૧. સઞ્ઞાદિકણ્ડ

સિદ્ધ-મ્બત્થું સમ્મા વન્દે

ગન્થારમ્ભકથા

સિદ્ધ+મિટ્ઠદદં બુદ્ધં, ધમ્મં મણિંવ સ્વત્થદં;

સઙ્ઘઞ્ચ સાદરં નત્વા, પયોગસિદ્ધિ વુચ્ચતે.

પભાવો મોગ્ગલ્લાનસ્સ, બ્યાકરણે ચ પેટકે;

નિસ્સેસેવ કબ્બાતિત્તો, અહો અચ્છરિયો વત.

વુત્તઞ્હિ પુબ્બસીહળાચરિય+પાચરિયેહિ –

યા સત્તિ પાણિને યા ચ, ચન્દ્ર+કાત્યાયનાદિસુ;

સા+યં મુત્તિમતી મઞ્ઞે, મોગ્ગલ્લાયનરૂપિની-તિ.

સુત્તં વુત્તિ ચ તેનેવ, કતા એકેન પઞ્ચિકા;

તસ્મા+સ્સ સત્થ+મઞ્ઞેહિ, સુપસટ્ઠં+તિસુન્દરં.

તમ્હિ ચ દુબ્બિધં ઞેય્યં, સુત્તં કમ્મત્થભેદતો;

તેસ્વા+દિ મીતિસદ્દેન, દુતિયં તિપ્પકારતો.

સુવિસદં પકાસેત્વા, સુબોધ+માકુમારકં;

બ્યાપિકાવળિયા કસ્સં, તં સુણાથ સમાહિતાતિ.

૧. અઆદયો તિતાલીસ વણ્ણા

અકારાદયો નિગ્ગહીતન્તા તેચત્તાલીસક્ખરા વણ્ણા નામ હોન્તિ. તં યથા અ, આ, ઇ, ઈ, ઉ, ઊ, એ, ऐ, ઓ, औ, ક ખ ગ ઘ ઙ, ચ છ જ ઝ ઞ, ટ ઠ ડ ઢ ણ, ત થ દ ધ ન, પ ફ બ ભ મ, ય ર લવ સ હ ળ અં. તેન ક્વત્થો ‘‘એ ઓન+મ વણ્ણે’’તિ. તિતાલીસાતિ વચનં કત્થચિ વણ્ણલોપં ઞાપેતિ, તેન ‘‘પટિસઙ્ખા યોનિસો’’તિઆદિ સિદ્ધં.

અકારો આદિ મરિયાદભૂતો યેસં તે અઆદયો. તયો ચ ચત્તાલીસ ચેતિ તિતાલીસ, ઇમિના નિપાતનેન વા ચતભાગલોપો. વણ્ણીયતિ અત્થો એતેહીતિ વણ્ણા.

એત્થા+હ – ‘‘કસ્મા આચરિયકચ્ચાયનાદીહિ વિય એકચત્તાલીસક્ખરાન+મક્ખરસઞ્ઞ+મકત્વા તિતાલીસક્ખરાનં વણ્ણસઞ્ઞા કતા’’તિ. વુચ્ચતે –

સા માગધી મૂલભાસા, નરા યાયા+દિકપ્પિકા;

બ્રહ્માનો ચા-સુતાલાપા, સમ્બુદ્ધા ચાપિ ભાસરેતિ –

વચનતો માગધિકાનં એત્થ, સેય્યો, ઓટ્ઠો, સોત્થિ-ત્યાદીસુપિ અસેસબ્યાપિકાનં તિતાલીસક્ખરાનંવ ઉજુકાન્વત્થપ્પક્ખરગુણિકા, નેવ પન ‘રુક્ખા વનં’ત્યાદો વિય અવયવે સમુદાયવોહારો, ‘સમુદ્દો મયા દિટ્ઠો’ત્યાદો વિય ચ સમુદાયે અવયવવોહારોતિ દસ્સેતું પચ્ચેકં વણ્ણસઞ્ઞા કતાતિ.

