૧. તત્થ દ્વિપદો તુલ્યાધિકરણો કમ્માદીસુ છસુ વિભત્યત્થેસુ ભવતિ.

(ક) તત્થ દુતિયત્થે તાવ-આગતા સમણા ઇમં સઙ્ઘારામન્તિ આગતસમણો સઙ્ઘારામો. સો ચ દુવિધો તગ્ગુણા+તગ્ગુણવસેન. વુત્તઞ્હિ –

તગ્ગુણો+તગ્ગુણો ચે+તિ,

સો સમાસો દ્વિધા મતો.

તં યથા ‘નીયતં લમ્બ-

કણ્ણો+’ ‘યં દિટ્ઠસાગરો’.

તેસુ યત્થ વિસેસનભૂતો અત્થો અઞ્ઞપદત્થગ્ગહણેન ગય્હતિ, સો તગ્ગુણસંવિઞ્ઞાણો, યથા ‘લમ્બકણ્ણ+માનયા’તિ. યત્થ પન ન ગય્હતિ, સો અતગ્ગુણસંવિઞ્ઞાણો, યથા ‘બહુધન+માનયા’તિ.

ઇધ વિસેસનસ્સ પુબ્બનિપાતો. એત્થ ચ આગતસદ્દો ચ સમણસદ્દો ચ અત્તનો અત્થે અટ્ઠત્વા દુતિયાવિભત્યત્થભૂતે સઙ્ઘારામસઙ્ખાતે અઞ્ઞપદત્થે વત્તન્તિ, તતો સમાસેનેવ કમ્મત્થસ્સ અભિહિતત્તા પુન દુતિયા ન હોતિ. તથા આગતસમણા સાવત્થિ, આગતસમણં જેતવનં. પટિપન્ના અદ્ધિકા યં પટિપન્નદ્ધિકો પથો, અભિરૂળ્હાવ, ણિજાયં નાવં સા અભિરૂળ્હવાણિજા નાવા.

(ખ) તતિયત્થે-જિતાનિ ઇન્દ્રિયાનિ યેન સો જિતિન્દ્રિયો સમણો, એવં દિટ્ઠધમ્મો, પત્તધમ્મો, કતકિચ્ચો. વિજિતા મારા અનેનાતિ વિજિતમારો ભગવા, પટિવિદ્ધસબ્બધમ્મો. કરણત્થે-છિન્નો રુક્ખો યેન સો છિન્નરુક્ખો ફરસુ.

(ગ) ચતુત્થિયત્થે-દિન્નો સુઙ્કો યસ્સ સો દિન્નસુઙ્કો રાજા, દિન્નં ભોજનં અસ્સાતિ દિન્નભોજનો.

(ઘ) પઞ્ચમિયત્થે-નિગ્ગતા જના યસ્મા સો નિગ્ગતજનો ગામો, નિગ્ગતો અયો=સુખં યસ્માતિ નિરયો, નિક્કિલે- સો. અપેતં વિઞ્ઞાણં અસ્માતિ અપેતવિઞ્ઞાણો મતકાયો, અપગતભયભેરવો અરહા.

(ઙ) છટ્ઠિયત્થે-છિન્ના હત્થા યસ્સ સો છિન્નહત્થો. એવં પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પો ખીણાસવો, વીતો રાગો અસ્સાતિ વીતરાગો. દ્વે પદાનિ અસ્સાતિ દ્વિપદો, દ્વિહત્થો પટો. તેવિજ્જોતિ એત્થ તિવિજ્જો એવાતિ સકત્થે ણો વુદ્ધિ ચ. ચતુપ્પદો, પઞ્ચ ચક્ખૂનિ અસ્સાતિ પઞ્ચચક્ખુ ભગવા, છળભિઞ્ઞો, ‘‘ઘપસ્સા’’દિના રસ્સત્તં. નવઙ્ગં સત્થુસાસનં. દસબલો, અનન્તઞાણો. તીણિ દસ પરિમાણ+મેસંતિ તિદસા દેવા, ઇધ પરિમાણસદ્દસન્નિમાનતો દસસદ્દો સઙ્ખ્યાને વત્તતે. અયં પચ્ચયો એતેસન્તિ ઇદપ્પચ્ચયા, ઉત્તરપદે ‘‘ઇમસ્સિ+દં વા’’તિ ઇમસ્સ ઇદં. કો પભવો અસ્સાતિ કિં પભવો કાયો. વિગતં મલં અસ્સાતિ વિમલો, સુન્દરો ગન્ધો અસ્સાતિ સુગન્ધં ચન્દનં, એવં સુસીલો, સુમુખો, કુચ્છિતો ગન્ધો અસ્સાતિ દુગ્ગન્ધં કુણપં, દુમ્મુખો, દુટ્ઠુ મનો અસ્સાતિ દુમ્મનો, એવં દુસ્સીલો. તપો એવ ધનં અસ્સાતિ તપોધનો. ખન્તિસઙ્ખાતં બલં અસ્સાતિ ખન્તિબલો. ઇન્દોતિ નામં એતસ્સાતિ ઇન્દનામો.

