૧૫. સરવગ્ગપઞ્ચકન્તિક સુદ્ધસ્સરધાતુ

ઇતો પરં તુ સરતો, કકારન્તાદિભેદતો;

ધાતુયો ધાતુનિપ્ફન્ન-રૂપાનિ વિવિધાનિ ચ.

સાટ્ઠકથે પિટકમ્હિ, જિનપાઠે યથાબલં;

નયં ઉપપરિક્ખિત્વા, સમાસેન કથેસ્સ’હં.

ઇ ગતિયં. યેસં ધાતૂનં ગતિઅત્થો, બુદ્ધિપિ તેસં અત્થો. પવત્તિપાપુણાનિપિ. તત્ર ગમનં દુવિધં કાયગમનં ઞાણગમનઞ્ચ. તેસુ કાયગમનં નામ ઇરિયાપથગમનં, ઞાણગમનં નામ ઞાણુપ્પત્તિ, તસ્મા પયોગાનુરૂપેન ‘‘ગચ્છતી’’તિ પદસ્સ ‘‘જાનાતી’’તિપિ અત્થો ભવતિ, ‘‘પવત્તતી’’તિપિ અત્થો ભવતિ, ‘‘પાપુણાતી’’તિપિ અત્થો ભવતિ, ઇરિયાપથગમનેન ગચ્છતીતિપિ અત્થો ભવતિ, ઞાણગમનેન ગચ્છતીતિપિ અત્થો ભવતિ. તથા હિ ‘‘સીઘં ગચ્છતી’’તિઆદીસુ ઇરિયાપથગમનં ‘‘ગમન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. સુન્દરં નિબ્બાનં ગતો. ‘‘ગતિમા’’તિઆદીસુ પન ઞાણગમનં. એવં સબ્બેસમ્પિ ગત્યત્થાનં ધાતૂનં યથાપયોગં અત્થો ગહેતબ્બો.

તસ્સિમાનિ રૂપાનિ ભવન્તિ – ઇતિ, એતિ, ઉદેતિ. કારિતે ‘‘ઉદાયતી’’તિ રૂપં ભવતિ. ઉટ્ઠાપેતીતિ હિ અત્થો, દુકારો આગમો. ઉપેતિ, સમુપેતિ, વેતિ, અપેતિ, અવેતિ, અન્વેતિ, સમેતિ, અભિસમેતિ, સમયો, અભિસમયો, ઈદિ, ઉદિ, એકોદિ, પણ્ડિતો, ઇતો, ઉદિતો, ઉપેતો, સમુપેતો, અન્વિતો, અપેતો, સમેતો, એતબ્બો, પચ્ચેતબ્બો, પટિયમાનો, પટિચ્ચો, એન્તો, અધિપ્પેતો, અધિપ્પાયો, પચ્ચયો, અઞ્ઞાનિપિ યોજેતબ્બાનિ. ‘‘ઇતા, ઇત’’ન્તિઆદિના યથારહં ઇત્થિનપુંસકવસેનપિ. પચ્ચેતું, ઉપેતું, સમુપેતું, અન્વેતું, સમેતું, અભિસમેતું, ઇચ્ચ, પટિચ્ચ, સમેચ્ચ, અભિસમેચ્ચ, અપેચ્ચ, ઉપેચ્ચ, પટિમુખં ઇત્વા, ઇત્વાન, ઉપેત્વા, ઉપેત્વાન, ઉપેતુન, અઞ્ઞાનિપિ બુદ્ધવચનાનુરૂપતો યોજેતબ્બાનિ.

ઇતિઇતિ ક્રિયાસદ્દો, સુત્તન્તેસુ ન દિસ્સતિ;

ઇદમેત્થ ન વત્તબ્બં, દસ્સનાયેવ મે રુતો.

‘‘ઇતાયં કોધરૂપેન’’, ઇતિ પાળિ હિ દિસ્સતિ;

અઙ્ગુત્તરનિકાયમ્હિ, મુનિનાહચ્ચ ભાસિતા;

વુત્તઞ્હેતં ભગવતા અઙ્ગુત્તરનિકાયે કોધં નિન્દન્તેન –

‘‘ઇતાયં કોધરૂપેન, મચ્ચુવેસો ગુહાસયો;

તં દમેન સમુચ્છિન્દે, પઞ્ઞાવીરિયેન દિટ્ઠિયા’’તિ.

તત્ર ઇતાયન્તિ ઇતિ અયન્તિ છેદો. ઇતિઇતિ ચ ગચ્છતિ પવત્તતીતિ અત્થો. અયં પનેત્થ સુત્તપદત્થો – યો દોસો લોકે ‘‘કોધો’’તિ લોકિયમહાજનેન વુચ્ચતિ, નાયં અત્થતો કોધોતિ વત્તબ્બો. કિન્તિ પન વત્તબ્બો, એસો હિ સરીરસઙ્ખાતગુહાસયો મચ્ચુરાજા એવ કોધવસેન પમદ્દન્તો સત્તસન્તાને ગચ્છતીતિ વત્તબ્બો. તં એવરૂપં ‘‘મચ્ચુરાજા’’તિ વત્તબ્બં બહુનો જનસ્સ અનત્થકરં કોધં હિતકામો દમેન પઞ્ઞાય વીરિયેન દિટ્ઠિયા ચ છિન્દેય્યાતિ.

એતીતિ ઇમસ્સ પન આગચ્છતીતિ અત્થો. ‘‘એતી’’તિ એત્થ હિ આઉપસગ્ગો સન્ધિકિચ્ચેન પટિચ્છન્નત્તા ન પાકટો વલાહકાવત્થરિતો પુણ્ણચન્દો વિય. તથા હિ એત્થ આ ઇતિ એતીતિ સન્ધિવિગ્ગહો ભવતિ, આકારસ્સ ચ ઇકારેન પરેન સદ્ધિંયેવ એકારાદેસો. તસ્મા ‘‘અયં સો સારથી એતિ. એતુ વેસ્સન્તરો રાજા’’તિઆદીસુ ‘‘આગચ્છતિ, આગચ્છતૂ’’તિઆદિના અત્થો કથેતબ્બો. બ્યાકરણસત્થેપિ હિ આ ઇતિ એતીતિ સન્ધિવિગ્ગહો દિસ્સતિ, તસ્મા અયમ્પિ નીતિ સાધુકં મનસિ કાતબ્બા. અથ વા ઇતીતિ રસ્સવસેન વુત્તં પદં ગમનં બોધેતિ, એતીતિ વુદ્ધિવસેન વુત્તં પન યથાપયોગં આગમનાદીનિ. મત્તાવસેનપિ હિ પદાનિ સવિસેસત્થાનિ ભવન્તિ. તં યથા? સાસને પબ્બજિતો, રટ્ઠા પબ્બાજિતોતિ. સઞ્ઞોગાસઞ્ઞોગવસેનપિ, તં યથા? ગામા નિગ્ગચ્છતિ. યસં પોસો નિગચ્છતિ, તસ્મા અયમ્પિ નીતિ સાધુકં મનસિ કાતબ્બા. એત્થેતં વુચ્ચતિ –

ઇ ગતિયન્તિ કથિતા, ધાતુ વુદ્ધિં ગતા યદા;

તદા આગમનત્થસ્સ, વાચિકા પાયતો વસા.

ઇરિયાપથત્થતો હે-સા નિચ્ચાગમવાચિકા;

‘‘અયં સો સારથી એતિ’’, ઇચ્ચાદેત્થ નિદસ્સનં.

