતિ, અનુચરતિ, સઞ્ચરતિ.

ચર ગતિભક્ખનેસુ. ચરતિ, વિચરતિ, અનુચરતિ, સઞ્ચરતિ, પટિચરતિ. ચરિયા. ચરિતા. ચારો. વિચારો. અનુવિચારો. ઉપવિચારો. ચરણં. ચારકો. ઓચરકો. બ્રહ્મચરિયં ઇચ્ચાદીનિ.

તત્થ ચરતીતિ ગચ્છતિ, ભક્ખતિ વા. તથા હિ ચરન્તિ પદસ્સ ગચ્છન્તો ખાદન્તો ચાતિ અત્થં વદન્તિ ગરૂ. પટિચરતીતિ પટિચ્છાદેતિ. ચારકોતિ તંપવેસિતાનં સત્તાનં સુખં ચરતિ ભક્ખતીતિ ચારકો, રોધો. ઓચરકોતિ અધોચારી. બ્રહ્મચરિયન્તિ દાનમ્પિ વેય્યાવચ્ચમ્પિ સિક્ખાપદમ્પિ બ્રહ્મવિહારોપિ ધમ્મદેસનાપિ મેથુનવિરતિપિ સદારસન્તોસોપિ ઉપોસથોપિ અરિયમગ્ગોપિ સકલં સાસનમ્પિ અજ્ઝાસયોપિ વુચ્ચતિ.

કિન્તે વતં કિં પન બ્રહ્મચરિયં,

કિસ્સ સુચિણ્ણસ્સ અયં વિપાકો;

ઇદ્ધિજુતિબલવીરિયૂપપત્તિ,

ઇદઞ્ચ તે નાગ મહાવિમાનં.

અહઞ્ચ ભરિયા ચ મનુસ્સલોકે,

સદ્ધા ઉભો દાનપતી અહુમ્હા;

ઓપાનભૂતં મે ઘરં તદાસિ,

સન્તપ્પિતા સમણબ્રાહ્મણા ચ.

તં મે વતં તં પન બ્રહ્મચરિયં,

તસ્સ સુચિણ્ણસ્સ અયં વિપાકો;

ઇદ્ધિજુતિબલવીરિયૂપપત્તિ,

ઇદઞ્ચ મે ધીર મહાવિમાન’’ન્તિ

ઇમસ્મિઞ્હિ પુણ્ણકજાતકે દાનં ‘‘બ્રહ્મચરિય’’ન્તિ વુત્તં.

‘‘કેન પાણિ કામદદો, કેન પાણિ મધુસ્સવો;

કેન તે બ્રહ્મચરિયેન, પુઞ્ઞં પાણિમ્હિ ઇજ્ઝતિ.

તેન પાણિ કામદદો, તેન પાણિ મધુસ્સવો;

તેન મે બ્રહ્મચરિયેન, પુઞ્ઞં પાણિમ્હિ ઇજ્ઝતી’’તિ

ઇમસ્મિં અઙ્કુરપેતવત્થુમ્હિ વેય્યાવચ્ચં ‘‘બ્રહ્મચરિય’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘ઇદં ખો તં ભિક્ખવે તિત્તિરિયં નામ બ્રહ્મચરિયં અહોસી’’તિ ઇમસ્મિં તિત્તિરજાતકે સિક્ખાપદં ‘‘બ્રહ્મચરિય’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘તં ખો પન પઞ્ચસિખ બ્રહ્મચરિયં નેવ નિબ્બિદાય ન વિરાગાય…પે… યાવદેવ બ્રહ્મલોકૂપપત્તિયા’’તિ ઇમસ્મિં મહાગોવિન્દસુત્તે બ્રહ્મવિહારા ‘‘બ્રહ્મચરિય’’ન્તિ વુત્તા. ‘‘એકસ્મિં બ્રહ્મચરિયસ્મિં, સહસ્સં મચ્ચુહાયિનો’’તિ એત્થ ધમ્મદેસના ‘‘બ્રહ્મચરિય’’ન્તિ વુત્તા. ‘‘પરે અબ્રહ્મચારી ભવિસ્સન્તિ, મયમેત્થ બ્રહ્મચારિનો ભવિસ્સામા’’તિ સલ્લેખસુત્તે મેથુનવિરતિ ‘‘બ્રહ્મચરિય’’ન્તિ વુત્તા.

