૨૬. પઞ્ચમ્ય+વધિસ્મા

પદત્થાવધિસ્મા પઞ્ચમીવિભત્તિ હોતિ.

સમેપ્ય+પગમે દ્વિન્નં, પુબ્બરૂપા ય+દચ્ચુતં;

વુચ્ચતે ત+દપાદાનં, તં ચલાચલતો દ્વિધા;

યથા+સ્સા ધાવતા પોસો, પતો, રુક્ખાફલન્તિ ચ.

તત્થ ચલાવધિ ધાવતા અસ્સા પુરિસો પતતિ, અચલાવધિ પબ્બતા ઓતરન્તિ વનચારકાતિ.

તઞ્ચ અવધિ વિસયક્રિયાવિસેસસ્સ નિદ્દિટ્ઠત્તા નિદ્દિટ્ઠવિસયં, યત્થ અપ અપગમનક્રિયં ઉપાત્તં=અજ્ઝાહટં વિસયં કત્વા પવત્તતિ, તં ઉપાત્તં. યં કેનચિ ગુણેન ઉક્કંસિયતિ, તં અનુમેય્યં. યથા ગામા અપેન્તિ મુનયો, નગરા નિગ્ગતો રાજા, પાપા ચિત્તં નિવારેન્તિ. વલાહકા વિજ્જોતતે, કુસુલતો પચતીતિ. એત્થ ચ વળાહકા નિક્ખમ્મ, કુસુલતો અપનેત્વાતિ ચ પુબ્બક્રિયા અજ્ઝાહરીયતિ. મથુરા પાટલિપુત્તકેહિ અભિરૂપાતિ અનુમીયતિ. વુત્તઞ્હિ –

નિદ્દિટ્ઠવિસયં કિઞ્ચિ, ઉપાત્તવિસયં તથા;

અનુમેય્યવિસયઞ્ચેતિ, તિધા+હુ અવધિં બુધાતિ.

ભયહેતુમ્હિ-ચોરા ભયં જાયતિ, તણ્હાય જાયતિ ભયં, પાપતો ઉત્તસતિ, નત્થિ સોકો કુતો ભયં. અક્ખાતરિ-ઉપજ્ઝાયા સિક્ખં ગણ્હાતિ, આચરિયમ્હા અધીતો સુણાતિ વા. બુદ્ધસ્મા પરાજેન્તિ અઞ્ઞતિત્થિયા, પરાજિતા ભવન્તીત્યત્થો. હિમવતા પભવતિ ગઙ્ગા, અચિરવતિયા પભવન્તિ કુન્નદિયો. ઉરસ્મા જાતો પુત્તો, કમ્મતો જાતં ઇન્દ્રિયં, ઉપજ્ઝાયા અન્તરધાયતિ સિસ્સો, માતાપિતૂહિ અન્તરધારયતિ પુત્તો, નિલીયતીત્યત્થો. દૂરત્થયોગેકીવદૂરો ઇતો નળકારગામો, તતો હવે દૂરતરં વદન્તિ, ગામતો નાતિદૂરે, આરકા તે મોઘપુરિસા ઇમસ્મા ધમ્મવિનયા, આરકા તેહિ ભગવા દૂરતોવ નમસ્સન્તિ, અદ્દસ દૂરતોવ આગચ્છન્તં. અન્તિકત્થયોગે-અન્તિકં ગામા, આસન્નં ગામા, સમીપં ગામા. પરિમાણે-ઇતો મથુરાય ચતૂસુ યોજનેસુ સંકસ્સં, રાજગહતો પઞ્ચચત્તાલીસયોજનમત્થકે સાવત્થિ. કાલપરિમાણે-ઇતો એકનવુતિકપ્પમત્થકે, ઇતો વસ્સસતસહસ્સસ્સ અચ્ચયેન બુદ્ધો લોકે ઉપ્પજ્જિસ્સતિ. પાસાદા સંકમેય્ય, પાસાદં અભિરુહિત્વા સંકમેય્યાતિ અત્થો, તથા હત્થિક્ખન્ધા સંકમેય્ય, અભિધમ્મા પુચ્છન્તિ, અભિધમ્મં સુત્વાતિ અત્થો, આસના વુટ્ઠહેય્ય. દિસત્થવાચીહિ યોગે-ઇતો સા પુરિમા દિસા, ઇતો સા દક્ખિણા દિસા, અવીચિતો યાવ ભવગ્ગં, ઉદ્ધં પાદતલા, અધો કેસમત્થકા. વિભજને-યતો પણીતતરો વા વિસિટ્ઠતરો વા નત્થિ, અત્તદન્તો તતો વરં, કિઞ્ચાપિ દાનતો સીલં વરં, તતો મયા બહુતરં સુતં, સીલમેવ સુતા સેય્યો. આરતિપ્પયોગે-આરતિ વિરતિ પાપા, પાણાતિપાતા વેરમણિ, અદિન્નાદાના પટિવિરતો, અપ્પટિવિરતા મુસાવાદા. સુદ્ધત્થયોગે-લોભનીયેહિ ધમ્મેહિ સુદ્ધો, માતુતો ચ પિતુતો ચ સુદ્ધો અનુપક્કુટ્ઠો. પમોચનત્થયોગે-પરિમુત્તો દુક્ખસ્માતિ વદામિ, મુત્તો+સ્મિ મારબન્ધના, ન તે મુચ્ચન્તિ મચ્ચુના, મુત્તો+હં+સબ્બપાસેહિ. વિવેચને-વિવિચ્ચેવ કામેહિ, વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ. પમાણત્થે-આયામતો ચ વિત્થારતો ચ યોજનં, ગમ્ભીરતો ચ પુથુલતો ચ યોજનં ચન્દભાગાય પરિમાણં, પરિક્ખેપતો નવયોજનસતપરિમાણો મજ્ઝિમદેસો. પુબ્બાદિયોગે-પુબ્બેવ મે ભિક્ખવે સમ્બોધા, ઇતો પુબ્બે નાહોસિ, તતો પરં પચ્ચન્તિમા જનપદા, તતો અપરેન સમયેન. પઞ્હે-કુતો+સિ ત્વં, કુતો ભવં, પાટલિપુત્તતો. કિચ્છા લદ્ધન્તિ ગુણે પઞ્ચમી, કિચ્છેન મે અધિગતન્તિ હેતુમ્હિ કરણે વા તતિયા, એવં થોકા મુત્તો, થોકેન મુત્તોતિ.