‘‘સક્કચ્ચસવનં બુદ્ધસાસનસમ્પત્તી’’તિ ‘‘સિથિલધનિતાદિ અક્ખરવિપત્તિયઞ્હિ અત્થસ્સ દુન્નયતા હોતી’’તિ ચ યસ્મા વુત્તં.

તસ્મા અક્ખરકોસલ્લં, સમ્પાદેય્ય વિચક્ખણો;

ઉપટ્ઠહં ગરું સમ્મા, ઉટ્ઠાનાદીહિ પઞ્ચહિ.

તત્થ અકારાદીન+મનુક્કમો પને+સ ઠાનાદિક્કમસન્નિસ્સિતો. તથા હિ ઠાન+કરણ+પયતનેહિ વણ્ણા જાયન્તિ. તત્થ છ ઠાનાનિ કણ્ઠ+તાલુ+મુદ્ધ+દન્ત+ઓટ્ઠ+નાસિકાવસેન.

તત્થ અવણ્ણ+કવગ્ગ+હાનં કણ્ઠો ઠાનં, ઇવણ્ણ+ચવગ્ગ+યાનં તાલુ, ટવગ્ગ+ર+ળાનં મુદ્ધા, તવગ્ગ+લ+સાનં દન્તા, ઉવણ્ણ+પવગ્ગાનં ઓટ્ઠો, એ વણ્ણસ્સ કણ્ઠતાલૂ, ઓ વણ્ણસ્સ કણ્ઠો+ટ્ઠા, વકારસ્સ દન્તો+ટ્ઠા, નિગ્ગહીતસ્સ નાસિકા, ઙ, ઞ્ઞ, ણ, ન, માનં સકઠાનં નાસિકા ચ. એત્થ ચ –

હકારો પઞ્ચમેહેવ, અન્તટ્ઠાહિ ચ સંયુતો;

ઓરસો ઇતિ વિઞ્ઞેય્યો, કણ્ઠજો તદસંયુતો.

યથા અવઙ્હોતિ (અવઙ હોતિ., તઞ્હિ, તણ્હા, પુબ્બન્હો, અમ્હે, ગુય્હં, ગારય્હા, આરુલ્હો, બહ્વક્ખરન્તિ.

કરણં –

જિવ્હામજ્ઝં તાલુજાનં,

જિવ્હોપગ્ગં મુદ્ધજાનં,

જિવ્હગ્ગં દન્તજાનં સે-

સા સકઠાનકરણા.

વણ્ણાનં ઉચ્ચારણુસ્સાહો પયતનં, તં કિં – સંવુતાદિકરણવિસેસો, સંવુતત્ત+મકારસ્સ, વિવટત્તં સેસસરાનં સકાર+હકારાનઞ્ચ, ફુટ્ઠત્તં વગ્ગાનં, ઈસંફુટ્ઠત્તં ય+ર+લ+વાનં.

એવં ઠાન+કરણ+પયતન+સુતિ કાલભિન્નેસુ અક્ખરેસુ સરા નિસ્સયા, ઇતરે નિસ્સિતા. તત્થ –

નિસ્સયા+દો સરા વુત્તા, નિસ્સિતા બ્યઞ્જના તતો;

વગ્ગે+કજા બહુત્તા+દો, તતો ઠાન+લહુક્કમા.

‘‘અઆદયો’’તિ વત્તતે યાવ ‘‘બિન્દુ નિગ્ગહીત’’ન્તિ. તઞ્ચ ખો ‘‘અત્થવસા વિભત્તિવિપરિણામો’’તિ સત્તમ્યન્ત+મભિસમ્બન્ધીયતે, ‘‘વણ્ણા’’તિ વત્તતે –

૨. દસા+દો સરા

અઆદીસ્વા+દિમ્હિ નિદ્દિટ્ઠા ઓદન્તા દસ વણ્ણા સરા નામ હોન્તિ. યથા અ આ, ઇ ઈ, ઉ ઊ, એ ऐ, ઓ औ. સરન્તિ=સપ્પધાનભાવેન પવત્તન્તિ, બ્યઞ્જને વા સારેન્તીતિ સરા.

‘‘દસા+દો સરા’’તિ વત્તતે.