અનિરિયાપથત્થેન, વત્તને ગમનેપિ ચ;

આગમને ચ હોતીતિ, ધીમા લક્ખેય્ય તં યથા.

‘‘પટિચ્ચ ફલમેતી’’તિ, એવમાદીસુ વત્તને;

વુદ્ધિપ્પત્તા ઇકારવ્હા, એસા ધાતુ પવત્તતિ.

‘‘અત્થમેન્તમ્હિ સૂરિયે, વાળા’’ ઇચ્ચાદીસુ પન;

ગતે, ‘‘એતીતિ ઇતી’’તિ-આદિસ્વાગમને સિયા.

તથા હિ ઈતીતિ અનત્થાય એતિ આગચ્છતીતિ ઈતિ, ઉપદ્દવો, ઇતિ આગમનત્થો ગહેતબ્બો. આહ ચ સુત્તનિપાતટ્ઠકથાયં ‘‘એતીતિ ઈતિ, આગન્તુકાનં અકુસલભાગીનં બ્યસનહેતૂનં એતં અધિવચન’’ન્તિ.

ઇદાનિ યથારહં નિપાતાખ્યાતનામિકપરિયાપન્નાનં ઇતિઇતો સદ્દાનમત્થુદ્ધારો વુચ્ચતે – તત્થ ઇતિસદ્દો હેતુપરિસમાપનાદિપદત્થ વિપરિયાય પકારાવધારણ નિદસ્સનાદિઅનેકત્થપ્પભેદો. તથા હેસ ‘‘રુપ્પતીતિ ખો ભિક્ખવે તસ્મા રૂપન્તિ વુચ્ચતી’’તિઆદીસુ હેતુઅત્થે દિસ્સતિ. ‘‘તસ્માતિહ મે ભિક્ખવે ધમ્મદાયાદા ભવથ, મા આમિસદાયાદા. અત્થિ મે તુમ્હેસુ અનુકમ્પા, કિન્તિ મે સાવકા ધમ્મદાયાદા ભવેય્યું, નો આમિસદાયાદા’’તિઆદીસુ પરિસમાપને. ‘‘ઇતિ વા ઇતિ એવરૂપા વિસૂકદસ્સના પટિવિરતો’’તિઆદીસુ આદિઅત્થો. ‘‘માગણ્ડિયોતિ તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ સઙ્ખા સમઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિ વોહારો નામં નામકમ્મં નામધેય્યં નિરુત્તિ બ્યઞ્જનમભિલાપો’’તિઆદીસુ પદત્થવિપરિયાયે. ‘‘ઇતિ ખો ભિક્ખવે સપ્પટિભયો બાલો, અપ્પટિભયો પણ્ડિતો. સઉપદ્દવો બાલો, અનુપદ્દવો પણ્ડિતો. સઉપસગ્ગો બાલો, અનુપસગ્ગો પણ્ડિતો’’તિઆદીસુ પકારો. ‘‘અત્થિ ઇદપ્પચ્ચયા જરામરણન્તિ ઇતિ પુટ્ઠેન સતા આદન્દ અત્થીતિસ્સ વચનીયં. કિં પચ્ચયા જરામરણન્તિ ઇતિ ચે વદેય્ય, જાતિપચ્ચયા જરામરણન્તિ ઇચ્ચસ્સ વચનીય’’ન્તિઆદીસુ અવધારણે. ‘‘અત્થીતિ ખો કચ્ચાન અયમેકો અન્તો, નત્થીતિ ખો કચ્ચાન અયં દુતિયો અન્તો’’તિઆદીસુ નિદસ્સને. નિપાતવસેનેવ તે પયોગા ગહેતબ્બા. ‘‘ઇતાયં કોધરૂપેના’’તિ એત્થ પન આખ્યાતવસેન ગમને ઇતિસદ્દો દિસ્સતિ. અયમેવત્થો ઇધાધિપ્પેતો, નિપાતત્થો પન ન ઇચ્છિતબ્બો, વિઞ્ઞૂનં અત્થગ્ગહણે કોસલ્લુપાદનત્થં કેવલં અત્થુદ્ધારવસેન આગતોતિ દટ્ઠબ્બં. ઇતરો પન –

ગત્યત્થે ચિમસદ્દત્થે, ઇતોસદ્દો પવત્તતિ;

અન્વિતો’’તિ હિ ગત્યત્થે, પચ્ચત્તવચનં ભવે.

ઇમસદ્દસ્સ અત્થમ્હિ, નિસ્સક્કવચનં ભવે;

‘‘ઇતો સા દક્ખિણા દિસા’’, ઇતિઆદીસુ પાળિસુ.

ગત્યત્થો ઇચ્છિતો એત્થ, ઇતરત્થો ન ઇચ્છિતો;

અત્થુદ્ધારવસા વુત્તો, કોસલ્લત્થાય વિઞ્ઞુનં.

ઇધ પન સમયસદ્દસ્સ અત્થુદ્ધારં સનિબ્બચનં વત્તબ્બમ્પિ અવત્વા ઉપરિ અયધાતુવિસયેયેવ વક્ખામ ઇ એ અયધાતુવસેન તિધાતુમયત્તા સમયસદ્દસ્સ. તત્ર ઇતીતિ ઇકારાનન્તરત્યન્તપદસ્સ ચ ‘‘એતિ, ઉદેતી’’તિઆદીનઞ્ચ એકારાનન્તરત્યન્તપદાનં અઞ્ઞેસઞ્ચ એવરૂપાનં પદમાલા યથારહં યેભુય્યેન અત્તનોપદાનિ વજ્જેત્વા યોજેતબ્બા. ઈદિસેસુ હિ ઠાનેસુ દુક્કરા ક્રિયાપદમાલા. યસ્મા પન ઇમસ્મિં પકરણે સુકરા ચ દુક્કરા ચ ત્યન્તપદમાલા જાનિતબ્બા, તસ્મા ભૂવાદિગણાદીસુ અટ્ઠસુ ગણેસુ વિહિતેહિ છન્નવુતિયા વચનેહિ સબ્બસાધારણં અસબ્બસાધારણઞ્ચ પદમાલાનયં બ્રૂમ –

અકારાનન્તરત્યન્ત-પદાનં પન્તિયો બુધો;

ભવતિ રુન્ધતાદીનં, યોજે સબ્બત્થ સબ્બથા.

ઇતિ એતી’’તિ ચેતેસં, પદાનં પન પન્તિયો;

સુદ્ધસ્સરપુબ્બકાનં, યોજે વિઞ્ઞૂ યથારહં.

આકારાનન્તરત્યન્ત-પદાનઞ્ચાપિ પન્તિયો;

‘‘યાતિ સુણાતિ અસ્ના-તિ’’ ઇચ્ચાદીનં યથારહં.

ઇવણ્ણાનન્તરત્યન્ત-પદાનમપિ પાળિયો;

યોજે ‘‘રુન્ધિતિ રુન્ધીતિ’’-ઇચ્ચાદીનં યથારહં.

ઉકારાનન્તરત્યન્ત-સુતિઇતિ પદસ્સ ચ;

પેરણત્થે પવત્તસ્સ, યોજે માલં યથારહં.

એકારાનન્તરત્યન્ત-પદાનમ્પિ યથારહં;

‘‘જેતિ રુન્ધેતિ કારેતિ, કારાપેતી’’તિઆદીનં.

