૨૩. સ્યાદીસુ રસ્સોતિ

નપુંસકે વત્તમાનસ્સ સ્યાદીસુ રસ્સો. ભો છત્તુપાહન, છત્તુપાહનં, છત્તુપાહનેન ઇચ્ચાદિ.

તે ચ સમાહારિતરીતરયોગા બહુલંવિધાના નિયતવિસયાયેવ હોન્તિ, તત્રા+યં વિસયવિભાગો-નિરુત્તિપિટકાગતો-પાણિ+તૂરિય+યોગ્ગ+સેનઙ્ગાનં, નિચ્ચવેરીનં, સઙ્ખ્યાપરિમાણસઞ્ઞાનં, ખુદ્દજન્તુકાનં, પચનચણ્ડાલાનં, ચરણસાધારણાનં, એકજ્ઝાયનપાવચનાનં, લિઙ્ગવિસેસાનં, વિવિધવિરુદ્ધાનં, દિસાનં, નદીનઞ્ચ નિચ્ચસમાહારેકત્થં ભવતિ.

પાણઙ્ગાનં-ચક્ખુ ચ સોતઞ્ચ ચક્ખુસોતં, મુખઞ્ચ નાસિકા ચ મુખનાસિકં, ‘‘સ્યાદીસુ રસ્સો’’તિ નપુંસકે વત્તમાનસ્સ રસ્સો. હનુ ચ ગીવા ચ હનુગીવં, કણ્ણા ચ નાસા ચ કણ્ણનાસં, પાણિ ચ પાદો ચ પાણિપાદં, છવિ ચ મંસઞ્ચ લોહિતઞ્ચ છવિમંસલોહિતં, નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ નામરૂપં, જરા ચ મરણઞ્ચ જરામરણં.

તૂરિયઙ્ગાનં-અલસો ચ તાલમ્બરો ચ અલસતાલમ્બરં, મુરજો ચ ગોમુખો ચ મુરજગોમુખં, સંખો ચ પણવો ચ દેણ્ડિમો ચ, સંખા ચ પણવા ચ દેણ્ડિમા ચાતિ વા સંખપણવદેણ્ડિમં, પણવાદયો દ્વેપિ ભેરિવિસેસા, મદ્દવિકો ચ પાણવિકો ચ મદ્દવિકપાણવિકં, ગીતઞ્ચ વાદિતઞ્ચ ગીતવાદિતં, સમ્મઞ્ચ તાળઞ્ચ સમ્મતાળં, સમ્મંતિ કંસતાલં, તાળંતિ હત્થતાળં.

યોગ્ગઙ્ગાનં-ફાલો ચ પાચનઞ્ચ ફાલપાચનં, યુગઞ્ચ નઙ્ગલઞ્ચ યુગનઙ્ગલં.

સેનઙ્ગાનં-હત્થિનો ચ અસ્સા ચ હત્થિઅસ્સં, રથા ચ પત્તિકા ચ રથપત્તિકં, અસિ ચ સત્તિ ચ તોમરઞ્ચ પિણ્ડઞ્ચ અસિસત્તિતોમરપિણ્ડં, અસિ ચ ચમ્મઞ્ચ અસિચમ્મં, ચમ્મન્તિ સરવારણ-ફલકં. ધનુ ચ કલાપો ચ ધનુકલાપં, કલાપો=તુણીરં. પહરણઞ્ચ આવરણઞ્ચ પહરણાવરણં.

નિચ્ચવેરીનં-અહિ ચ નકુલો ચ, અહી ચ નકુલા ચાતિ વા અહિનકુલં. એવં બિળારમૂસિકં, અન્તસ્સ રસ્સત્તં. કાકોલુકં, સપ્પમણ્ડૂકં, ગરુળસપ્પં, નાગસુપણ્ણં.

સઙ્ખ્યાપરિમાણસઞ્ઞાનં-એકકઞ્ચ દુકઞ્ચ એકકદુકં. એવં, દુકતિકં, તિકચતુક્કં, ચતુક્કપઞ્ચકં. દસકઞ્ચ એકાદસકઞ્ચ દસેકાદસકં, ‘‘તિતાલીસ’’ ઇતિ ચક-ભાગલોપનિદ્દેસેન કકારસ્સ લોપો.