કથં ‘‘થોકં ચલતી’’તિ, ક્રિયાવિસેસને કમ્મનિ દુતિયા, થોકં ચલનં કરોતીત્યત્થો, થોકન્તિ ચલનક્રિયાય વિસેસનત્તા ક્રિયાવિસેસનં.

ક્રિયાવિસેસનં નામ, કમ્મત્તે+કત્તસણ્ઠિતા;

ન્યાયસિદ્ધં યતો તસ્મા, તદત્થં ન વિસું વિધિ.

ન્યાયસિદ્ધંવ=ચલનન્તિ યસ્મા ભાવે અનો, તસ્મા ભાવસ્સે+કત્તા એકવચનન્તિ ઞાયા એકત્તઞ્ચ, ભાવે અનત્તા નપુંસકત્તઞ્ચ, કરોતિક્રિયાય સમ્બન્ધેન કમ્મત્તઞ્ચ સિજ્ઝતીતિ. કર+ભૂધાતવો ચ –

કારિયરૂપાભિધાત્વત્થા, સબ્બે સત્તાય યુજ્જરે;

તતો ક્રિયા ચ ભાવો ચ, સામઞ્ઞં તેસુ ગમ્યતે –

તિ વુત્તત્તા યુજ્જન્તિ.

થોકત્થે-થોકા મુચ્ચતિ. સબ્બત્થ સવિસયે પઞ્ચમી. એત્થ ‘‘વિવક્ખા લોકિકા સા ચ, ન સક્કા અનિવત્તિતું’’તિ વુત્તત્તા અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગો ન સિયા. મરિયાદાયં-આપબ્બતા ખેત્તં. અભિવિધિમ્હિ-આબ્રહ્મલોકા સદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છતિ, પબ્બતં વજ્જેત્વા, બ્રહ્મલોકમ્હિ બ્યાપેત્વાતિ ચ અત્થો. એત્થ વજ્જમાનસીમા મરિયાદા, ગય્હમાનસીમા અભિવિધિ.