ઓકારાનન્તરત્યન્ત-પદાનમ્પિ પદક્કમે;

‘‘કરોતિ ભોતિ હોતી’’તિ-આદીનં યુત્તિતોવદે;

ઇચ્ચેવં સત્તધા વુત્તો, પદમાલાનયો મયા;

ઇતો મુત્તો નયો નામ, નત્થિ કોચિ ક્રિયાપદે.

‘‘આદત્તે કુરુતે પેતે’’, ઇચ્ચાદિ નયદસ્સના;

યથારહં યુત્તિતોતિ, વચનં એત્થ ભાસિતં.

ઇદાનિ ઇકારાનન્તરત્યન્તપદસ્સ કમો વુચ્ચતે – ઇતિ, ઇન્તિ. ઇસિ, ઇથ. ઇમિ, ઇમ. અપરિપુણ્ણો વત્તમાનાનયો. ઇતુ, ઇન્તુ. ઇહિ, ઇથ. ઇમિ, ઇમ. અપરિપુણ્ણો પઞ્ચમીનયો. એત્થ ચ ઇમેસં દ્વિન્નં સાસનાનુરૂપભાવસ્સ ઇમાનિ સાધકપદાનિ ‘‘વેતિ, અપેતિ, અન્વેતી’’તિ. તત્થ વિ ઇતિ વેતિ. વિગચ્છતીતિ અત્થો, ઇતિસદ્દો હેત્થ ગમનં બોધેતિ. તથા અપ ઇતિ અપેતિ. અપગચ્છતીતિ અત્થો. અનુ ઇતિ અન્વેતિ. અનુગચ્છતીતિ અત્થો. ગરૂ પન અનુ એતિ અન્વેતીતિ વદન્તિ. તં –

‘‘યથા આરઞ્ઞકં નાગં, દન્તિં અન્વેતિ હત્થિની;

જેસ્સન્તં ગિરિદુગ્ગેસુ, સમેસુ વિસમેસુ ચ;

એવં તં અનુગચ્છામિ, પુત્તે આદાય પચ્છતો’’તિ.

ઇમાય પાળિયા ન સમેતિ ‘‘જેસ્સન્તં અન્વેતી’’તિ વચનતો ‘‘અનુગચ્છામી’’તિ વચનતો ચ. તથા હિ એતિસદ્દો યત્થ ચે ઇરિયાપથવાચકો, તત્થ આગમનંયેવ જોતેતિ, ન ગમનં, તસ્મા આગમનત્થસ્સ અયુત્તિતો ગમનત્થસ્સ ચ યુત્તિતો વિ ઇતિઆદિના છેદો ઞેય્યો. એતેસઞ્ચ ઇતિસદ્દવસેન કતછેદાનં અત્થિભાવં યુત્તિભાવઞ્ચ ‘‘ઇતાયં કોધરૂપેના’’તિ પાળિયેવ સાધેતિ, તસ્માયેવ ‘‘અનુ ઇતિ, અનુ ઇન્તિ, અનુ ઇસી’’તિઆદિના ‘‘અન્વેતી’’તિઆદીનં છેદે લબ્ભમાનનયેન વુત્તપ્પકારો વત્તમાનાપઞ્ચમીનયો પરસ્સપદવસેન દસ્સિતો. સત્તમીરૂપાદીનિ સબ્બથા અપ્પસિદ્ધાનિ.

ઇમાનિ પન ભવિસ્સન્તિયા રૂપાનિ, સિત્તા તે લહુમેસ્સતિ. ઇસ્સતિ, ઇસ્સન્તિ. ઇસ્સસિ, ઇસ્સથ. ઇસ્સામિ, ઇસ્સામ. ઇસ્સતે, ઇસ્સન્તે. ઇસ્સસે, ઇસ્સવ્હે. ઇસ્સં, ઇસ્સામ્હે. અસબ્બધાતુકત્તેપિ સુદ્ધસ્સરત્તા ધાતુસ્સ ઇકારાગમો ન લબ્ભતિ. પરિપુણ્ણો ભવિસ્સન્તીનયો.

અથ કાલાતિપત્તિયા રૂપાનિ ભવન્તિ, ઇસ્સા, ઇસ્સંસુ. ઇસ્સે, ઇસ્સથ. ઇસ્સં, ઇસ્સમ્હા. ઇસ્સથ, ઇસ્સિસુ. ઇસ્સસે, ઇસ્સવ્હે. ઇસ્સં, ઇસ્સામ્હસે. કાલાતિપત્તિભાવે ચ અસબ્બધાતુકત્તે ચ સન્તેપિ સુદ્ધસ્સરત્તા ધાતુસ્સ અકારિકારાગમો ન લબ્ભતિ અનેકન્તિકત્તા વા અનુપપન્નત્તા ચ અકારાગમો ન હોતિ. દ્વિન્નઞ્હેત્થ સુદ્ધસ્સરાનં અનન્તરિકાનં એકતોસન્નિપાતો અનુપપત્તિ. પરિપુણ્ણો કાલાતિપત્તિનયો.

ઇમસ્મિં પન ઠાને સાટ્ઠકથે તેપિટકે બુદ્ધવચને સોતૂનં પયોગત્થેસુ પરમકોસલ્લજનનત્થં ‘‘નનુ તે સુતં બ્રાહ્મણ ભઞ્ઞમાને, દેવા ન ઇસ્સન્તિ પુરિસપરક્કમસ્સા’’તિ પાળિતો નયં ગહેત્વા વુત્તપ્પકારેહિ ભવિસ્સન્તિયા રૂપેહિ સબ્બસો સમાનાનિ અસમાનત્થાનિ વત્તમાનિકરૂપાનિ ચ ઈસકં અઞ્ઞમઞ્ઞં સમાનાનિ ભવિસ્સન્તીકાલાતિપત્તીનં રૂપાનિ ચ પકાસયિસ્સામ – વત્તમાનાવસેન તાવ ‘‘ઇસ્સતિ, ઇસ્સન્તિ. ઇસ્સસિ, ઇસ્સથા’’તિ સબ્બં યોજેતબ્બં. અત્થો પન ‘‘ઇસ્સં કરોતી’’તિઆદિના વત્તબ્બો. તસ્મિંયેવ અત્થે ભવિસ્સન્તીવસેન ‘‘ઇસ્સિસ્સતિ, ઇસ્સિસ્સન્તિ. ઇસ્સિસ્સસિ, ઇસ્સિસ્સથા’’તિ પરિપુણ્ણં યોજેતબ્બં. અત્થો પન ‘‘ઇસ્સં કરિસ્સતી’’તિઆદિના વત્તબ્બો. કાલાતિપત્તિવસેન પન ‘‘ઇસ્સિસ્સા, ઇસ્સિસ્સંસુ. ઇસ્સિસ્સે, ઇસ્સિસ્સથા’’તિ પરિપુણ્ણં યોજેતબ્બં, અત્થો પન ‘‘ઇસ્સં અકરિસ્સા’’તિઆદિના વત્તબ્બો. ધાત્વન્તરવસેન સંસન્દનાનયોયં.

ઇદાનિ એકારાનન્તરત્યન્તપદસ્સ કમો વુચ્ચતે –

એતિ, એન્તિ. એસિ, એથ. એમિ, એમ.

એતુ, એન્તુ. એહિ, એથ. એમિ, એમ.

ન ચ અપ્પત્વા દુક્ખન્તં, વિસ્સાસં એય્ય પણ્ડિતો;

નિવેસનાનિ માપેત્વા, વેદેહસ્સ યસસ્સિનો;

યદા તે પહિણિસ્સામિ, તદા એય્યાસિ ખત્તિય.

