૧૪. સત્તમ્યા+ધારે

આધારકારકે સત્તમીવિભત્તિ હોતિ. સ્મિં+સુઇતિ સત્તમી. સત્તમ્યેકવચનં સ્મિં, સુગતે પતિટ્ઠિતં સુગતમ્હિ સુગતસ્મિં વા. સત્તમીબહુવચનં સુ, ‘‘સુ+હિસ્વ+સ્સે’’તિ એ, સુગતેસુ.

સુગતો, સુગતા. ભો સુગત, ભો સુગતા, ભવન્તો સુગતા. સુગતં, સુગતે. સુગતેન, સુગતેભિ, સુગતેહિ. કરણે સુગતેન, સુગતેભિ, સુગતેહિ. સુગતસ્સ, સુગતાય, સુગતાનં. સુગતા, સુગતમ્હા, સુગતસ્મા, સુગતેભિ, સુગતેહિ. સુગતસ્સ, સુગતાનં. સુગતે, સુગતમ્હિ, સુગતસ્મિં, સુગતેસુ.

સુગતો સુગતો. સુગતં નમતિ. સુગતેન કતો. સુગતેન જિતો. સુગતસ્સ દદે. સુગતા વિગતો. સુગતસ્સ સુતો. સુગતે રમતે. એવં –

સૂરા+સુર+નરો+રગ+નાગ+યક્ખા,

ગન્ધબ્બ+કિન્નર+મનુસ્સ+પિસાચ+પેતા;

માતઙ્ગ+જઙ્ગમ+તુરઙ્ગ+વરાહ+સીહા,

બ્યગ્ઘ+ચ્છ+કચ્છપ+તરચ્છ+મિગ+સ્સ+સોણા.

આલોક+લોક+નિલયા+નિલ+ચાગ+યોગા,

વાયામ+ગામ+નિગમા+ગમ+ધમ્મ+કામા;

સઙ્ઘો+ઘ+ઘોસ+પટિઘા+સવ+કોધ+લોભા,

સારમ્ભ+થમ્ભ+મદ+માન+પમાદ+મક્ખા.

પુન્નાગ+પૂગ+પનસા+સન+ચમ્પક+મ્બ-

હિન્તાલ+તાલ+વકુલ+જ્જુન+કિંસુકા ચ;

મન્દાર+કુન્દ+પુચિમન્દ+કરઞ્જ+રુક્ખા,

ઞેય્યા મયૂર+સકુણ+ણ્ડજ+કોઞ્ચ+હંસા.

સુગતસદ્દોવ, યતો સબ્બો સદ્દો, ન સદ્દતાલિતત્થોવ, અથ ખો સંયોગાદિવસેનપિ અત્થં વદન્તિ. તેને+તં વુચ્ચતિ –

સંયોગા વિપ્પયોગા ચ, સાહચરિયા+વિરોધતો;

અત્થા પકરણા લિઙ્ગા, સદ્દન્તરસમીપતો.

સામત્થ્યો+ચિત્ર+દેસેહિ, કાલ+બ્યત્તા+નુરૂપતો;

ઉપચાર+કાકુભેદ, સમ્બન્ધેહુ+પલક્ખણા.

વચના ચ તદઙ્ગત્તા, પધાનત્તાતિઆદિહિ;

સદ્દ+ત્થા પવિભજ્જન્તે, ન સદ્દાદેવ કેવલાતિ.

એત્થ સંયોગતો તાવ, ‘‘સકિસોરા ધેનુ દીયતૂ’’તિ, કિસોરો અસ્સપોતકો, તંસંયોગતો વળવા એવ પતીયતે.

વિપ્પયોગતો – ‘‘અકિસોરા આનીયતૂ’’તિ તપ્પટિસેધા વળવા એવ પતીયતે.

સહચરણતો – ‘‘રામ+લક્ખણ’’ઇતિ ઉભિન્નં સહચરણેન રામોતિ દાસરથિ એવ રામો, ન અઞ્ઞાભિધાનો જામદગન્યાદિ. લક્ખણોપિ સોમિત્તિ એવ, ન તુ યો કોચિ લક્ખણો.

વિરોધતો – ‘‘રામ+જ્જુના’’ ઇતિ ભગ્ગવો સહસ્સબાહુ ચ અઞ્ઞમઞ્ઞવિરુદ્ધાતિ તે એવ પતીયન્તે, ન દાસરથિ સબ્યસાચિ ચ.

અત્થતો – ‘‘સિન્ધવ+માનય, પવિસામિ રણઙ્ગણ’’મિતિ રણઙ્ગણપવેસો વાહનવિસેસેન હોતીતિ અત્થતો તુરઙ્ગપતીતિ, ન તુ લવણવિસેસં.

પકરણતો-ભોજનવિધિમ્હિ ઉપસઙ્ખરિયમાને ‘‘સિન્ધવ+માનયે’’તિ, અત્ર હિ સદ્દન્તરસ્સા+ભાવેપિ ભોજનોપકરણસમવાય+માલોકિતભાવતો લવણે પટિપત્તિ, તાદિસો હિ પત્થાવોતિ.

લિઙ્ગતો – ‘‘દેવદત્તં પઠમ+મુપવેસય સમારાધિતગુરું’’તિ, અત્ર સમારાધિતગુરુત્તેન લિઙ્ગેન તસ્સ બાહુસ્સચ્ચ+મવગમ્યતે, ન તુ યો કોચિ દેવગુણો.