મયઞ્ચ ભરિયા નાતિક્કમામ,

અમ્હે ચ ભરિયા નાતિક્કમન્તિ;

અઞ્ઞત્ર તાહ બ્રહ્મચરિયં ચરામ;

તસ્મા હિ અમ્હં દહરા ન મીયરે’’તિ

મહાધમ્મપાલજાતકે સદારસન્તોસો ‘‘બ્રહ્મચરિય’’ન્તિ વુત્તો.

હીનેન બ્રહ્મચરિયેન, ખત્તિયે ઉપપજ્જતિ;

મજ્ઝિમેન ચ દેવેસુ, ઉત્તમેન વિસુજ્ઝતી’’તિ

એવં નિમિજાતકે અવીતિક્કમવસેન કતો ઉપોસથો ‘‘બ્રહ્મચરિય’’ન્તિ વુત્તો. ‘‘ઇદં ખો પન પઞ્ચસિખ બ્રહ્મચરિયં એકન્તનિબ્બિદાય વિરાગાય…પે… અયમેવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો’’તિ મહાગોવિન્દસુત્તસ્મિંયેવ અરિયમગ્ગો ‘‘બ્રહ્મચરિય’’ન્તિ વુત્તો. ‘‘તયિદં બ્રહ્મચરિયં ઇદ્ધઞ્ચેવ ફીતઞ્ચ વિત્થારિકં બાહુજઞ્ઞં પુથુભૂતં યાવદેવ મનુસ્સેહિ સુપ્પકાસિત’’ન્તિ પાસાદિકસુત્તે સિક્ખત્તયસઙ્ગહં સકલં સાસનં ‘‘બ્રહ્મચરિય’’ન્તિ વુત્તં.

‘‘અપિ અતરમાનાનં, ફલાસાવ સમિજ્ઝતિ;

વિપક્કબ્રહ્મચરિયોસ્મિ, એવં જાનાહિ ગામણી’’તિ

એત્થ અજ્ઝાસયો ‘‘બ્રહ્મચરિય’’ન્તિ વુત્તો. ઇચ્ચેવં –

દાનં વેય્યાવટિયઞ્ચ, સિક્ખા બ્રહ્મવિહારકા;

ધમ્મક્ખાનં મેથુનતા-વિરતિ ચ ઉપોસથો.

સદારેસુ ચ સન્તોસો, અરિયમગ્ગો ચ સાસનં;

અજ્ઝાસયો ચિમે બ્રહ્મ-ચરિયસદ્દેન વુચ્ચરે.

હુર કોટિલ્લે. હુરતિ.

સર સદ્દોપતાપેસુ. સરતિ. સરો, સરણં.

એત્થ ચ સરોતિ સદ્દોપિ વુચ્ચતિ ઉસુપિ. સરણન્તિ સરતિ ઉપતાપેતિ હિંસતિ સરણગતાનં તેનેવ સરણગમનેન ભયં સન્તાપં દુક્ખં દુગ્ગતિં પરિકિલેસઞ્ચાતિ સરણં, બુદ્ધાદિરતનત્તયં. અથ વા સદ્ધા પસન્ના મનુસ્સા ‘‘અમ્હાકં સરણમિદ’’ન્તિ સરન્તિ ચિન્તેન્તિ, તં તત્થ ચ વાચં નિચ્છરન્તિ ગચ્છન્તિ ચાતિપિ સરણં.

સર ચિન્તાયં. સરતિ, સુસરતિ ઇચ્ચપિ પયોગો. અપ્પક્ખરાનઞ્હિ બહુભાવો અઞ્ઞથાભાવો ચ હોતિ, યથા ‘‘દ્વે, દુવે, તણ્હા તસિણા, પમ્હં, પખુમ’’ન્તિ. અનુસ્સરતિ, પટિસ્સરતિ. સરન્તિ એતાય સત્તા, સયં વા સરતિ, સરણમત્તમેવ વા એતન્તિ સતિ. અનુસ્સતિ, પટિસ્સતિ. સરતીતિ સતો. પુનપ્પુનં સરતીતિ પટિસ્સતો.

દ્વર સંવરણે. સંવરણં રક્ખણા. દ્વરતિ. દ્વારં. દ્વિસદ્દૂપપદઅરધાતુવસેનપિ ઇદં રૂપં સિજ્ઝતિ. તત્રિમાનિ નિબ્બચનાનિ – દ્વરન્તિ સંવરન્તિ રક્ખન્તિ એતેનાતિ દ્વારં, અથ વા દ્વે કવાટા અરન્તિ ગચ્છન્તિ પવત્તન્તિ એત્થાતિપિ દ્વારન્તિ. ગેહદ્વારમ્પિ કાયદ્વારાદીનિપિ ઉપાયોપિ દ્વારન્તિ વુચ્ચતિ. પાળિયં તુ ‘‘દ્વારં દ્વારા’’તિ ચ ઇત્થિનપુંસકવસેન દ્વારસદ્દો વુત્તો. તથા હિ ‘‘દ્વારમ્પિ સુરક્ખિતં હોતી’’તિ ચ ‘‘દ્વારાપેસા’’તિ ચ તસ્સ દ્વિલિઙ્ગતા વુત્તા.