એય્ય, એય્યું. એય્યાસિ, એય્યાથ. એય્યામિ, એય્યામ. એથ, એરં. એથો, એય્યાવ્હો. એય્યં, એય્યામ્હે.

સો પુરિસો એય્ય, તે એય્યું. ત્વં એય્યાસિ, તુમ્હે એય્યાથ. અહં એય્યામિ, મયં એય્યામ. સો પુરિસો એથ, તે એરં. ત્વં એથો, તુમ્હે એય્યાવ્હો. અહં એય્યં, મયં એય્યામ્હે.

પરોક્ખાહિય્યત્તનજ્જતનીરૂપાનિ સબ્બસો અપ્પસિદ્ધાનિ.

એસ્સતિ, એસ્સન્તિ. એસ્સસિ, એસ્સથ. એસ્સામિ, એસ્સામ. એસ્સતે, એસ્સન્તે. એસ્સસે, એસ્સવ્હે. એસ્સં, એસ્સામ્હે.

સમ્મોદમાના ગચ્છન્તિ, જાલમાદાય પક્ખિનો;

યદા તે વિવદિસ્સન્તિ, તદા એહિન્તિ મે વસં.

‘‘અભિદોસગતો ઇદાનિ એહી’’તિ વચનદસ્સનતો અપરાનિપિ ભવિસ્સન્તીરૂપાનિ ગહેતબ્બાનિ.

એહિતિ, એહિન્તિ. એહિસિ, એહિથ. એહિમિ, એહિમ. એહિતે, એહિન્તે. એહિસે, એહિવ્હે. એહિસ્સં, એહિસ્સામ્હે.

એસ્સા, એસ્સંસુ. એસ્સે, એસ્સથ. એસ્સં એસ્સામ્હા. એસ્સથ, એસ્સિસુ. એસ્સસે, એસ્સવ્હે. એસ્સિં, એસ્સામ્હસે.

અથાપરોપિ એકારાનન્તરત્યન્તપદક્કમો ભવતિ;

ઉદેતિ, ઉદેન્તિ; ઉદેસિ, ઉદેથ; ઉદેમિ, ઉદેમ.

ઉદેતુ, ઉદેન્તુ. ઉદેહિ, ઉદેથ. ઉદેમિ, ઉદેમ, ઉદામસે.

ઉદેય્ય, ઉદેય્યું. સેસં નેય્યં. ઉદિસ્સતિ, ઉદિસ્સન્તિ. સેસં નેય્યં. ઉદિસ્સા, ઉદિસ્સંસુ. સેસં નેય્યં.

ઇમાનિ સુદ્ધસ્સરધાતુરૂપાનિ.

કકારન્તધાતુ

કુ સદ્દે કે ચ. કોતિ, કવતિ, કાયતિ, એવં કત્તુપદાનિ ભવન્તિ. કુય્યતિ, કિય્યતિ, એવં કમ્મપદાનિ. કાનનં, કબ્બં, જાતકં, એવં નામિકપદાનિ. કુત્વા, કુત્વાન, કવિત્વા, કવિત્વાન, કાવિત્વા, કાવિત્વાન, કાયિતું, એવં અબ્યયપદાનિ.

તત્ર કાનનન્તિ ઠિતમજ્ઝન્હિકસમયે કવતિ સદ્દં કરોતીતિ કાનનં, વનં. તથા હિ –

‘‘ઠિતે મજ્ઝન્હિકે કાલે, સન્નિસીવેસુ પક્ખિસુ;

સણતેવ બ્રહારઞ્ઞં, સા રતિ પટિભાતિ મ’’ન્તિ

વુત્તં. અથ વા કોકિલમયૂરાદયો કવન્તિ સદ્દાયન્તિ કૂજન્તિ એત્થાતિ કાનનં. મનોહરતાય અવસ્સં કુય્યતિ પણ્ડિતેહીતિ કબ્બં. કાવિયં. કાવેય્યં. અઞ્ઞત્ર પન કવીનં ઇદન્તિ કબ્બન્તિ તદ્ધિતવસેન અત્થો ગહેતબ્બો. કેચિ તુ કાબ્યન્તિ સદ્દરૂપં ઇચ્છન્તિ, ન તં પાવચને પમાણં સક્કટભાસાભાવતો. સક્કટભાસાતોપિ હિ આચરિયા નયં ગણ્હન્તિ. જાતં ભૂતં અતીતં ભગવતો ચરિયં, તં કીયતિ કથીયતિ એતેનાતિ જાતકં. જાતકપાળિ હિ ઇધ ‘‘જાતક’’ન્તિ વુત્તા. અઞ્ઞત્ર પન જાતં એવ જાતકન્તિ ગહેતબ્બં. તથા હિ જાતકસદ્દો દેસનાયમ્પિ વત્તતિ ‘‘ઇતિવુત્તકં જાતકં અબ્ભુતધમ્મ’’ન્તિઆદીસુ. જાતિયમ્પિ વત્તતિ ‘‘જાતકં સમોધાનેસી’’તિઆદીસુ.

પક્ક નીચગતિયં. નીચગમનં નામ હીનગમનં હીનપ્પવત્તિ વા. નીચસદ્દો હિ હીનવાચકો ‘‘નીચે કુલે પચ્ચાજાતો’’તિ એત્થ વિય. પક્કતિ ક્રિયાપદમેત્થ દિસ્સતિ, ન નામિકપદં. યત્થ યત્થ નામિકપદં ન દિસ્સતિ, તત્થ તત્થ નામિકપદં ઉપપરિક્ખિત્વા ગહેતબ્બં. ક્રિયાપદમેવ હિ દુદ્દસં, ક્રિયાપદે વિજ્જમાને નામિકપદં નત્થીતિ ન વત્તબ્બં, તસ્મા અન્તમસો ‘‘પક્કનં, તકનં’’ ઇચ્ચેવમાદીનિ ભાવવાચકાનિ નામિકપદાનિ સબ્બાસુ ધાતૂસુ યથારહં લબ્ભન્તીતિ દટ્ઠબ્બં.

તક હસને. હસનં હાસો. તકતિ.

તકિ કિચ્છજીવને. કિચ્છજીવનં કસિરજીવનં. તઙ્કતિ. આતઙ્કતિ. આતઙ્કો. આતઙ્કોતિ કિચ્છજીવિતકરો રોગો, તથા હિ અટ્ઠકથાચરિયા ‘‘અપ્પાબાધં અપ્પાતઙ્ક’’ન્તિ ઇમસ્મિં પાળિપ્પદેસે ઇતિ અત્થં સંવણ્ણેસું ‘‘આબાધોતિ વિસભાગવેદના વુચ્ચતિ, યા એકદેસે ઉપ્પજ્જિત્વા સકલસરીરં અયપટ્ટેન બન્ધિત્વા વિય ગણ્હાતિ. આતઙ્કોતિ કિચ્છજીવિતકરો રોગો. અથ વા યાપેતબ્બરોગો આતઙ્કો, ઇતરો આબાધો. ખુદ્દકો વા રોગો આતઙ્કો, બલવા આબાધો. કેચિ પન ‘અજ્ઝત્તસમુટ્ઠાનો આબાધો, બહિદ્ધાસમુટ્ઠાનો આતઙ્કો’તિ વદન્તી’’તિ.