ખુદ્દજન્તુકાનં-કીટા ચ પટઙ્ગા ચ કીટપટઙ્ગં, કીટા=કપાલપિટ્ઠિકપાણા. એવં કુન્થકિપિલ્લિકં, ડંસા ચ મકસા ચ ડંસમકસં, મક્ખિકા ચ કિપિલ્લિકા ચ મક્ખિકકિપિલ્લિકં, કીટા ચ સરિંસપા ચ કીટસરિંસપં. તત્થ કુન્થા=સુખુમકિપિલ્લિકા.

ખુદ્દજન્તુ અનટ્ઠી વા, અથ ખો ખુદ્દકોપિ વા;

સતં વા પસતો યેસં, કેચિ આનતુલા ઇતિ.

પચનચણ્ડાલાનં-ઓરબ્ભિકા ચ સૂકરિકા ચ ઓરબ્ભિકસૂકરિકં, એવં સાકુન્તિકમાગવિકં. સપાકો ચ ચણ્ડાલો ચ સપાકચણ્ડાલં, પુક્કુસછવડાહકં, વેનરથકારં, તત્થ વેના=તચ્છકા, રથકારા=ચમ્મકારા.

ચરણસાધારણાનં-અતિસો ચ ભારદ્વાજો ચ અતિસભારદ્વાજં, કટ્ઠો ચ કપાલો ચ કટ્ઠકપાલં, સીલઞ્ચ પઞ્ઞાણઞ્ચ સીલપઞ્ઞાણં, સમથો ચ વિપસ્સના ચ સમથવિપસ્સનં, વિજ્જા ચ ચરણઞ્ચ વિજ્જાચરણં, એવં નામરૂપં, હિરોત્તપ્પં, સતિસમ્પ-જઞ્ઞં, લોભમોહં, દોસમોહં, અહિરિકાનોત્તપ્પં, થિનમિદ્ધં, ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચ+મિચ્ચાદિ.

એકજ્ઝાયનપાવચનાનં-દીઘો ચ મજ્ઝિમો ચ દીઘમજ્ઝિમં, એવં એકુત્તર સંયુત્તકં, ખન્ધકવિભઙ્ગં.

લિઙ્ગવિસેસાનં-ઇત્થી ચ પુમા ચ ઇત્થિપુમં, દાસી ચ દાસો ચ દાસિદાસં, ચીવરઞ્ચ પિણ્ડપાતો ચ સેનાસનઞ્ચ ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારો ચ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં, તિણઞ્ચ કટ્ઠો ચ સાખા ચ પલાસઞ્ચ તિણકટ્ઠસાખાપલાસં. ‘‘લાભી હોતિ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાનં’’તિપિ દિસ્સતિ.

વિવિધવિરુદ્ધાનં-કુસલઞ્ચ અકુસલઞ્ચ કુસલાકુસલં, એવં સાવજ્જાનવજ્જં, હીનપણીતં, કણ્હસુક્કં, છેકપાપકં, સુખદુક્ખં, અધમુત્તમં, પટિઘાનુનયં, છાયાતપં, આલોકન્ધકારં. રત્તિઞ્ચ દિવા ચ રત્તિન્દિવં, ‘‘રત્તિન્દિવદારગવચતુરસ્સા’’તિ અપચ્ચયે કતે નુમઆગમો. અહો ચ રત્તિ ચ અહોરત્તં, ‘‘દીઘા+હોવસ્સેકદેસેહિ ચ રત્યા’’તિ અપચ્ચયે કતે ‘‘મનાદ્યાપાદીન+મો મયે ચે’’તિ ઓકારો.

દિસાનં-પુબ્બા ચ અપરા ચ પુબ્બાપરં, એવં પુરત્થિમપચ્છિમં, દક્ખિણુત્તરં, પુબ્બદક્ખિણં, પુબ્બુત્તરં, અપરદક્ખિણં, અપરુત્તરં.

નદીનં-ગઙ્ગા ચ યમુના ચ ગઙ્ગાયમુનં, એવં મહીસરભૂ.

તિણ+રુક્ખ+પસુ+સકુણ+ધન+ખઞ્ઞ+બ્યઞ્જન+જનપદાનં વા. તિણવિસેસાનં-ઉસીરાનિ ચ બીરણાનિ ચ ઉસીરબીરણં ઉસીરબીરણાનિ વા. એવં મુઞ્જપબ્બજં મુઞ્જપબ્બજાનિ વા, કાસકુસં કાસકુસા વા.

