૪૯. ઇત્થિય+મ+ણ+ક્તિ+ક+યક+યા ચ

ઇત્થિલિઙ્ગે ભાવે કારકે ચ ક્રિયત્થા અઆદયો હોન્તિ અનો ચ બહુલં.

અ-જર=વયોહાનિયં, જિરતિ જિરણં વા જરા. ‘‘ઇત્થિય+મ+ત્વા’’તિ આપચ્ચયો. પટિસમ્ભિજ્જતીતિ પટિસમ્ભિદા. પટિપજ્જતિ એતાયાતિ પટિપદા. એવં સમ્પદા, આપદા. ઉપાદીયતીતિ ઉપાદા. ઇક્ખ+ચક્ખ=દસ્સને, ઉપઇક્ખતીતિ ઉપેક્ખા. ‘‘યુવણ્ણાન+મેઓ લુત્તા’’તિ એકારો. ચિન્તનં ચિન્તા. સિક્ખ=વિજ્જોપાદાને, સિક્ખનં સિક્ખીયન્તીતિ વા સિક્ખા. એવં ભિક્ખા. ઇચ્છનં ઇચ્છા. ‘‘ગમયમિ’’ચ્ચાદિના ચ્છઙાદેસો. પુચ્છ=પુચ્છને, પુચ્છનં પુચ્છા. મિધ+મેધ=સઙ્ગમે, અપઠિતધાતુ, મેધનં મેધા. એવં ગુધ=પરિવેઠને, ગોધનં ગોધા. તિતિક્ખનં તિતિક્ખા. એવં વીમંસા, જિગુચ્છા, પિપાસા, પુત્તિયા. ઈહનં ઈહા.

ણ-કરણં કારા, ‘‘અસ્સા ણાનુબન્ધે’’તિ આ હોતિ, એવ+મુપરિપિ. હરણં હારા મુત્તાવલિ. તરણં તારા, ધરણં ધારા. અરણં આરા.

યથાકથઞ્ચિ સદ્દમ્હિ, રુળ્હિયા અત્થનિચ્છયો.

ક્તિ-સમ્ભુવનં સમ્ભુતિ. ‘‘ન તે’’ચ્ચાદિના ન વુદ્ધિ. સવનં સુતિ. નયનં નયતિ એતાયાતિ વા નીતિ. મઞ્ઞતીતિ મતિ, ‘‘ગમાદિરાનં લોપોન્તબ્યઞ્જનસ્સા’’તિ ગમાદિત્તા નલોપો. ગમનં ગન્તબ્બાતિ વા ગતિ. ઉપહનનં ઉપહતિ. રમન્તિ એતાય રમનં વા રતિ. તનનં તતિ. નિયમનં નિયતિ. ભુઞ્જનં ભુત્તિ. યુઞ્જનં યુત્તિ, પરરૂપં. એવં સમાપજ્જનં સમાપજ્જતેતિ સમાપત્તિ. સમ્પત્તિ. યજ=દેવપૂજાસઙ્ગતિકરણદાનેસુ, યજનં ઇટ્ઠિ, ‘‘યજસ્સ યસ્સ ટિયી’’તિ ટિઆદેસો, ‘‘પુચ્છાદિતો’’તિ તસ્સ ઠો, પરરૂપપઠમક્ખરા ચ. સાસનં સિટ્ઠિ, ‘‘સાસસ્સ સિસ વા’’તિ સિસ, સાનન્તરસ્સ તસ્સ ઠો’’તિ ઠાદેસો. ભેદનં ભિજ્જતેતિ વા ભિત્તિ. ભજ=સેવાયં, ભજનં ભત્તિ. તન=વિત્થારે, તનોતીતિ તન્તિ, નસ્સ નિગ્ગહીતાદિ.

ક-ગુહન્તી એત્થાતિ ગુહા, ઓકારનિવુત્તિ. રુજતીતિ રુજા. મોદન્તિ એતાયાતિ મુદા નામ મુદિતા.

યક-વિદ=ઞાણે, વિદનં વિદન્તિ એતાયાતિ વા વિજ્જા, દસ્સ જે પુબ્બરૂપં. યજનં ઇજ્જા, ટિઆદેસો.

ય-સયન્તિ એત્થાતિ સેય્યા, દ્વિત્તં. અજ=વજ=ગમને, સમજનં સમજન્તિ એત્થાતિ વા સમજ્જા. પપુબ્બો, પબ્બજનં પબ્બજ્જા. તવગ્ગવરણા’’દિમ્હિ ‘‘ચવગ્ગબયઞા’’તિ યોગવિભાગેન વસ્સ બે દ્વિત્તં. ઊમ્હિ પરિચરણં પરિચરિયા. જાગરણં જાગરિયા.

અન-પયોજકે કારિયધાતુતો કત્તું પયોજનં કારણં, એકારનિસેધો નસ્સ ણો ચ. એવં હરિતું પયોજનં હારણં. વિદ=અનુભવે, વિત્તિ વેદયતીતિ વા વેદના. વન્દ=અભિવાદનથુતીસુ, વન્દનં વન્દના. ઉપાસનં ઉપાસના. ચિત=સંચેતનાયં, ચેતયતીતિ ચેતના. દેસિયતીતિ દેસના. ભાવિયતીતિ ભાવના.