૧. અઆદયો તિતાલીસ વણ્ણા

અકારાદયો નિગ્ગહીતન્તા તેચત્તાલીસક્ખરા વણ્ણા નામ હોન્તિ. તં યથા અ, આ, ઇ, ઈ, ઉ, ઊ, એ, ऐ, ઓ, औ, ક ખ ગ ઘ ઙ, ચ છ જ ઝ ઞ, ટ ઠ ડ ઢ ણ, ત થ દ ધ ન, પ ફ બ ભ મ, ય ર લવ સ હ ળ અં. તેન ક્વત્થો ‘‘એ ઓન+મ વણ્ણે’’તિ. તિતાલીસાતિ વચનં કત્થચિ વણ્ણલોપં ઞાપેતિ, તેન ‘‘પટિસઙ્ખા યોનિસો’’તિઆદિ સિદ્ધં.

અકારો આદિ મરિયાદભૂતો યેસં તે અઆદયો. તયો ચ ચત્તાલીસ ચેતિ તિતાલીસ, ઇમિના નિપાતનેન વા ચતભાગલોપો. વણ્ણીયતિ અત્થો એતેહીતિ વણ્ણા.

એત્થા+હ – ‘‘કસ્મા આચરિયકચ્ચાયનાદીહિ વિય એકચત્તાલીસક્ખરાન+મક્ખરસઞ્ઞ+મકત્વા તિતાલીસક્ખરાનં વણ્ણસઞ્ઞા કતા’’તિ. વુચ્ચતે –

સા માગધી મૂલભાસા, નરા યાયા+દિકપ્પિકા;

બ્રહ્માનો ચા-સુતાલાપા, સમ્બુદ્ધા ચાપિ ભાસરેતિ –

વચનતો માગધિકાનં એત્થ, સેય્યો, ઓટ્ઠો, સોત્થિ-ત્યાદીસુપિ અસેસબ્યાપિકાનં તિતાલીસક્ખરાનંવ ઉજુકાન્વત્થપ્પક્ખરગુણિકા, નેવ પન ‘રુક્ખા વનં’ત્યાદો વિય અવયવે સમુદાયવોહારો, ‘સમુદ્દો મયા દિટ્ઠો’ત્યાદો વિય ચ સમુદાયે અવયવવોહારોતિ દસ્સેતું પચ્ચેકં વણ્ણસઞ્ઞા કતાતિ.

‘‘સક્કચ્ચસવનં બુદ્ધસાસનસમ્પત્તી’’તિ ‘‘સિથિલધનિતાદિ અક્ખરવિપત્તિયઞ્હિ અત્થસ્સ દુન્નયતા હોતી’’તિ ચ યસ્મા વુત્તં.

તસ્મા અક્ખરકોસલ્લં, સમ્પાદેય્ય વિચક્ખણો;

ઉપટ્ઠહં ગરું સમ્મા, ઉટ્ઠાનાદીહિ પઞ્ચહિ.

તત્થ અકારાદીન+મનુક્કમો પને+સ ઠાનાદિક્કમસન્નિસ્સિતો. તથા હિ ઠાન+કરણ+પયતનેહિ વણ્ણા જાયન્તિ. તત્થ છ ઠાનાનિ કણ્ઠ+તાલુ+મુદ્ધ+દન્ત+ઓટ્ઠ+નાસિકાવસેન.

તત્થ અવણ્ણ+કવગ્ગ+હાનં કણ્ઠો ઠાનં, ઇવણ્ણ+ચવગ્ગ+યાનં તાલુ, ટવગ્ગ+ર+ળાનં મુદ્ધા, તવગ્ગ+લ+સાનં દન્તા, ઉવણ્ણ+પવગ્ગાનં ઓટ્ઠો, એ વણ્ણસ્સ કણ્ઠતાલૂ, ઓ વણ્ણસ્સ કણ્ઠો+ટ્ઠા, વકારસ્સ દન્તો+ટ્ઠા, નિગ્ગહીતસ્સ નાસિકા, ઙ, ઞ્ઞ, ણ, ન, માનં સકઠાનં નાસિકા ચ. એત્થ ચ –

હકારો પઞ્ચમેહેવ, અન્તટ્ઠાહિ ચ સંયુતો;

ઓરસો ઇતિ વિઞ્ઞેય્યો, કણ્ઠજો તદસંયુતો.

યથા અવઙ્હોતિ (અવઙ હોતિ., તઞ્હિ, તણ્હા, પુબ્બન્હો, અમ્હે, ગુય્હં, ગારય્હા, આરુલ્હો, બહ્વક્ખરન્તિ.

કરણં –

જિવ્હામજ્ઝં તાલુજાનં,

જિવ્હોપગ્ગં મુદ્ધજાનં,

જિવ્હગ્ગં દન્તજાનં સે-

સા સકઠાનકરણા.

વણ્ણાનં ઉચ્ચારણુસ્સાહો પયતનં, તં કિં – સંવુતાદિકરણવિસેસો, સંવુતત્ત+મકારસ્સ, વિવટત્તં સેસસરાનં સકાર+હકારાનઞ્ચ, ફુટ્ઠત્તં વગ્ગાનં, ઈસંફુટ્ઠત્તં ય+ર+લ+વાનં.

એવં ઠાન+કરણ+પયતન+સુતિ કાલભિન્નેસુ અક્ખરેસુ સરા નિસ્સયા, ઇતરે નિસ્સિતા. તત્થ –

નિસ્સયા+દો સરા વુત્તા, નિસ્સિતા બ્યઞ્જના તતો;

વગ્ગે+કજા બહુત્તા+દો, તતો ઠાન+લહુક્કમા.

‘‘અઆદયો’’તિ વત્તતે યાવ ‘‘બિન્દુ નિગ્ગહીત’’ન્તિ. તઞ્ચ ખો ‘‘અત્થવસા વિભત્તિવિપરિણામો’’તિ સત્તમ્યન્ત+મભિસમ્બન્ધીયતે, ‘‘વણ્ણા’’તિ વત્તતે –