આતઙ્કો આમયો રોગો,

બ્યાધા’બાધો ગદો રુજા;

અકલ્લઞ્ચેવ ગેલઞ્ઞં,

નામં રોગાભિધાનકં.

સુક ગતિયં. સોકતિ, સુકો, સુકી. તત્ર સુકોતિ સુવો. સોકતિ મનાપેન ગમનેન ગચ્છતીતિ સુકો. તસ્સ ભરિયા સુકી.

બુક્ક ભસ્સને. ઇધ ભસ્સનં નામ સુનખભસ્સનં અધિપ્પેતં ‘‘સુનખો ભસ્સિત્વા’’તિ એત્થ વિય, ન ‘‘આવાસો ગોચરં ભસ્સ’’ન્તિઆદીસુ વિય. વચનસઙ્ખાતં ભસ્સનં, બુક્કતિ સા.

ધક પટિઘાતે ગતિયઞ્ચ. પટિઘાતો પટિહનનં. ધકતિ.

ચક તિત્તિપટિઘાતેસુ. તિત્તિ તપ્પનં, પટિઘાતં પટિહનનંવ. ચકતિ.

અક કુટિલગતિયં. અકતિ. એતા કુઆદિકા અકપરિયન્તા ધાતુયો પરસ્સ ભાસાતિ સદ્દસત્થવિદૂ વદન્તિ. તેસં મતે એતા ‘‘તિ અન્તિ, તુ અન્તુ’’ ઇચ્ચાદીનંયેવ વિસયો. પાળિયં પન નિયમો નત્થિ, તસ્મા ન તં ઇધ પમાણં.

ઇ અજ્ઝયને. અજ્ઝયનં ઉચ્ચારણં સિક્ખનં વા, અયતિ, અધીયતિ, અજ્ઝયતિ, અધીતે, અજ્ઝેનં, અજ્ઝાયકો. દિબ્બં અધીયસે માયં. અધીયન્તિ મહારાજ, દિબ્બમાયિધ પણ્ડિતા. અજ્ઝેનમરિયા પથવિં જનિન્દા. તત્થ અજ્ઝાયકોતિ અજ્ઝયતીતિ અજ્ઝાયકો, મન્તે પરિવત્તેતીતિ અત્થો.

ઉ સદ્દે. અવતિ, અવન્તિ. અવસિ. એત્થ ‘‘યો આતુમાનં સયમેવ પાવા’’તિ પાળિ પપુબ્બસ્સ ઉધાતુસ્સ પયોગોતિ દટ્ઠબ્બો. પપુબ્બસ્સ વદધાતુસ્સ દકારલોપપ્પયોગોતિપિ વત્તું યુજ્જતિ.

વઙ્ક કોટિલ્લે. વઙ્કતિ. વઙ્કં. વઙ્કસદ્દો હિ વક્કસદ્દેન સમાનત્થો, વક્કસદ્દો ચ વઙ્કસદ્દેન. તથા હિ –

‘‘યં નિસ્સિતા જગતિરુહં, સ્વાયં અગ્ગિં પમુઞ્ચતિ;

દિસા ભજથ વક્કઙ્ગા, જાતં સરણતો ભય’’ન્તિ.

પાળિ દિસ્સતિ. અયં પન વક્કસદ્દો સક્કટભાસં પત્વા કકારરકારસઞ્ઞોગક્ખરિકો ભવતિ, ધાતુભાવો પનસ્સ પોરાણેહિ ન વુત્તો, તસ્મા ક્રિયાપદં ન દિટ્ઠં. ઇમસ્સ પન વઙ્કસદ્દસ્સ ‘‘વઙ્ક કોટિલ્લે’’તિ ધાતુભાવો વુત્તો, ‘‘વઙ્કતી’’તિ ક્રિયાપદઞ્ચ, પાળિયં તુ ‘‘વઙ્કતી’’તિ ક્રિયાપદં ન દિટ્ઠં, તથા ભાવવાચકો વઙ્કસદ્દોપિ. વાચ્ચલિઙ્ગો પન અનેકેસુ ઠાનેસુ દિટ્ઠો. તત્ત વઙ્કતીતિ ક્રિયાપદં પાળિયં અવિજ્જમાનમ્પિ ગહેતબ્બમેવ નાથતીતિ ક્રિયાપદમિવ. ભાવવાચકસ્સ પન વઙ્કસદ્દસ્સ અત્થિતા નત્થિતા ચ પાળિઆદીસુ પુનપ્પુનં ઉપપરિક્ખિતબ્બા. કેચેત્થ વદેય્યું ‘‘યદિ ભાવવાચકો વઙ્કસદ્દો નત્થિ, કથં ‘અટ્ઠવઙ્કં મણિરતનં ઉળાર’ન્તિ એત્થ સમાસો’’તિ. એત્થ પન અટ્ઠસુ ઠાનેસુ વઙ્કં અટ્ઠવઙ્કં, ન અટ્ઠવઙ્કાનિ યસ્સાતિ. દબ્બવાચકો હિ વઙ્કસદ્દો, ન ભાવવાચકોતિ દટ્ઠબ્બં.

વઙ્કં વક્કઞ્ચ કુટિલં, જિમ્હઞ્ચ રિમ્હમનુજુ;

વઙ્કસદ્દાદયો એતે, વાચ્ચલિઙ્ગા તિલિઙ્ગિકા.

અથ વા વઙ્કસદ્દોયં, ‘‘વઙ્કઘસ્તા’’તિઆદિસુ;

બળિસે ગિરિભેદે ચ, વત્તતે સ પુમા તદા.

અયઞ્હિ ‘‘તે’મે જના વઙ્કઘસ્તા સયન્તિ. યથાપિ મચ્છો બળિસં, વઙ્કં મંસેન છાદિતં. વઙ્કઘસ્તોવ અમ્બુજો’’તિઆદીસુ બળિસે વત્તતિ.

એત્થ સિયા ‘‘નનુ ચ ભો ‘યથાપિ મચ્છો બળિસં, વઙ્કં મંસેન છાદિત’ન્તિ એત્થ વઙ્કસદ્દો ગુણવાચકો વિસેસનસદો, યેન બળિસો વિસેસિતો, તેન વઙ્કં કુટિલં બળિસન્તિ અત્થો વિઞ્ઞાયતી’’તિ? તન્ન, વઙ્કસદ્દે અવુત્તેપિ બળિસસભાવસ્સ વઙ્કત્તા કુટિલત્થો પાકટોતિ નત્થિ વિસેસનસદ્દેન પયોજનં. ઇદં પન ‘‘બળિસં વઙ્ક’’ન્તિ વચનં ‘‘હત્થિ નાગો. સરોરુહં પદુમં. હત્થી ચ કુઞ્જરો નાગો’’તિઆદિવચનમિવ પરિયાયવચનં, તસ્મા ‘‘વઙ્ક’’ન્તિ પદસ્સ ‘‘કુટિલ’’ન્તિ અત્થો ન ગહેતબ્બો. અથ વા યથા ‘‘યથા આરઞ્ઞકં નાગં, દન્તિં અન્વેતિ હત્થિની’’તિ એત્થ નાગસદ્દસ્સ દન્તીસદ્દસ્સ ચ અઞ્ઞમઞ્ઞપરિયા યવચનત્તેપિ દન્તિન્તિ મનોરમદન્તયુત્તન્તિ અત્થો સંવણ્ણિતો, તથા ‘‘બળિસં વઙ્ક’’ન્તિ ઇમેસમ્પિ અઞ્ઞમઞ્ઞં પરિયાયવચનત્તેપિ વઙ્કન્તિ કુટિલન્તિ અત્થો વત્તબ્બો. એવઞ્હિ સતિ અત્થો સાલરાજા વિય સુફુલ્લિતો હોતિ, દેસના ચ વિલાસપ્પત્તા, ન પન ‘‘વઙ્કં બળિસ’’ન્તિ સદ્દાનં ગુણગુણીવસેન સમાનાધિકરણભાવો ઇચ્છિતબ્બો ‘‘બુદ્ધો ભગવા વેરઞ્જાયં વિહરતી’’તિઆદીસુ ‘‘બુદ્ધો ભગવા’’તિ ઇમેસં વિય સમાનાધિકરણભાવસ્સ અનિચ્છિતબ્બત્તા. ન હિ ઈદિસેસુ ઠાનેસુ સમાનાધિકરણભાવો પોરાણેહિ અનુમતો.