ગર ઘર સેચને. ગરતિ. ઘરતિ. ઘરં.

ધૂર હુચ્છને. હુચ્છન કોટિલ્લં. ધૂરતિ.

તર પ્લવનસરણેસુ. તરતિ. તરણં. તિત્થં. તિણ્ણો. ઉત્તિણ્ણો. ઓતિણ્ણો ઇચ્ચાદીનિ. તત્થ તરણં વુચ્ચતિ નાવા, તરતિ ઉદકપિટ્ઠે પ્લવતિ, તરન્તિ ઉત્તરન્તિ વા નદિં એતેનાતિ અત્થેન.

નાવા પ્લવો તરં પોતો, તરણં ઉત્તરં તથા;

જલયાનન્તિ એતાનિ, નાવાનામાનિ હોન્તિ તુ.

તર સમ્ભમે. સમ્ભમો અનવટ્ઠાનં. તરતિ. તરિતો. તુરઙ્ગો.

એત્થ ચ ‘‘સો માસખેત્તં તરિતો અવાસરિ’’ન્તિ પાળિ નિદસ્સનં. તત્થ તરિતોતિ તુરિતો સમ્ભમન્તો. અવાસરિન્તિ ઉપગચ્છિં ઉપવિસિં વા.

જર રોગે. એત્થ જરરોગોયેવ ‘‘રોગો’’તિ અધિપ્પેતો પયોગવસેન. જરસદ્દસ્સ હિ જરરોગે પવત્તનિયમનત્થં ‘‘રોગે’’તિ વુત્તં. તેન અઞ્ઞો રોગો ઇધ રોગસદ્દેન ન વુચ્ચતિ. જરતિ. જરો. સજ્જરો. પજ્જરરોગો. જરેન પીળિતા મનુસ્સા. યત્થ તુ અયં વયોહાનિવાચકો, તત્થ પયોગે ‘‘જીરતિ, જરા’’તિ ચસ્સ રૂપાનિ ભવન્તિ.

દર ભયે. દરતિ. દરી. ‘‘બીલાસયા દરીસયા’’તિ નિદસ્સનં. તત્થ દરીતિ ભાયિતબ્બટ્ઠેન દરી.

દર આદરાનાદરેસુ. દરતિ, આદરતિ, અનાદરતિ. આદરો, અનાદરો.

એત્થ ચ દરતીતિ દરં કરોતીતિ ચ અનાદરં કરોતીતિ ચ અત્થો. યથા હિ આરકાસદ્દો દૂરાસન્નવાચકો, તથાયમ્પિ દરધાતુ આદરાનાદરવાચકો દટ્ઠબ્બો. દરસદ્દો ચ કાયદરથે ચિત્તદરથે કિલેસદરથે ચ વત્તતિ. અયઞ્હિ –

આદિત્તં વત મં સન્તં, ઘતસિત્તંવ પાવકં;

વારિના વિય ઓસિઞ્ચિ, સબ્બં નિબ્બાપયે દર’’ન્તિ

એત્થ કાયદરથે ચિત્તદરથે ચ વત્તતિ. ‘‘વીતદ્દરો વીતસોકો વીતસલ્લો, સયં અભિઞ્ઞાય અભાસિ બુદ્ધો’’તિ એત્થ પન કિલેસદરથે વત્તતિ. વીતદ્દરોતિ હિ અગ્ગમગ્ગેન સબ્બકિલેસાનં સમુચ્છિન્નત્તા વિગતકિલેસદરથોતિ અત્થો.

નર નયને. નરતિ. નરો, નારી.