સન્નિધાનતો – ‘‘અજ્જુનો કતવીરિયોતિ’’ પતીયતે, નો અકતવીરિયો અજ્જુનોતિ.

સામત્થિયતો – ‘‘અનુદરા કઞ્ઞા’’તિ ઉદરે અસતિ કઞ્ઞા એવ નત્થીતિ તસ્સા કિસાઙ્ગિયા મજ્ઝપદેસોતિ પતીયતે.

ઓચિત્રતો – ‘‘રામસદિસો+યં’’ ઇતિ, અત્ર હિ રામો પયુત્તદાસરથિસ્મિં ભિય્યો સાધારણો પરિચયોતિ દાસરથિ એવ પતીયતે, ન ભગ્ગવરામો.

દેસતો – ‘‘પોટ્ઠપા’’ ઇતિ કિસ્મિઞ્ચિ દેસે પસંસાવચનં. કિસ્મિઞ્ચિ અક્કોસવચનં.

કાલતો – ‘‘પચે’’તિ દક્ખિણાપથે કત્થચિ પુબ્બણ્હે યાગુપાકે, સાયણ્હે તુ ઓદનપાકે.

બ્યત્તિતો – ‘‘ગામસ્સ અદ્ધ’’ મિતિ સમભાગે, નપુંસકત્તા. ‘‘ગામસ્સ અદ્ધો’’તિ પુમત્તેન તુ અસમભાગે.

અનુરૂપતો – ‘‘નરપતિ સાધુ રક્ખતિ ગોમણ્ડલ’’મિતિ મહીમણ્ડલપાલનં રાજિનો+નુરૂપ+મિતિ મહીમણ્ડલપાલનેવ પતીતિ, ન તુ ગોયૂથરક્ખને.

ઉપચારતો – અતંસભાવે તંસભાવારોપન+મુપચારો, સ ચ તદટ્ઠો, તદ્ધમ્મો, તંસહચરિયો, તંસમીપોતિ ચતુબ્બિધો, તત્થ યથાક્કમં મઞ્ચા ઉક્કોસન્તિ, અગ્ગિ માણવો, યટ્ઠિં પવેસય, ગઙ્ગાયં વજોતિ.

કાકુતો-કાકુસદ્દો ઇત્થિયં, સ ચ વિકાર+સોક+ભીતિ+ધનિરૂપેસુ દિસ્સતિ, વત્તુ કાયવિકારા કથઞ્ચિ તં અકતવાઅપિ કેનચિ અઞ્ઞેન ‘‘કિં ત્વં તં અકાસિ ‘‘ઇતિ પુટ્ઠો કોપેન ભમુભેદા ‘‘અહં કતવા અમ્હી’’તિ કથેતિ, તસ્સ ભમુભેદક્રિયા અક્રિયાપટિઞ્ઞં સૂચયતિ.

સમ્બન્ધ તો – ‘‘માતરિ સમ્મા વત્તિતબ્બં, પિતરિ સુસ્સૂયિતબ્બં’’ ઇતિ, અત્ર હિ સમાતરિ સપિતરીતિ સમ્બન્ધિસદ્દાભાવેપિ સા માતા સો પિતા ચ અસ્સ પુત્તસ્સાતિ પતીયતે.

ઉપલક્ખણતો – ‘‘કાકેહિ રક્ખિતબ્બં દધી’’તિ કાકસદ્દો સબ્બેસ+મુપઘાતકાનં સામઞ્ઞં ઉપલક્ખેતીતિ સુનખાદિસબ્બેહિપિ નિવારીયતે.

વચનતો – ‘‘દારા’’ઇતિ દારસદ્દો કલત્તે બહુવચનન્તો, અઞ્ઞત્થ અનિયતવચનો.

તદઙ્ગત્તા – ‘‘સજ્જિતં ભોજન’’મિતિ વુત્તે તપ્પરિક્ખારત્તા તદુપકરણ આસન, પાતિ, બ્યઞ્જનાદીનં સમ્પાદનમ્પિ પતીયતે.

પધાનભાવતો – ‘‘નિગ્ગચ્છતિ અવનિનાથો’’તિ રઞ્ઞો નિગ્ગમનેન તદુપજીવીનમ્પિ નિગ્ગમનં વિઞ્ઞાયતિ.

વુત્તઞ્ચ –

નેય્યનીતત્થસુત્તેસુ, ઞેય્યં સદ્દત્થમત્તકં;

ને+ત્થ વત્તબ્બઅત્થેન, સુત્તં નીતત્થકં ભવેતિ.

એવ+મઞ્ઞેસમ્પિ અકારન્તાનં પુલ્લિઙ્ગાનં સદ્દાનં રૂપનયો ક્રિયા+ભિસમ્બન્ધો ચ. સુગતસદ્દતો યસ્સ સદ્દસ્સ વિસેસો અત્થિ, તં વક્ખામ. ઇતો પરં છટ્ઠિયા ચતુત્થીસમત્તા પઞ્ચમીબહુવચનસ્સ ચ તતિયાબહુવચનેન સમત્તા ન તા દસ્સિયન્તે.

ગુમ્બ સિ, ‘‘અતો’’ ‘‘સિસ્સા’’તિ ચ વત્તતે.