૬૭. ઇત્થિયં ભાસિતપુમિ+ત્થી પુમેવે+કત્થેતિ

ભાસિતપુમા ઇત્થી પુમેવ હોતીતિ પુમ્ભાવા ઇત્થિપચ્ચયાનં નિવત્તિ હોતિ. એવં રત્તલતા, દુતિયભિક્ખા. બ્રાહ્મણી ચ સા દારિકા ચાતિ બ્રાહ્મણદારિકા, નાગમાણવિકા. ઇત્થિયન્તિ કિં, કુમારિરતનં, સમણિપદુમં. ભાસિતપુમાતિ કિં, ગઙ્ગાનદી, તણ્હાનદી, પથવીધાતુ. પુરત્થિમો ચ સો કાયો ચાતિ પુરત્થિમકાયો. એત્થ ચ કાયેકદેસે કાયસદ્દો. એવં પચ્છિમકાયો, ઉપરિમકાયો, હેટ્ઠિમકાયો, સબ્બકાયો, નવાવાસો, કતરનિકાયો, હેતુપચ્ચયો. જીવિતપ્પધાનં નવકં જીવિતનવક+મિચ્ચાદિ.

વિસેસનુત્તરપદે થેરા+ચરિય+પણ્ડિતા વિસેસનં પરઞ્ચ ભવતિ. યથા સારિપુત્તો ચ સો થેરો ચાતિ સારિપુત્તત્થેરો, એવં મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો, મહાકસ્સપત્થેરો, બુદ્ધઘોસાચરિયો, ધમ્મપાલાચરિયો, આચરિયગુત્તિલો વા. મહોસધો ચ સો પણ્ડિતો ચાતિ મહોસધપણ્ડિતો, એવં વિધુરપણ્ડિતો.

વિસેસનોભયપદે યથા-સીતઞ્ચ તં ઉણ્હઞ્ચાતિ સીતુણ્હં, સિનિદ્ધો ચ સો ઉણ્હો ચાતિ સિનિદ્ધુણ્હો માસો. ખઞ્જો ચ સો ખુજ્જો ચાતિ ખઞ્જખુજ્જો, એવં અન્ધબધિરો, કતાકતં, છિદ્દાવછિદ્દં, ઉચ્ચાવચં, છિન્નભિન્નં, ગતપચ્ચાગતં. ક્વચિ પુબ્બકાલસ્સાપિ પરનિપાતો, વાસિતો ચ સો લિત્તો ચાતિ લિત્તવાસિતો, એવં નગ્ગમૂસિતો, સિત્તસમ્મટ્ઠો, ભટ્ઠલુઞ્જિતો.

ઉપમનુત્તરપદે ઉપમાનભૂતં વિસેસનં પરં ભવતિ, યથા સીહોતિ વુત્તે ઉપચરિતા+નુપચરિતસીહાનં સામઞ્ઞપ્પતીતિયં મુનિસદ્દો વિસેસેતિ. એત્થ ચ –

ઉપમાનો+પમેય્યાનં, સધમ્મત્તં સિયો+પમા.

સા ચ વત્થુ+વણ્ણ+આકારાનં સામ્યેન હોતિ. સીહોવ સીહો, મુનિ ચ સો સીહો ચાતિ મુનિસીહો, મુનિવસભો, મુનિપુઙ્ગવો, બુદ્ધનાગો, બુદ્ધાદિચ્ચો. રંસી વિય રંસી, સદ્ધમ્મો ચ સો રંસી ચાતિ સદ્ધમ્મરંસી, એવં વિનયસાગરો. પુણ્ડરિકમિવ પુણ્ડરિકો, સમણો ચ સો પુણ્ડરિકો ચાતિ સમણપુણ્ડરિકો, સમણપદુમો. ચન્દો વિય ચન્દો, મુખઞ્ચ તં ચન્દો ચાતિ મુખચન્દો, મુખપદુમં ઇચ્ચાદિ.

સમ્ભાવનાપુબ્બપદે યથા-ધમ્મોતિ બુદ્ધિ ધમ્મબુદ્ધિ, એવં ધમ્મસઞ્ઞા, ધમ્મસઙ્ખાતો, ધમ્મસમ્મતો, પાણસઞ્ઞિતા, અસુભસઞ્ઞા, અનિચ્ચસઞ્ઞા, ધાતુસઞ્ઞા, અત્તસઞ્ઞા, અત્તદિટ્ઠિ ઇચ્ચાદિ.

અવધારણપુબ્બપદે યથા-ગુણો એવ ધનં ગુણધનં, એવં સદ્ધાધનં, સીલધનં, પઞ્ઞારતનં, ચક્ખુ એવ ઇન્દ્રિયં ચક્ખુન્દ્રિયં, એવં ચક્ખાયતનં, ચક્ખુધાતુ, ચક્ખુદ્વારં, રૂપારમ્મણ+મિચ્ચાદિ.

વિસેસન+વિસેસ્સેહિ, ક્રિયાય ચ સહે+રિતો;

તેસં ભાવં વિવેચેતા, નિપાતો બ્યવચ્છિન્દતિ.

અયોગ+મઞ્ઞયોગઞ્ચ, અચ્ચન્તાયોગ+મેવિ+તિ;

વિવક્ખાતો પયુત્તોપિ, એવત્થો ઞાયતે યતો.

બ્યવચ્છેદફલં વાક્યં, તતો ચિત્તો ધનુદ્ધરો;

પાત્થો ધનુદ્ધરો નીલુ+પ્પલ+મત્થીતિ તં યથા.

એત્થ નિપાતોતિ એવ-ઇતિનિપાતો, અપ્પયુત્તોપિ એવસદ્દો એવં યોજેતબ્બો – ‘‘ચિત્તો ધનુદ્ધરો એવા’’તિ વિસેસનેન યુત્તો અયોગવિવચ્છેદકો, ધનુના યોગે પતિટ્ઠાપનતો ‘‘પાત્થો એવ ધનુદ્ધરો’’તિ વિસેસ્સેન યુત્તો અઞ્ઞયોગવિવચ્છેદકો, ધનુદ્ધરત્તસ્સ પાત્થસંખાતઅજ્જુને એવ પતિટ્ઠાપનતો. ‘‘નીલુપ્પલ+મત્થેવા’’તિ ક્રિયાય યુત્તો અચ્ચન્તાયોગવિવચ્છેદકો, નીલુપ્પલસ્સ સબ્ભાવેયેવ પતિટ્ઠાપનતો.