છન્દજાતાદીસુ વિસેસનવિસેસિતબ્બાનં યથિચ્છિતત્તા ઉભયં પુબ્બં નિપતતિ, કમાતિક્કમે પયોજનાભાવા. જાતો છન્દો અસ્સાતિ જાતછન્દો, એવં છન્દજાતો. સઞ્જાતપીતિસોમનસ્સો, પીતિસોમનસ્સસઞ્જાતો. માસજાતો, જાતમાસો. છિન્નહત્થો, હત્થછિન્નો.

દીઘાજઙ્ઘા અસ્સાતિ દીઘજઙ્ઘો, એત્થ પુમ્ભાવો, ‘‘ઘપસ્સા’’દિના રસ્સો ચ. તથા પહૂતજિવ્હો. મહન્તી પઞ્ઞા અસ્સાતિ મહાપઞ્ઞો. ‘‘ઇત્થિયં ભાસિતપુમિ+ત્થી પુમે+વે+કત્થે’’તિ વીપચ્ચયાભાવેન્તસ્સ ટાદેસો રસ્સત્તઞ્ચ. ઇત્થિયન્તિ કિં, ખમાધનો. ભાસિતપુમાતિ કિં, સદ્ધાધુરો. પઞ્ઞાપકતિકો, પઞ્ઞાવિસુદ્ધિકો, એત્થ ‘‘લ્ત્વિત્થિયૂહિ કો’’તિ કો. ગણ્ડીવધન્વાતિ પકતન્તરેન સિદ્ધં.

નાના=પ્પકારા દુમા નાનાદુમા, નાનાદુમેહિ પતિતાનિ નાનાદુમપતિતાનિ, નાનાદુમપતિતાનિ ચ તાનિ પુપ્ફાનિ ચેતિ નાનાદુમપતિતપુપ્ફાનિ, તેહિ વાસિતા નાનાદુમપતિતપુપ્ફવાસિતા, નાનાદુમપતિતપુપ્ફવાસિતાસાનુયસ્સસો નાનાદુમપતિતપુપ્ફવાસિતસાનુ પબ્બતો, અયં વિસેસન+અમાદિસમાસગબ્ભો તુલ્યાધિકરણઅઞ્ઞપદત્થો.

(ચ) સત્તમ્યત્થે-સમ્પન્નાનિ સસ્સાનિ યસ્મિં સો સમ્પન્નસસ્સો જનપદો. સુલભો પિણ્ડો ઇમસ્મિન્તિ સુલભપિણ્ડો દેસો. આકિણ્ણા મનુસ્સા યસ્સં સા આકિણ્ણમનુસ્સા રાજધાની. બહવો તાપસા એતસ્મિન્તિ બહુતાપસો અસ્સમો. ઉપચિતં મંસલોહિતં અસ્મિન્તિ ઉપચિતમંસલોહિતં સરીરં. બહવો સામિનો અસ્મિન્તિ બહુસામિકં નગરં, બહૂ નદિયો અસ્મિન્તિ બહુનદિકો, ઈકારન્તત્તા કપચ્ચયો. એવં બહુજમ્બુકં વનં, બહવો કત્તારો અસ્મિં અસ્સ વાતિ બહુકત્તુકો દેસો, એવં બહુભત્તુકો, ‘‘લ્ત્વિત્થિયૂહિ કો’’તિ કો.

૨. ભિન્નાધિકરણો યથા-એકરત્તિં વાસો અસ્સાતિ એકરત્તિવાસો, સમાનેન જનેન સદ્ધિં વાસો અસ્સાતિ સમાનવાસો પુરિસો. ઉભતો બ્યઞ્જન+મસ્સાતિ ઉભતોબ્યઞ્જનકો, વિભત્યલોપો ‘‘વા+ઞ્ઞતો’’તિ કો ચ, છત્તં પાણિમ્હિ અસ્સાતિ છત્તપાણિ, એવં દણ્ડપાણિ, સત્થપાણિ, વજિરપાણિ, ખગ્ગહત્થો, પત્તહત્થો, દાને અજ્ઝાસયો અસ્સાતિ દાનજ્ઝાસયો દાનાધિમુત્તિકો, બુદ્ધભત્તિકો, સદ્ધમ્મગારવો ઇચ્ચાદિ.