‘‘યત્થ એતાદિસો સત્થા, લોકે અપ્પટિપુગ્ગલો;

તથાગતો બલપ્પત્તો, સમ્બુદ્ધો પરિનિબ્બુતો’’તિ,

‘‘બુદ્ધં બુદ્ધં નિખિલવિસયં સુદ્ધિયા યાવ સુદ્ધિ’’ન્તિ ચ આદીસુ પન અનુમતો. એત્થ હિ ‘‘એતાદિસો’’તિ ચ ‘‘અપ્પટિપુગ્ગલો’’તિ ચ ‘‘તથાગતો’’તિ ચ ‘‘બલપ્પત્તો’’તિ ચ ‘‘સમ્બુદ્ધો’’તિ ચ ‘‘પરિનિબ્બુતો’’તિ ચ ઇમાનિ ‘‘સત્થા’’તિ અનેન પદેન સમાનાધિકરણાનિ. તથા ‘‘બુદ્ધં બુદ્ધ’’ન્તિ દ્વિન્નં પદાનં પચ્છિમં પુરિમેન સમાનાધિકરણં ભવતિ.

ઇતિ ‘‘યથાપિ મચ્છો બળિસં, વઙ્કં મંસેન છાદિત’’ન્તિ એત્થ વઙ્કસદ્દો બળિસસ્સાભિધાનન્તરં, ન ગુણવાચકો. એવં વઙ્કસદ્દો બળિસે વત્તતિ. ‘‘કઙ્કં ગચ્છામ પબ્બતં. દૂરે વઙ્કતપબ્બતો’’તિઆદીસુ પન ગિરિવિસેસે વત્તતિ. એત્થ ચ ‘‘વઙ્કપબ્બતો’’તિ વત્તબ્બે સુખુચ્ચારણત્થં નિરુત્તિનયેન મજ્ઝે અનિમિત્તં તકારાગમં કત્વા ‘‘વઙ્કતપબ્બતો’’તિ વુત્તં. અથ વા વઙ્કોયેવ વઙ્કતા, યથા દેવો એવ દેવતા. યથા ચ દિસા એવ દિસતાતિ, એવં તાપચ્ચયવસેન વઙ્કતા ચ સા પબ્બતો ચાતિ ‘‘વઙ્કતપબ્બતો’’તિ વુત્તં, મજ્ઝે રસ્સવસેન ચેતં દટ્ઠબ્બં. અથ વા વઙ્કમસ્સ સણ્ઠાનમત્થીતિ વઙ્કતોતિ મન્તુઅત્થે તપચ્ચયો, યથા પબ્બમસ્સ અત્થીતિ પબ્બતોતિ. એવં વઙ્કતો ચ સો પબ્બતો ચાતિ વઙ્કતપબ્બતો. ‘‘વઙ્કપબ્બતો’’ ઇચ્ચેવ વા પણ્ણત્તિ, પાદક્ખરપારિપૂરિયા પન ‘‘દૂરે વઙ્કતપબ્બતો’’તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

લોક દસ્સને. લોકતિ. લોકો. આલોકોતિ અઞ્ઞાનિપિ રૂપાનિ ગહેતબ્બાનિ. ચુરાદિગણં પન પત્વા ઇમિસ્સા ‘‘લોકેતિ, લોકયતિ, ઓલોકેતિ, ઓલોકયતી’’તિઆદિના રૂપાનિ ભવન્તિ. લોકોતિ તયો લોકા સઙ્ખારલોકો સત્તલોકો ઓકાસલોકોતિ. તત્થ ‘‘એકો લોકો, સબ્બે સત્તા આહારટ્ઠિતિકા’’તિ આગતો સઙ્ખારો એવ લોકો સઙ્ખારલોકો. સત્તા એવ લોકો સત્તલોકો. ચક્કવાળસઙ્ખાતો ઓકાસો એવ લોકો ઓકાસલોકો, યો ‘‘ભાજનલોકો’’તિપિ વુચ્ચતિ. તેસુ સઙ્ખારો લુજ્જતીતિ લોકોતિ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા ‘‘લુજ્જતિ પલુજ્જતીતિ ખો ભિક્ખુ તસ્મા લોકોતિ વુચ્ચતી’’તિ. લોકિયતિ એત્થ પુઞ્ઞપાપં તબ્બિપાકો ચાતિ સત્તો લોકો. લોકિયતિ વિચિત્તાકારતો દિસ્સતીતિ ચક્કવાળસઙ્ખાતો ઓકાસો લોકો. યસ્મા પન લોકસદ્દો સમૂહેપિ દિસ્સતિ, તસ્મા લોકિયતિ સમુદાયવસેન પઞ્ઞાપિયતીતિ લોકો, સમૂહોતિ અયમ્પિ અત્થો ગહેતબ્બો. અથ વા લોકોતિ તયો લોકા કિલેસલોકો ભવલોકો ઇન્દ્રિયલોકોતિ. તેસં સરૂપં ચુરાદિગણે કથેસ્સામ બહુવિધતઞ્ચ. બહિદ્ધા પન કવીહિ ‘‘લોકો તુ ભુવને જને’’તિ એત્તકમેવ વુત્તં.

સિલોક સઙ્ઘાતે. સઙ્ઘાતો પિણ્ડનં. સિલોકતિ, સિલોકો, સિલોકમનુકસ્સામિ. અક્ખરપદનિયમિતો વચનસઙ્ઘાતો સિલોકો. સો પજ્જન્તિ વુચ્ચતિ, તથા હિ ‘‘સિલોકો યસસ્સિ પજ્જે’’તિ કવયો વદન્તિ.

દેક ધેક સદ્દુસ્સાહેસુ. સદ્દો રવો, ઉસ્સાહો વાયામો. દેકતિ. ધેકતિ.

રેક સકિ સઙ્કાયં. રેકતિ. સઙ્કતિ, તસ્મિં મે સઙ્કતે મનો. સઙ્કા.

અકિ લક્ખણે. અઙ્કતિ, અઙ્કો, સસઙ્કો.

મકિ મણ્ડને. મણ્ડનં ભૂસનં, મઙ્કતિ.

કત લોલિયે. લોલભાવો લોલિયં યથા દક્ખિયં. કકતિ, કાકો, કાકી. એત્થ ‘‘કાકો, ધઙ્કો, વાયસો, બલિ, ભોજિ, અરિટ્ઠો’’તિ ઇમાનિ કાકાભિધાનાનિ.

કુક વક આદાને. કુકતિ, વકતિ, કોકો, વકો. એત્થ કોકોતિ અરઞ્ઞસુનખો. વકોતિ ખુદ્દકવનદીપિકો, બ્યગ્ઘોતિપિ વદન્તિ.

