૫૯. તસ્સ ભાવકમ્મેસુત્ત+તા+ત્તન+ણ્ય+ણેય્ય+ણિ+ય+ણિયા

છટ્ઠિયન્તા ભાવે કમ્મે ચ ત્તાદયો હોન્તિ બહુલં. ન સબ્બે પચ્ચયા સબ્બતો હોન્તિ અઞ્ઞત્રત્ત+તાહિ. ભવન્તિ એતસ્મા બુદ્ધિસદ્દાતિ ભાવો સદ્દપવત્તિનિમિત્તં. વુત્તઞ્ચ –

હોન્ત્ય+સ્મા સદ્દબુદ્ધીતિ, ભાવો તં સદ્દવુત્તિયા;

નિમિત્તભૂતં નામઞ્ચ, જાતિ દબ્બં ક્રિયા ગુણોતિ.

નીલસ્સ પટસ્સ ભાવો નીલત્તં નીલતાતિ ગુણો ભાવો. એત્થ નીલગુણવસેન પટે નીલસદ્દસ્સ વુત્તિયા પટબુદ્ધિયા નિમિત્તં ભાવો નામ. નીલસ્સ ગુણસ્સ ભાવો નીલત્તં નીલતાતિ નીલગુણજાતિ, એત્થ નીલગુણજાતિ નિમિત્તં હુત્વા નીલસદ્દસ્સ ગુણવુત્તિયા નીલગુણજાતિ નિમિત્તં. ગોત્તં ગોતાતિ ગોજાતિ, એત્થ જાતિસદ્દાનં દબ્બવુત્તિયા સતિ જાતિ નિમિત્તં. પાચકસ્સ ભાવો પાચકત્તંતિ ક્રિયાસમ્બન્ધિત્તં ભાવો, એત્થ પચનક્રિયાસમ્બન્ધિત્તં ભાવો. દણ્ડિત્તં વિસાણિત્તં રાજપુરિસત્તંતિ દણ્ડ+વિસાણ+રાજદબ્બાનં સમ્બન્ધિત્તં ભાવો, દણ્ડીત્યાદિસદ્દપવત્તિયા નિમિત્તત્તા.

દેવદત્તસ્સ ભાવો દેવદત્તત્તં, ચન્દત્તં, સૂરિયત્તંતિ તદવત્થા વિસેસસામઞ્ઞં, દેવદત્તસ્સ બાલતાદિઅવત્થાભેદો, ચન્દસ્સ કલાદિઅવત્થભેદો ચ, સૂરિયસ્સ મન્દપટુતાદિઅવત્થાભેદો ચ સામઞ્ઞં, તદેત્થ નિમિત્તં. એત્થ વિજ્જમાનપદત્થાનં વિસયભૂતસઞ્ઞાસદ્દાનં પવત્તિનિમિત્તં વુત્તં. આકાસત્તં અભાવત્તંતિ, તત્થ ઘટાકાસ+પીઠરાકાસ, પટાભાવ+ઘટાભાવાદિના ઉપચરિતભેદસામઞ્ઞં ભાવો.

ત્તન-પુથુજ્જનત્તનં. વેદનાય ભાવો વેદનત્તનં, રસ્સો. એવં જાયત્તનં, જારત્તનં.

ણ્ય-અલસસ્સ ભાવો કમ્મં વા આલસ્યં, એત્થ ‘‘લોપો+વણ્ણિ+વણ્ણાનં’’તિ અ-લોપે ‘‘સરાન+માદિસ્સા’’દિના આકારો, એવ+મુપરિ ચ. બ્રાહ્મણસ્સ ભાવો બ્રહ્મઞ્ઞં, ઞ્ઞકારપુબ્બરૂપાનિ. ચાપલ્યં, નેપુઞ્ઞં, પેસુઞ્ઞં, રઞ્ઞો ભાવો રજ્જં, આધિપચ્ચં, દાયજ્જં, વેસમ્મં, વેસમં, ણપચ્ચયો. સખિનો ભાવો સખ્યં, વાણિજ્જં, આરોગ્યં, ઓદગ્યં, આનણ્યં, દુબ્બલ્યં, બલ્યં, પણ્ડિચ્ચં, બાહુસ્સચ્ચં, પોરોહિચ્ચં. મુટ્ઠસ્સતિસ્સ ભાવો મુટ્ઠસ્સચ્ચં, ઇલોપો. કોસલ્લં, વેપુલ્લં. સમાનસ્સ ભાવો સામઞ્ઞં, પેરિસ્સં, સોમનસ્સં, દોમનસ્સં, સોવચસ્સં, દોવચસ્સં, નિપકસ્સ ભાવો નેપક્કં, આધિક્કં, દુભગસ્સ ભાવો દોભગ્ગં, સરૂપસ્સ ભાવો સારુપ્પં, ઓપમ્મં, સોખુમ્મં, તથસ્સ ભાવો તચ્છં. દુમ્મેધસ્સ ભાવો દુમ્મેજ્ઝં. ભેસજસ્સ ભાવો ભેસજ્જં, બ્યાવટસ્સ કમ્મં વેય્યાવચ્ચં યથા વેય્યાકરણં.

ણેય્ય-સુચિનો ભાવો સોચેય્યં, આધિપતેય્યં, કપિસ્સ ભાવો કાપેય્યં. સઠસ્સ ભાવો કમ્મં વા સાઠેય્યં.

ણ-ગરૂનં ભાવો ગારવં, ઉ અવઙ. પાટવં, અજ્જવં, મદ્દવં, ‘‘કોસજ્જા’’દિના ઉસ્સ અત્તં દ્વિત્તઞ્ચ. પરમાનં ભાવો પારમી, વીપચ્ચયો. સમગ્ગાનં ભાવો સામગ્ગી.

ઇય-અધિપતિનો ભાવો અધિપતિયં, પણ્ડિતિયં, બહુસ્સુતિયં, નગ્ગિયં, સૂરિયં.

ણિય-અલસસ્સ ભાવો કમ્મં વા આલસિયં, તાલુસિયં, મન્દિયં, દક્ખિયં, પોરોહિતિયં, વેય્યત્તિયં.

કથં રામણીયકંતિ, સકત્થે કન્તા ણેન સિદ્ધા. કમ્મં=ક્રિયા, તત્થ અલસસ્સ કમ્મં અલસત્તં અલસતા અલસત્તનં આલસ્યં આલસિયં વા.