૩. તિપદો યથા-પરક્કમેના+ધિગતા સમ્પદા યેહિ તે પરક્કમાધિગતસમ્પદા મહાપુરિસા. એવં ધમ્માધિગતભોગા. ઓનીતો પત્તતો પાણિ યેન સો ઓનીતપત્તપાણિ. સીહસ્સ પુબ્બદ્ધમિવ કાયો અસ્સાતિ સીહપુબ્બદ્ધકાયો. મત્તા બહવો માતઙ્ગા અસ્મિન્તિ મત્તબહુમાતઙ્ગં વનં.

૪. ન-નિપાતપુબ્બપદો યથા-નત્થિ એતસ્સ સમોતિ અસ્સમો, ‘‘ટ નઞસ્સા’’તિ નસ્સ ટો. એવં અપ્પટિપુગ્ગલો, અપુત્તકો, અહેતુકો, કપચ્ચયો, એવ+મુપરિપિ ઞેય્યં. નત્થિ સંવાસો એતેનાતિ અસંવાસો, ન વિજ્જતે વુટ્ઠિ એત્થાતિ અવુટ્ઠિકો જનપદો, અભિક્ખુકો વિહારો. એવં અનુત્તરો ‘‘અન સરે’’તિ અન, એવં અનન્તં, અનાસવો.

૫. પઠમાત્થે સહપુબ્બપદો યથા-સહ હેતુના વત્તતિ સો સહેતુકો સહેતુ વા, ‘‘સહસ્સ સો+ઞ્ઞત્થે’’તિ સહસ્સ સો, એવં સપ્પીતિકા, સપ્પચ્ચયા, સકિલેસો, સઉપાદાનો, સપરિવારો સહપરિવારો વા, સહ મૂલેન ઉદ્ધટો સમૂલુદ્ધટો રુક્ખો.

૬. ઉપમાનોપમેય્યજોતકઇવયુત્તો ઉપમાનપુબ્બપદો પઠમાય યથા-નિગ્રોધો ઇવ પરિમણ્ડલો યો સો નિગ્રોધપરિમણ્ડલો. સઙ્ખો વિય પણ્ડરો અયન્તિ સઙ્ખપણ્ડરો, કાકો વિય સૂરો અયન્તિ કાકસૂરો. ચક્ખુ ઇવ ભૂતો અયં પરમત્થદસ્સનતોતિ ચક્ખુભૂતો ભગવા. એવં અત્થભૂતો, ધમ્મભૂતો, બ્રહ્મભૂતો, અન્ધભૂતો. મુઞ્જપબ્બજમિવ ભૂતા અયં મુઞ્જપબ્બજભૂતા કુદિટ્ઠિ. તન્તાકુલમિવ જાતા અયંતિ તન્તાકુલજાતા.

છટ્ઠ્યત્થે-સુવણ્ણસ્સ વણ્ણો વિય વણ્ણો યસ્સ સો સુવણ્ણવણ્ણો ભગવા, મજ્ઝપદલોપો. નાગસ્સ ગતિ વિય ગતિ અસ્સાતિ નાગગતિ. એવં સીહગતિ, નાગવિક્કમો, સીહવિક્કમો, સીહહનુ. એણિસ્સ વિય જઙ્ઘા અસ્સાતિ એણિજઙ્ઘો. બ્રહ્મુનો વિય સરો અસ્સાતિ બ્રહ્મસ્સરો.

૭. વાસદ્દત્થે સઙ્ખ્યાઉભયપદો યથા-દ્વે વા તયો વા દ્વત્તિ, દ્વત્તયો ચ તે પત્તા ચેતિ દ્વત્તિપત્તા, ‘‘તિસ્વ’’ઇતિ તિસદ્દે પરે દ્વિસ્સ અત્તં. દ્વીહં વા તીહં વા દ્વીહતીહં, છ વા પઞ્ચ વા વાચા છપ્પઞ્ચવાચા, એવં સત્તટ્ઠમાસા, એકયોજનદ્વિયોજનાનિ.

૮. દિસન્તરાલત્થો યથા-પુબ્બસ્સા ચ દક્ખિણસ્સા ચ દિસાય યદન્તરાલં સા પુબ્બદક્ખિણા વિદિસા. એત્થ –