૩. દ્વે દ્વે સવણ્ણા

અઆદીસ્વા+દિમેસુ દસસુ દ્વે દ્વે સવણ્ણા નામ હોન્તિ યથાક્કમં. યથા અ આઇતિ, ઇ ઈઇતિ, ઉ ઊ ઇતિ, એ એઇતિ, ઓ, ઓઇતિ. સમાના સદિસા વણ્ણા સવણ્ણા, સમાનત્તઞ્ચ ઠાનતો. ‘‘દ્વે દ્વે’’તિ વત્તતે વક્ખમાનેસુ દ્વીસુ.

૪. પુબ્બો રસ્સો

તેસ્વેવ દસસુ યે દ્વે દ્વે સવણ્ણા, તેસુ યો યો પુબ્બો, સો સો રસ્સસઞ્ઞો હોતિ. યથા અ ઇ ઉ એ ઓ. તેસુ ‘સંયોગતો પુબ્બાવ દિસ્સન્તિ દ્વે પનન્તિમા’ત દસ્સેતું તત્થ સાધુત્તા તેસમ્પિ ઇધ સઙ્ગહો, યથા એત્થ સેય્યો ઓટ્ઠો સોત્થિ. રસ્સકાલયોગા તબ્બન્તતાય વા રસ્સા. રસ્સકાલો નામ અચ્છરાસઙ્ઘાતો અક્ખિનિમ્મિલનસઙ્ખાતો વા કાલો, તેન એકમત્તો રસ્સો, દ્વિમત્તો દીઘો, અડ્ઢમત્તો બ્યઞ્જનો. છન્દસિ દિયડ્ઢમત્તમ્પિ રસ્સન્તિ ગણ્હન્તિ આચરિયા.

૫. પરો દીઘો

અઆદીસ્વા+દિભૂતેસુ દસસુ યે દ્વે દ્વે સવણ્ણા, તેસુ યો યો પરો, સો સો દીઘસઞ્ઞો હોતિ. તં યથા આ ઈ ઊ એ ઓ. દીઘકાલયોગા તબ્બન્તતાય વા દીઘા.

૬. કાદયો બ્યઞ્જના

અઆદીસુ કાદયો નિગ્ગહીતપરિયન્તા તેત્તિંસ બ્યઞ્જના નામ હોન્તિ. યથા ક ખ ગ ઘ ઙ, ચ છ જ ઝ ઞ, ટ ઠ ડ ઢ ણ, ત થ દ ધ ન, પ ફ બ ભ મ, ય ર લવ સ હ ળ અં ઇતિ. બ્યઞ્જીયતિ અત્થો એતેહીતિ બ્યઞ્જના. કકારાદીસ્વ+કારો ઉચ્ચારણત્થો.

‘‘કાદયો’’તિ વત્તતે.

૭. પઞ્ચપઞ્ચકા વગ્ગા

અઆદીસુ કકારાદયો મકારન્તા પઞ્ચપઞ્ચકા વગ્ગા નામ હોન્તિ. યથા ક ખ ગ ઘ ઙ, ચ છ જ ઝ ઞ, ટ ઠ ડ ઢ ણ, ત થ દ ધ ન, પ ફ બ ભ મ ઇતિ. પઞ્ચ પઞ્ચ પરિમાણ+મેસં પઞ્ચપઞ્ચકા. વજ્જેન્તિ યકારાદયોતિ વગ્ગા. તે પન પઠમક્ખરવસેન કવગ્ગ+ચવગ્ગાદિવોહારં ગતા કુસલત્તિકાદયો વિય.

૮. બિન્દુ નિગ્ગહીતં

અકારાદીસ્વ+યં વણ્ણો બિન્દુમત્તો, સો નિગ્ગહીતસઞ્ઞો હોતિ. રસ્સસરં નિસ્સાય ગહિત+મુચ્ચારિતં નિગ્ગહીતં, કરણં નિગ્ગહેત્વા વા.

કરણં નિગ્ગહેત્વાન, મુખેના+વિવટેન યં;

વુચ્ચતે નિગ્ગહીતન્તિ, વુત્તં બિન્દુ સરાનુગં.