એત્થ નરોતિ પુરિસો. સો હિ નરતિ નેતીતિ નરો. યથા પઠમપકતિભૂતો સત્તો દતરાય પકતિયા સેટ્ઠટ્ઠેન પુરિ ઉચ્ચાટ્ઠાને સેતિ પવત્તતીતિ પુરિસોતિ વુચ્ચતિ, એવં નયનટ્ઠેન નરોતિ વુચ્ચતિ. પુત્તભાતુભૂતોપિ હિ પુગ્ગલો માતુજેટ્ઠભગિનીનં નેતુટ્ઠાને તિટ્ઠતિ, પગેવ ઇતરો ઇતરાસં. નારીતિ નરેન યોગતો, નરસ્સાયન્તિ વા નારી. અપરમ્પેત્થ નરસદ્દસ્સ નિબ્બચનં, નરિયતિ સકેન કમ્મેન નિય્યતીતિ નરો, સત્તો મનુસ્સો વા. ‘‘કમ્મેન નિય્યતેઓ લોકો’’તિ હિ વુત્તં. તત્થ નરસદ્દસ્સ તાવ પુરિસવચને ‘‘નરા ચ અથ નારિયો’’તિ નિદસ્સનં. સત્તમનુસ્સવચને પન ‘‘બુદ્ધો અયં એદિસકો નરુત્તમો. આમોદિતા નરમરૂ’’તિ ચ નિદસ્સનં, તસ્મા ‘‘નરોતિ પુરિસો, નરોતિ સત્તો, નરોતિ મનુસ્સો’’તિ તત્થ તત્થ યથાસમ્ભવં અત્થો સંવણ્ણેતબ્બો.

હર હરણે. હરણં પવત્તનં. હરતિ. સાવત્થિયં વિહરતિ. વિહાસિ. વિહંસુ. વિહરિસ્સતિ. અપ્પમત્તો વિહિસ્સતિ. વોહરતિ. સંવોહરતિ. સબ્બો હરતિ વા. રૂપિયસંવોહારો, રૂપિયસબ્બોહારો વા. પાટિહારિયં. પીતિપામોજ્જહારો. વિહારો. વોહારો. અભિહારો. ચિત્તં અભિનીહરતિ. સાસને વિહરં, વિહરન્તો, વિહરમાનો. વિહાતબ્બં, વિહરિતું. વિહરિત્વા. અઞ્ઞાનિપિ યોજેતબ્બાનિ.

તત્થ પાટિહારિયન્તિ સમાહિતે ચિત્તે વિગતૂપક્કિલેસે કતકિચ્ચેન પચ્છા હરિતબ્બં પવત્તેતબ્બન્તિ પાટિહારિયં. પટીતિ હિ અયં સદ્દો ‘‘પચ્છા’’તિ એતસ્સ અત્થં બોધેતિ ‘‘તસ્મિં પટિપવિટ્ઠમ્હિ, અઞ્ઞો આગઞ્છિ બ્રાહ્મણો’’તિઆદીસુ વિય. વિહારોતિ ઠાનનિસજ્જાદિના વિહરન્તિ એત્થાતિ વિહારો, ભિક્ખૂનં આવાસો. વિહરણં વા વિહારો, વિહરણક્રિયા. વોહારોતિ બ્યવહારોપિ પણ્ણત્તિપિ વચનમ્પિ ચેતનાપિ. તત્થ

યો હિ કોચિ મનુસ્સેસુ, વોહારં ઉપજીવતિ;

એવં વાસેટ્ઠ જાનાતિ, વાણિજો સો નબ્રાહ્મણો’’તિ.

અયં બ્યવહારવોહારો નામ. ‘‘સઙ્ખા સમઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિ વોહારો’’તિ અયં પણ્ણત્તિવોહારો નામ. તથા તથા વોહરન્તિ પરામસન્તીતિ અયં વચનવોહારો નામ. ‘‘અટ્ઠ અરિયવોહારા, અટ્ઠ અનરિયવોહારા’’તિ અયં ચેતનાવોહારો નામ. ઇચ્ચેવં –

બ્યવહારે વચને ચ, પણ્ણત્તિચેતનાસુ ચ;

વોહારસદ્દો ચતૂસુ, ઇમેસ્વત્થેસુ દિસ્સતિ.

હર અપનયને. અપનયનં નીહરણં. દોસં હરતિ. નીહરતિ. નીહારો, પરિહરતિ. પરિહારો. રજોહરણં. સબ્બદોસહરો ધમ્મો. ભગવતો ચ સાસનસ્સ ચ પટિપક્ખે તિત્થિયે હરતીતિ પાટિહારિયં. મત્તાવણ્ણભેદેનેત્થ ‘‘પાટિહેરં પાટિહીરં પાટિહારિય’’ન્તિ તીણિ પદરૂપાનિ, ભવન્તિ.