રુક્ખવિસેસાનં-અસ્સત્થા ચ કપિટ્ઠા ચ અસ્સત્થકપિટ્ઠં અસ્સત્થકપિટ્ઠા વા, એવં અમ્બપનસં અમ્બપનસા, ખદિરપલાસં ખદિરપલાસા, ધવાસ્સકણ્ણં ધવાસ્સકણ્ણા, પિલક્ખનિગ્રોધં પિલક્ખનિગ્રોધા, સાકસાલં સાકસાલા.

પસુવિસેસાનં-ગજા ચ ગવજા ચ ગજગવજં ગજગવજા વા, અજા ચ એળકા ચ અજેળકં અજેળકા, હત્થી ચ ગાવો ચ અસ્સા ચ વળવા ચ હત્થીગવસ્સવળવં હત્થીગવસ્સવળવા, રસ્સત્તં. એવં ગોમહિસં ગોમહિસા, એણેય્યવરાહં એણેય્યવરાહા, સીહબ્યગ્ઘતરચ્છં સીહબ્યગ્ઘતરચ્છા, કુક્કુટસૂકરં કુક્કુટસૂકરા, એણેય્યગોમહિસં એણેય્યગોમહિસા.

સકુણવિસેસાનં-હંસા ચ બકા ચ હંસબકં હંસબકા. એવં કારણ્ડવચક્કવાકં કારણ્ડવચક્કવાકા, મયૂરકોઞ્ચં મયૂરકોઞ્ચા, સુકસાલિકં સુકસાલિકા, બકબલાકં બકબલાકા.

ધનાનં-હિરઞ્ઞઞ્ચ સુવણ્ણઞ્ચ હિરઞ્ઞસુવણ્ણં હિરઞ્ઞસુવણ્ણાનિ. એવં જાતરૂપરજતં જાતરૂપરજતાનિ, મણિસઙ્ખમુત્તવેળુરિયં મણિસઙ્ખમુત્તવેળુરિયા.

ધઞ્ઞાનં-સાલી ચ યવા ચ સાલિયવં સાલિયવા વા. એવં તિલમુગ્ગમાસં તિલમુગ્ગમાસાનિ, નિપ્પાવકુલત્થં નિપ્પાવકુલત્થા.

બ્યઞ્જનાનં-સાકો ચ સુવા ચ સાકસુવં સાકસુવા. એવં ગબ્યમાહિસં ગબ્યમાહિસા, એણેય્યવરાહં એણેય, વરાહા. મિગમયૂરં મિગમયૂરા.

જનપદાનં-કાસિ ચ કોસલા ચ કાસિકોસલં કાસિકોસલા, વજ્જી ચ મલ્લા ચ વજ્જિમલ્લં વજ્જિમલ્લા, અઙ્ગા ચ મગધા ચ અઙ્ગમગધં અઙ્ગમગધા, એવં ચેતિવંસં ચેતિવંસા, મચ્છસૂરસેનં મચ્છસૂરસેના, કુરુપઞ્ચાલં કુરુપઞ્ચાલા. નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ નામરૂપઞ્ચ નામરૂપનામરૂપન્તિ ચતુરેકપઞ્ચવોકારવસેન વત્તબ્બે બહુલાધિકારા સરૂપેકસેસં કત્વા નામરૂપન્તિ વુત્તં.

એતસ્મિં એકત્થીભાવકણ્ડે યં વુત્તં પુબ્બં, તદેવ પુબ્બં નિપતતિ, કમાતિક્કમે પયોજનસ્સા+ભાવા. ક્વચિ વિપલ્લાસોપિ હોતિ, બહુલાધિકારતો, દન્તાનં રાજા રાજદન્તો. ચત્થે સમાહારે ‘‘સભાપરિસાયા’’તિ ઞાપકા ક્વચિ નપુંસકલિઙ્ગં ન ભવતિ, આધિપચ્ચઞ્ચ પરિવારો ચ આધિપચ્ચપરિવારો. એવં છન્દપારિસુદ્ધિ, પટિસન્ધિપવત્તિયં.