બહ્વક્ખરસઞ્ઞાકરણં અન્વત્થસઞ્ઞત્થં, ઝ+લાદયો તુ રુળ્હીસઞ્ઞા.

વણ્ણા સરા સવણ્ણા ચ, રસ્સા દીઘા ચ બ્યઞ્જના;

વગ્ગા ચ નિગ્ગહીતન્તિ, હોતિ સઞ્ઞાવિધિક્કમો.

(સઞ્ઞાવિધાનં.)

સન્ધિ વુચ્ચતે –

લોક અગ્ગપુગ્ગલો, પઞ્ઞા ઇન્દ્રિયં, તીણિ ઇમાનિ, નો હિ એતં, ભિક્ખુની ઓવાદો, માતુ ઉપટ્ઠાનં, સમેતુ આયસ્મા, અભિભૂ આયતનં, ધનં મે અત્થિ, સબ્બે એવ, તયો અસ્સુ ધમ્મા, અસન્તો એત્થ ન દિસ્સન્તિ ઇતી+ધ સરસઞ્ઞાયં –

૨૬. સરો લોપો સરે

સરે સરો લોપનીયો હોતિ. સરોતિ કારિયીનિદ્દેસો, લોપોતિ કારિયનિદ્દેસો. લોપો= અદસ્સનં અનુચ્ચારણં, સરોતિ જાત્યેકવચનવસેન વુત્તં, સરેતિ ઓપસિલેસિકાધારસત્તમી, તતો વણ્ણ કાલ બ્યવધાને કારિયં ન હોતિ, ત્વ+મસિ, કતમા ચાનન્દ અનિચ્ચસઞ્ઞાતિ. એવં સબ્બસન્ધીસુ.

વિધીતિ વત્તતે.

૧૪. સત્તમિયં પુબ્બસ્સ

થેરયટ્ઠિન્યાયેન પવત્તતે પરિભાસા દુબ્બલવિધિનો પતિટ્ઠાભાવતો. સત્તમીનિદ્દેસે પુબ્બસ્સેવ વિધીતિ પુબ્બસરલોપો. લોકગ્ગપુગ્ગલો, પઞ્ઞિન્દ્રિયં, તીણિમાનિ, નો હેતં, ભિક્ખુનોવાદો, માતુપટ્ઠાનં, સમેતાયસ્મા, અભિભાયતનં, ધનંમત્થિ, સબ્બેવ, તયસ્સુ ધમ્મા, અસન્તે+ત્થ ન દિસ્સન્તિ. પુબ્બસ્સ કારિયવિધાના સત્તમીનિદ્દિટ્ઠસ્સ પરતા+વ ગમ્યતેતિ પરેતિ પરવચનમ્પિ ઘટતે.

યસ્સ ઇદાનિ, સઞ્ઞા ઇતિ, છાયા ઇવ, ઇતિ અપિ, અસ્સમણી અસિ, ચક્ખુ ઇન્દ્રિયં, અકતઞ્ઞૂ અસિ, આકાસે ઇવ, તે અપિ, વન્દે અહં, સો અહં, ચત્તારો ઇમે, વસલો ઇતિ, મોગ્ગલ્લાનો અસિ બીજકો, કથા એવ કા, પાતો એવાતી+ધ પુબ્બસ્સરલોપે સમ્પત્તે ‘‘સરો લોપો સરે’’ ત્વેવ.

૨૭. પરો ક્વચિ

સરમ્હા પરો સરો ક્વચિ લોપનીયો હોતિ. યસ્સ દાનિ, સઞ્ઞાતિ, છાયાવ, ઇતિપિ, અસ્સમણીસિ, ચક્ખુન્દ્રિયં, અકતઞ્ઞૂસિ, આકાસેવ, તેપિ, વન્દેહં, સોહં, ચત્તારોમે, વસ- લોભિ, મોગ્ગલ્લાનોસિ બીજકો, કથાવ કા, પાતોવ. ક્વચીતિ કિં, પઞ્ઞિન્દ્રિયં, પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ, સત્તુત્તમો, એકૂનવીસતિ, યસ્સેતે, સુગતોવાદો, દિટ્ઠાસવો, દિટ્ઠોઘો, ચક્ખાયતનં, તં કુતેત્થ લબ્ભા. ‘‘વિવક્ખાતો સન્ધયો ભવન્તી’’તિ ઞાયા વત્તિચ્છાપિ ઇધ સિજ્ઝતિ. ક્વચીત્ય+ધિકારો સબ્બસન્ધીસુ, તેન નાતિપ્પસઙ્ગો. (લોપસન્ધિ).