હર આદાને. અદિન્નં હરતિ. હરિસ્સતિ. હાહિતિ ઇચ્ચપ. ‘‘ખરાજિનં પર સુઞ્ચ, ખારિકાજઞ્ચ હાહિતી’’તિ ઇદમેત્થ નિદસ્સનં. આહરતિ, અવહરતિ, સંહરતિ, અપહરતિ, ઉપહરતિ, પહરતિ, સમ્પહરતિ, સમાહરતિ. મનોહરો પાસાદો. પરસ્સહરણં. આહારો, અવહારો, સંહારો, ઉપહારો, સમ્પહારો, સમાહારો. હરિય્યતિ, આહરિય્યતિ. આહરિય્યન્તિ. આહટં, હરિતું, આહરિતું, આહરિત્વા, આહરિત્વાન. અઞ્ઞાનિપિ યોજેતબ્બાનિ.

ધર ધરણે. ધરણં વિજ્જમાનતા. ધરતિ. ધરતે સત્થુસાસનં.

ધર અવિદ્ધંસને. નિબ્બાનં નિચ્ચં ધરતિ.

ખર ખયે. ખરતિ. ખરણં. નક્ખરન્તિ ન ખિય્યન્તીતિ અક્ખરાનિ. નક્ખરન્તિ ન નસ્સન્તીતિ નક્ખત્તાનીતિ પોરાણા.

જાગરનિદ્દક્ખયે જાગરતિ. જાગરો, જાગરણં, જાગરં. દીઘા જાગરતો રત્તિ. જાગરમાનો. અયઞ્ચ ધાતુ તનાદિગણં પત્વા ‘‘જાગરોતિ, પટિજાગરોતી’’તિ રૂપાનિ જનેતિ.

ઈર વચને ગતિકમ્પનેસુ ચ. ઈરતિ. ઈરિતં. એરિતં. સમીરણો. જિનેરિતો ધમ્મો. કુપ્પન્તિ વાતસ્સપિ એરિતસ્સ.

તત્થ સમીરણોતિ વાતો. સો હિ સમીરતિ વાયતિ, સમીરેતિ ચ રુક્ખસાખાપણ્ણાદીનિ સુટ્ઠુ કમ્પેતીતિ ‘‘સમીરણો’’તિ વુચ્ચતિ.

હરે લજ્જાયં. અલુત્તન્તોયમેકારન્તો ધાતુ, ગિલે પીતિક્ખયેતિ ધાતુ વિય. હરાયતિ. હરાયનં. અટ્ટીયામિ હરાયામિ.

એત્થ હરાયતીતિ લજ્જતિ, હિરિં કરોતીતિ અત્થો.

પર પાલનપૂરણેસુ. ‘‘પરતિ, પરમો’’તિમસ્સ રૂપાનિ, નર નયનેતિ ધાતુસ્સ ‘‘નરતિ નરો’’તિ રૂપાનિ વિય.

તત્થ પરતીતિ પાલેતિ, પૂરતિ વા. સુદ્ધકત્તુવસેનિદં પદં વુત્તં. હેતુકત્તુવસેન હિ ‘‘પારેતિ પારયતી’’તિઆદીનિ રૂપાનિ ભવન્તિ. પરમોતિ પાલકો પૂરકો વા. એત્થ ચ ‘‘પારમી’’તિ પદં એતસ્સત્થસ્સ સાધકં. તથા હિ પારમીતિ પરતિ, પારેતિ ચાતિ પરમો, દાનાદીનં ગુણાનં પાલકો પૂરકો ચ મહાબોધિસત્તો. પરમસ્સ ઇદં, પરમસ્સ વા ભાવો, કમ્મં વા પારમી, દાનાદિક્રિયા. ગરૂહિ પન ‘‘પૂરેતીતિ પરમો, દાનાદીનં ગુણાનં પૂરકો પાલકો ચા’’તિ વુત્તં, તં વીમંસિતબં.

વર વરણે. વરતિ. વારણો, વરુણો.

ગિર નિગ્ગિરણો. નિગ્ગિરણં પગ્ઘરણં. ગિરતિ, ગિરિ.

એત્થ ગિરીતિ પબ્બતા, યો ‘સેલો’’તિઆદીહિ અનેકેહિ નામેહિ કથિયતિ. સો હિ સન્ધિસઙ્ખાતેહિ પબ્બેહિ ચિતત્તા પબ્બમસ્સ અત્થીતિ પબ્બતો. હિમવમનાદિવસેન જલસ્સ સારભૂતાનં ભેસજ્જાદિવત્થૂનઞ્ચ ગિરણતો ગિરીતિ વુચ્ચતિ.

ઇમાનિ પનસ્સ નામાનિ –