૨,૨. કમ્મે દુતિયા

કરીયતિ કત્તુકિરિયાય સમ્બન્ધીયતીતિ કમ્મં, તસ્મિં કમ્મકારકે દુતિયાવિભત્તિ હોતિ. તં તિવિધં નિબ્બત્તિ, વિકતિ, પત્તિ ભેદેન, તત્થ નિબ્બત્તિકમ્મે માતા પુત્તં વિજાયતિ, આહારો સુખં જનયતિ, કટં કરોતિ દત્તો. વિકતિયં કટ્ઠ+મઙ્ગારં કરોતિ, સુવણ્ણં કટકં કરોતિ, વીહયો લુનાતિ. પત્તિયં દત્તો ઘરં પવિસતિ, આદિચ્ચં પસ્સતિ, ધમ્મં સુણાતિ, પણ્ડિતે પયિરુપાસતિ.

વુત્તઞ્ચ –

નિબ્બત્તિ+વિકતિ+પત્તિ-ભેદા કમ્મં તિધા મતં;

કત્તુક્રિયાભિગમ્મન્તં, સુખ+મઙ્ગારં+ઘરં યથાતિ.

કટં કરોતિ વિપુલં દસ્સનીયન્તિ અત્થેવ ગુણયુત્તસ્સ કમ્મતા, વિપુલં કરોતિ, દસ્સનીયં કરોતીતિ ક્રિયાય સમ્બન્ધિયમાનત્તા. ઓદનો પચ્ચતેતિ ઓદનસદ્દતો કમ્મતા નપ્પતીયતે, કિઞ્ચરહિ આખ્યાતતો.

ઇચ્છિતકમ્મં યથા-ગાવું પયો દોહતિ, ગોમન્તં ગાવં યાચતિ, ગાવ+મવ રુન્ધતિ વજં, માણવકં મગ્ગં પુચ્છતિ, ગોમન્તં ગાવં ભિક્ખતે, રુક્ખ+મવચિનાતિ ફલાનિ, રુક્ખાત્યત્થો. સિસ્સં ધમ્મં બ્રૂતે. એત્થ પયો, ગાવં ઇચ્ચાદિ ઇચ્છિતં, ગાવું, ગોમન્ત+મિચ્ચાદિ અનિચ્છિતં. એવ+મનિચ્છિતેપિ કણ્ટકં મદ્દતિ, વિસં ગિલતિ. યં નેવિ+ચ્છિતં, નાપિ અનિચ્છિતં, તત્રાપિ ગામં ગચ્છન્તો રુક્ખમૂલ+મુપસપ્પતિ.

આધારે અધિસિ+ઠા+સાનં પયોગે ચ, પથવિં અધિસેસ્સતિ, ગામ+મધિતિટ્ઠતિ, રુક્ખ+મજ્ઝાસતેતિ. એત્થ પથવિન્તિ પથવિયન્તિ અત્થો. એવ+મભિ, નિપુબ્બવિસસ્સાપિ, ધમ્મ+મભિનિવિસતે, ધમ્મે વા. તથા ઉપ, ન્વ+જ્ઝા+પુબ્બવસતિસ્સ, ગામ+મુપવસતિ, ગામ+મનુવસતિ, વિહાર+મધિવસતિ, ગામ+માવસતિ, અગારં અજ્ઝવસતિ, એત્થ ગામન્તિ ગામેત્યત્થો. તથા તપ્પાના+ચારેપિ, નદિં પિબતિ, ગામં ચરતિ, નદિયંત્યત્થો. સચે મં નાલપિસ્સતીતિ મયા સદ્ધિંત્યત્થો. વિહિતાવ પટિ-યોગેપિ દુતિયા, પટિભન્તુ તં ચુન્દ બોજ્ઝઙ્ગા, તમ્પટિ બોજ્ઝઙ્ગા ભાસન્તૂતિ અત્થો. ઉપમા મં પતિભાતિ, ઉપમા મં ઉપટ્ઠાતિત્યત્થો. ધાતુનાયુત્તે ‘‘તસ્સ નપ્પટિભાતી’’તિ છટ્ઠી.