સરો પરો વેતિ ચ વત્તતે.

તસ્સ ઇદં, વાત ઈરિતં, ન ઉપેતિ, વામ ઊરુ, અતિ ઇવ અઞ્ઞેહિ, વિ ઉદકં ઇતીધ પુબ્બસ્સરલોપે –

૨૯. યુવણ્ણાન+મેઓ લુત્તા

લુત્તા સરા પરેસં ઇવણ્ણુવણ્ણાનં એ+ઓ હોન્તિ વા યથાક્કમં. યથાસંખ્યાનુદ્દેસો સમાનાનં.

૨૪. વણ્ણપરેન સવણ્ણોપિ

વણ્ણસદ્દો પરો યસ્મા, તેન સવણ્ણોપિ ગય્હતિ સયઞ્ચ રૂપંતિ ઈઊનમ્પિ એ+ઓ. સબ્બત્થ રસ્સસ્સ જાતિનિદ્દેસે દીઘસ્સાપિ ગહણત્થં ઇદ+મારદ્ધં. તસ્સેદં, વાતેરિતં, નોપેતિ, વામોરુ, અતેવઞ્ઞેહિ, વોદકં. ઇદઞ્ચ પચ્છિમોદાહરણદ્વયં ‘‘અવણ્ણે લુત્તે એવ એ+ઓ હોન્તી’’તિ ગાહસ્સ નિસેધનત્થં. વાત્વેવ, તસ્સિદં. કથં ‘‘પચ્ચોરસ્મિ’’ન્તિ, યોગવિભાગા. પતિ ઉરસ્મિન્તિ વિભજ્જ ‘‘યવા સરે’’તિ યકારે ‘‘તવગ્ગવરણા’’દિના ચો, ‘‘વગ્ગલસેહિ તે’’તિ પુબ્બરૂપઞ્ચ, ‘‘યુવણ્ણાન+મેઓ’’તિ (યોગવિભાગા) ઉસ્સ ઓ ચ. લુત્તાતિ કિં, દસ ઇમે ધમ્મા, યથા ઇદં, કુસલસ્સ ઉપસમ્પદા. અતિપ્પસઙ્ગબાધકસ્સ ક્વચિસદ્દસ્સાનુવત્તનતો ન વિકપ્પવિધિ નિયતા, તેન ઉપેતો, અવેચ્ચાતિ એવમાદીસુ વિકપ્પો. તારકિતા, યસ્સિન્દ્રિયાનિ, મહિદ્ધિકો, સબ્બીતિયો, તેનુપસઙ્કમિ, લોકુત્તરોતિઆદીસુ વિધિ ચ ન હોતિ.

પટિસન્થારવુત્તિ અસ્સ, સબ્બવિત્તિ અનુભૂયતે, વિ અઞ્જનં, વિ આકતો, દાસી અહં, અહુવા પુરે, અનુ અદ્ધમાસં, અનુ એતિ, સુ આગતં, સુ આકારો, દુ આકારો, ચક્ખુ આપાથં, બહુ આબાધો, પાતુ અકાસિ, ન તુ એવ, ભૂ આપનલાનિલં ઇતી+ધ ‘‘યુવણ્ણાનં’’ ‘‘વે’’તિ ચ વત્તતે,

૩૦. યવા સરે

સરે પરે ઇવણ્ણુવણ્ણાનં યકાર+વકારા હોન્તિ વા યથાક્કમં. પટિસન્થારવુત્યસ્સ, સબ્બવિત્યનુભૂયતે, બ્યઞ્જનં, બ્યાકતો ‘‘બ્યઞ્જને દીઘરસ્સા’’તિ દીઘે દાસ્યાહં, અહાપુરે, અન્વદ્ધમાસં, અન્વેતિ, સ્વાગતં, સ્વાકારો, દ્વાકારો, ચક્ખ્વાપાથં, બહ્વાબાધો, પાત્વાકાસિ, ન ત્વેવ, ભ્વાપનલાનિલં. વાત્વેવ, વિઆકતો, સાગતં.