વક દિત્તિયં પટિઘાતે ચ. દિત્તિ સોભા, વકતિ.

કકિ વકિ સક્ક તિક ટિક સેક ગત્યત્થા. કઙ્કતિ, વઙ્કતિ, સક્કતિ, નિસક્કતિ, પરિસક્કતિ, ઓસક્કતિ, વધાય પરિસક્કનં. બિળારનિસક્કમત્તમ્પિ. તેકતિ, ટેકતિ, ટીકા સેકતિ. એત્થ ટીકાતિ ટિકિયતિ જાનિયતિ સંવણ્ણનાય અત્થો એતાયાતિ ટીકા. એતા ઇધાતુઆદિકા સેકપરિયન્તા ધાતુયો ‘‘અત્તનોભાસા’’તિ સદ્દસત્થવિદૂ વદન્તિ. તેસં મતે એતા ‘‘તે અન્તે, તં અન્તં’’ઇચ્ચાદીનંયેવ વિસયો, પાવચને પન નિયમો નત્થિ.

હિક્ક અબ્યત્તસદ્દે. અબ્યત્તસદ્દો અવિભાવિતત્થસદ્દો નિરત્થકસદ્દો ચ. હિક્કતિ, હિક્કતે. ઇમં ‘‘ઉભયતોભાસા’’તિ વદન્તિ. ઇદં તુ પાવચનેન સંસન્દતિ. પરસ્સત્તનોભાસાનઞ્હિ ધાતૂનં ‘‘ભવતિ, ભવતે, બાધતે, બાધતી’’તિઆદિના યેભુય્યેન દ્વિધા દ્વિધા રૂપાનિ સાસને દિસ્સન્તિ.

ઇમાનિ કકારન્તધાતુરૂપાનિ.

ખકારન્તધાતુ

ખા પકથને ખ્યા ચ. પકથનં આચિક્ખનં દેસનં વા. ખાતિ, સઙ્ખાતિ. આપુબ્બત્તે વિસદિસભાવેન ખાત્યક્ખરસ્સ દ્વિત્તં, આકારસ્સ ચ સઞ્ઞોગપુબ્બત્તા રસ્સત્તં, અક્ખાતિ. અક્ખાસિ પુરિસુત્તમો. અક્ખેય્યં તે અહં અય્યે. ધમ્મો સઙ્ખાયતિ. અક્ખાયતિ. અત્ર પન કકારલોપો. સ્વાખાતો ભગવતા ધમ્મો. સઙ્ખાતો. અક્ખાતો. અક્ખાતારો તથાગતા. સઙ્ખાતા સબ્બધમ્માનં વિધુરો. સઙ્ખા, પટિસઙ્ખા. ક્રિયં આક્યાતિ કથેતીતિ આખ્યાતં. કેચિ પન ‘‘સ્વાખાતો’’તિ ચ ‘‘સ્વાક્ખ્યાતો’’તિ ચ ‘‘સ્વાખ્યાતો’’તિ ચ પદમિચ્છન્તિ. તત્થ પચ્છિમાનિ સક્કટભાસાતો નયં ગહેત્વા વુત્તાનિ, ઇતરં યથાઠિતરૂપનિપ્ફત્તિવસેન, અતો યથાદસ્સિતપદાનિયેવ પસત્થતરાનિ. તત્થ સઙ્ખાસદ્દસ્સ અત્થુદ્ધારો નીયતે – સઙ્ખાસદ્દો ઞાણકોટ્ઠાસપઞ્ઞત્તિગણનાસુ દિસ્સતિ. ‘‘સઙ્ખાયેકં પટિસેવતી’’તિઆદીસુ હિ ઞાણે દિસ્સતિ. ‘‘પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખા સમુદાચરન્તી’’તિઆદીસુ કોટ્ઠાસે. ‘‘તેસં તેસં ધમ્માનં સઙ્ખા સમઞ્ઞા’’તિઆદીસુ પઞ્ઞત્તિયં. ‘‘ન સુકરં સઙ્ખાતુ’’ન્તિઆદીસુ ગણનાયં. એત્થેતં વુચ્ચતિ –

‘‘ઞાણપઞ્ઞત્તિકોટ્ઠાસ-ગણનાસુ પદિસ્સતિ;

સઙ્ખાસદ્દોતિ દીપેય્ય, ધમ્મદીપસ્સ સાસને’’તિ.

ખિ ખયે. ખિયનધમ્મં ખીયતિ. સાસનાનુરૂપેન સરે ઇકારસ્સ ઇય્યાદેસો, ખિય્યતિ. ‘‘ખયો, ખં’’ ઇચ્ચપિ રૂપાનિ ઞેય્યાનિ. તત્થ ખયોતિ ખિયનં ખયો. અથ વા ખિયન્તિ કિલેસા એત્થાતિ ખયો, મગ્ગનિબ્બાનાનિ. ખયસઙ્ખાતેન મગ્ગેન પાપુણિયત્તા ફલમ્પિ ખયો. ખન્તિ તુચ્છં સુઞ્ઞં વિવિત્તં રિત્તં, ખન્તિ વા આકાસો.

ખિ નિવાસે. ખીયતિ, ખિય્યતિ વા. સાસનાનુરૂપેન ઇકારસ્સ ઈય ઇય્યાદેસો દટ્ઠબ્બો. અયં દિવાદિગણેપિ પક્ખિપિતબ્બો. ખં ખયં. અભિરમણીયં રાજક્ખયં. તત્થ ખીયતીતિ નિવસતિ. ખન્તિ ચક્ખાદિઇન્દ્રિયં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં નિવાસટ્ઠેન. ખયન્તિ નિવેસનં. રાજક્ખયન્તિ રઞ્ઞો નિવેસનં. અત્રાયં પાળિ –

‘‘સચે ચ અજ્જ ધારેસિ, કુમારં ચારુદસ્સનં;

કુસેન જાતખત્તિયં, સવણ્ણમણિમેખલં;

પૂજિતા ઞાતિસઙ્ઘેહિ, ન ગચ્છસિ યમક્ખય’’ન્તિ.

તત્થ યમક્ખયન્તિ યમનિવેસનં.

ખુ સદ્દે. ખોતિ ખવતિ.

ખે ખાદનસત્તાસુ. ખાયતિ. ઉન્દૂરા ખાયન્તિ. વિક્ખાયિતકં. ગોખાયિતકં. અસ્સિરી વિય ખાયતિ. દિસાપિ મે ન પક્ખાયન્તિ. એત્થાદિમ્હિ કાયતીતિ ખાદતિ. અથ વા ઉપટ્ઠાતિ પઞ્ઞાયતિ.