અધિગતો ખો મે અયં ધમ્મો, પુત્તો તે અહં, તે અસ્સ પહીના પઞ્ચ, તે અહં, યે અસ્સ, તે અજ્જ, યાવતકો અસ્સ કાયો, તાવતકો અસ્સ બ્યામો, કો અત્થો, અથ ખો અસ્સ, અહં ખો અજ્જ, સો અહં, સો અજ્જ, સો એવ, યતો અધિકરણં, સો અહં ઇતી+ધ ‘‘યવા સરે’’ ‘‘વે’’તિ ચ વત્તતે,

૩૦. એઓનં

એઓનં યકાર+વકારા હોન્તિ વા સરે પરે યથાક્કમં. ‘‘બ્યઞ્જને દીઘરસ્સા’’તિ દીઘે અધિગતો ખો મ્યાયં ધમ્મો, પુત્તો ત્યાહં, ત્યાસ્સ પહીના પઞ્ચ, ત્યાહં, ય્યસ્સ, ત્યજ્જ, યાવતક્વસ્સ કાયો, તાવતક્વસ્સ બ્યામો, ક્વત્થો, અથ ખ્વસ્સ, અહં ખ્વજ્જ, સ્વાહં, સ્વજ્જ, સ્વેવ, યત્વાધિકરણં, સ્વાહં. વાત્વેવ, તેજ્જ, સોહં. ક્વચિ ત્વેવ, ધનમત્થિ, પુત્તામત્થિ, તે નાગતા, અસન્તેત્થ, ચત્તારો ઇમે.

ગો એળકં, ગો અસ્સં, ગો અજિનં ઇતી+ધ ‘‘સરે’’તિ વત્તતે.

૩૨. ગોસ્સા+વઙ

સરે પરે ગોસ્સ અવવાદેસો હોતિ. સ ચ ‘‘ટાનુબન્ધાનેકવણ્ણા સબ્બસ્સા’’તિ સબ્બસ્સ પસઙ્ગે ‘અન્તસ્સા’’તિ વત્તતે.

૧૮. ઙ+નુબન્ધો

ઙ-કારો અનુબન્ધો યસ્સ, સો અનેકવણ્ણોપિ અન્તસ્સ હોતીતિ ઓકારસ્સેવ હોતિ. ‘‘સંકેતો+નવયવો+નુબન્ધો’’તિ વચના ઙ-કારસ્સા+પ્પયોગો. ઉચ્ચારિતાનન્તરપ્પધંસિનો હિ અનુબન્ધા, પયોજનં અનુબન્ધોતિ સંકેતો. ગવેળકં, ગવાસ્સં, ગવાજિનં.

ઇતિ એવા+તી+ધ –

૩૬. વી+તિસ્સે+વે વા

એવસદ્દે પરે ઇતિસ્સ વો હોતિ વા. સ ચ –

૧૭. છટ્ઠિયન્તસ્સ

છટ્ઠીનિદ્દિટ્ઠસ્સ યં કારિયં, ત+દન્તસ્સ વિઞ્ઞેય્યન્તિ ઇકારસ્સા+દેસો. આદેસિટ્ઠાને આદિસ્સતીતિ આદેસો. ઇત્વેવ. અઞ્ઞત્ર યાદેસો, ‘‘તવગ્ગવરણાનં યે ચવગ્ગબયઞા’’તિ તસ્સ ચો, ‘‘વગ્ગલસેહિ તે’’તિ યસ્સ ચકારો, ઇચ્ચેવ. એવેતિ કિં, ઇચ્ચાહ. (આદેસસન્ધિ).

તિ અઙ્ગુલં,તિ અઙ્ગિકં, ભૂ આદયો, મિગી ભન્તા ઉદિક્ખતિત્યાદિસન્ધયો વુચ્ચન્તે. ‘‘મયદા સરે’’તિ વત્તતે.