સુખ દુક્ખ તક્રિયાયં. તક્રિયાતિ સુખદુક્ખાનં વેદનાનં ક્રિયા, સુખનં દુક્ખનન્તિ વુત્તં હોતિ. અકમ્મકા ઇમે ધાતવો. સુખતિ, દુક્ખતિ. સુખં, દુક્ખં. સુખિતો, દુક્ખિતો. સુખં સાતં પીણનં, દુક્ખં વિઘાતં અઘં કિલેસો. તત્થ સુખન્તિ સુખયતીતિ સુખં. યસ્સુપ્પજ્જતિ, તં સુખિતં કરોતીતિ અત્થો. દુક્ખન્તિ દુક્ખયતીતિ દુક્ખં. યસ્સુપ્પજ્જતિ, તં દુક્ખિતં કરોતીતિ અત્થો. ઇમાનિ નિબ્બચનાનિ કારિતવસેન વુત્તાનીતિ દટ્ઠબ્બં અટ્ઠકથાયં સુખદુક્ખસદ્દત્થં વદન્તેહિ ગરૂહિ સુખયતિ દુક્ખયતિસદ્દાનં કમ્મત્થમાદાય વિવરણસ્સ કતત્તા. તથા હિ ‘‘સુખેતિ સુખયતિ, સુખાપેતિ સુખાપયતિ, દુક્ખેતિ દુક્ખયતિ, દુક્ખાપેતિ દુક્ખાપયતી’’તિ ઇમાનિ તેસં કારિતપદરૂપાનિ, અત્તાનં સુખેતિ પીણેતીતિ ચ, સુખયતિ સુખં, દુક્ખયતીતિ દુક્ખન્તિ ચ,

‘‘સચે ચ કિમ્હિચિ કાલે,

મરણં મે પુરે સિયા;

પુત્તે ચ મે પપુત્તે ચ,

સુખાપેય્ય મહોસધો’’તિ ચ

પાળિઆદિદસ્સનતો. સદ્દસત્થે પન ધાતુપાઠસઙ્ખેપે ચ ઇમે ધાતવો ચુરાદિગણેયેવ વુત્તા. ‘‘સુખયતિ દુક્ખયતી’’તિ ચ અકારિતાનિ સુદ્ધકત્તુપદાનિ ઇચ્છિતાનિ. મયં તુ તેસં તબ્બચનં સુદ્ધકત્તરિ ચ તાનિ પદરૂપાનિ ન ઇચ્છામ પાળિઆદીહિ વિરુદ્ધત્તા, તસ્માયેવ તે ઇમસ્મિં ભૂવાદિગણે વુત્તા. અયઞ્હિ સુદ્ધકત્તુવિસયે અસ્માકં રુચિ ‘‘સુખતીતિ સુખિતો, દુક્ખતીતિ દુક્ખિતો’’તિ.

નનુ ચ ભો ‘‘સુખતિ દુક્ખતી’’તિ ક્રિયાપદાનિ બુદ્ધવચને ન દિસ્સન્તીતિ? સચ્ચં, એવં સન્તેપિ અટ્ઠકથાનયવસેન ગહેતબ્બત્તા દિસ્સન્તિયેવ નામ. ન હિ સબ્બથા સબ્બેસં ધાતૂનં રૂપાનિ સાસને લોકે વા લબ્ભન્તિ, એકચ્ચાનિ પન લબ્ભન્તિ, એકચ્ચાનિ ન લબ્ભન્તિ. એવં સન્તેપિ નયવસેન લબ્ભન્તિયેવ. ‘‘કપ્પયવ્હો પતિસ્સતા’’તિ હિ દિટ્ઠે ‘‘ચરવ્હો ભુઞ્જવ્હો’’તિઆદીનિપિ નયવસેન દિટ્ઠાનિયેવ નામ.

તત્ર પનાયં નયો. વિસુદ્ધિમગ્ગાદીસુ હિ ‘‘એકદ્વિયોજનમત્તમ્પિ અદ્ધાનં ગતસ્સ વાયો કુપ્પતિ, ગત્તાનિ દુક્ખન્તી’’તિ એવં ભૂવાદિગણિકં અકમ્મકં સુદ્ધકત્તુવાચકં ‘‘દુક્ખન્તી’’તિ ક્રિયાપદં દિસ્સતિ. તસ્મિં દિટ્ઠિયેવ ‘‘સુખતિ, સુખન્તિ. સુખસિ, સુખથ. સુખામિ, સુખામા’’તિઆદીનિ ચ ‘‘દુક્ખતિ, દુક્ખન્તિ. દુક્ખસિ, દુક્ખથા’’તિઆદીનિચ દિટ્ઠાનિ નામ હોન્તિ દિટ્ઠેન અદિટ્ઠસ્સ તાદિસસ્સ અનવજ્જસ્સ નયસ્સ ગહેતબ્બત્તા, તસ્મા ‘‘સુખતીતિ સુખિતો, દુક્ખતીતિ દુક્ખિતો’’તિ ભૂવાદિનયો એવ ગહેતબ્બો, ન પન ચુરાદિનયો. અપરમ્પેત્થ નિબ્બચનં, સુખં સઞ્જાતં એતસ્સાતિ સુખિતો, સઞ્જાતસુખોતિ અત્થો. એસ નયો દુક્ખિતોતિ એત્થાપિ. અથ વા સુખેન ઇતો પવત્તોતિ સુખિતો. એસ નયો ‘‘દુક્ખિતો’’તિ એત્થાપિ. દુલ્લભાયં નીતિ સાધુકં મનસિ કાતબ્બા.

મોક્ખ મુચ્ચને. અકમ્મકોયં ધાતુ. મોક્ખતિ. મોક્ખો. પાતિમોક્ખો. કારિતે ‘‘મોક્ખેતિ, મોક્ખયતિ, મોક્ખાપેતિ, મોક્ખાપયતી’’તિ રૂપાનિ. કેચિ પનિમં ‘‘મોક્ખ મોચને’’તિ પઠિત્વા ચુરાદિગણે પક્ખિપન્તિ. તેસં મતે ‘‘મોક્ખેતિ, મોક્ખયતી’’તિ સુદ્ધકત્તુપદાનિ ભવન્તિ. એતાનિ પાળિયા અટ્ઠકથાય ચ વિરુજ્ઝન્તિ. તથા હિ ‘‘મોક્ખન્તિ મારબન્ધના. ન મે સમણે મોક્ખસિ. મહાયઞ્ઞં યજિસ્સામ, એવં મોક્ખામ પાપકા’’તિ પાળિયા વિરુજ્ઝન્તિ. ‘‘યો નં પાતિ રક્ખતિ, તં મોક્ખેતિ મોચેતિ આપાયિકાદીહિ દુક્ખેહીતિ પાતિમોક્ખો’’તિ અટ્ઠકથાય ચ વિરુજ્ઝન્તિ, તસ્મા પાળિયં ‘‘મોક્ખેસિ મોક્ખેમા’’તિ ચ અવત્વા ‘‘મોક્ખસિ, મોક્ખામા’’તિ સુદ્ધકત્તુવાચકં વુત્તં, તઞ્ચ ખો અપાદાનવિસયં કત્વા. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘મોક્ખેતિ, મોચેતી’’તિ હેતુકત્તુવાચકં વુત્તં, તમ્પિ અપાદાનવિસયંયેવ કત્વા. એવં ઇમસ્સ ધાતુનો સુદ્ધકત્તુવિસયે અકમ્મકભાવો વિદિતો, હેતુકત્તુવિસયે એકકમ્મકભાવો વિદિતો મુચ પચ છિદાદયો વિય. મોક્ખધાતુ દ્વિગણિકોતિ ચે? ન, અનેકેસુ સાટ્ઠકથેસુ પાળિપ્પદેસેસુ ‘‘મોક્ખેતિ, મોક્ખયતી’’તિ સુદ્ધકત્તુરૂપાનં અદસ્સનતોતિ દટ્ઠબ્બં.

કક્ખ હસને. કક્ખતિ.

ઓખ રાખ લાખ દાખ ધાખ સોસનાલમત્થેસુ. ઓખતિ. રાખતિ. લાખતિ. દાખતિ. ધાખતિ.