૪૫. વનતરગા ચા+ગમા

એતે મયદા ચ આગમા હોન્તિ વા સરે ક્વચિ. આગમિનો અનિયમેપિ –

સરોયેવા+ગમિ હોતિ, વનાદિનન્તુ ઞાપકા;

અઞ્ઞથા હિ પદાદીનં, યુકવિધાન+મનત્થકં.

એત્થા+ગમા અનિયતાગમીનમેવ ભવન્તિ ચે, યકારાગમેનેવ ‘‘નિપજ્જ’’ન્તિ સિદ્ધે ‘‘પદાદીનં ક્વચી’’તિ બ્યઞ્જનસ્સ યુકા+ગમો નિરત્થકોતિ અધિપ્પાયો. તિવઙ્ગુલં, તિવઙ્ગિકં, ભૂવાદયો, મિગી ભન્તા વુદિક્ખતિ, પવુચ્ચતિ, પાગુઞ્ઞવુજુતા. ઇતો નાયતિ, ચિનિત્વા. યસ્માતિહ, તસ્માતિહ, અજ્જતગ્ગે. નિરન્તરં, નિરાલયો, નિરિન્ધનો, નિરીહકં, નિરુત્તરો, નિરોજં, દુરતિક્કમો, દુરાગતં, દુરુત્તરં, પાતુરહોસિ, પુનરાગચ્છેય્ય, પુનરુત્તં, પુનરેવ, પુનરેતિ, ધીરત્થુ, પાતરાસો, ચતુરઙ્ગિકં, ચતુરારક્ખં, ચતુરિદ્ધિપાદપટિલાભો, ચતુરોઘનિત્થરણત્થં, ભત્તુરત્થે, વુત્તિરેસા, પથવીધાતુરેવેસા, નક્ખત્તરાજારિવ તારકાનં, વિજ્જુરિવબ્ભકુટે, આરગ્ગેરિવ સાસપો, ઉસભોરિવ, સબ્ભિરેવ સમાસેથ. પુથગેવ, રસ્સે પગેવ. લહુમેસ્સતિ, ગુરુમેસ્સતિ, ઇધમાહુ, કેન તે ઇધ મિજ્ઝતિ, ભદ્રો કસામિવ, આકાસે મભિપૂજયે, એકમેકસ્સ, યેન મિધેકચ્ચે. ભાતિયેવ, હોતિયેવ, યથાયિદં, યથાયેવ, માયિદં, નયિદં, નયિધ, છયિમાનિ, નવયિમે ધમ્મા, બોધિયાયેવ, પથવીયેવ ધાતુ, તેસુયેવ, તેયેવ, સોયેવ, પાટિયેક્કં, વિયઞ્જનં, વિયાકાસિ, પરિયન્તં, પરિયાદાનં, પરિયુટ્ઠાનં, પરિયેસતિ, પરિયોસાનં, નિયાયોગો. ઉદગ્ગો, ઉદયો, ઉદાહટં, ઉદિતો, ઉદીરિતં, ઉદેતિ, સકિદેવ, કિઞ્ચિદેવ, કેનચિદેવ, કિસ્મિઞ્ચિદેવ, કોચિદેવ, સમ્મદત્તો, સમ્મદઞ્ઞા વિમુત્તાનં, સમ્મદેવ, યાવદત્થં, યાવદિચ્છકં, યાવદેવ, તાવદેવ, પુનદેવ, યદત્થં, યદન્તરં, તદન્તરં, તદઙ્ગવિમુત્તિ, એતદત્થં, અત્તદત્થં, તદત્થં, સદત્થપસુતો સિયા, અઞ્ઞદત્થુ, મનસાદઞ્ઞા વિમુત્તાનં, બહુદેવ રત્તિ. વાત્વેવ, અત્તઅત્થં, દ્વાધિટ્ઠિતં, પાતુઅહોસિ. વવત્થિતવિભાસત્તા વાધિકારસ્સ બ્યઞ્જનતોપિ, ભિક્ખુનીનં વુટ્ઠાપેય્ય, ચિરં નાયતિ, તંયેવ.

છ અભિઞ્ઞા, છ અઙ્ગં, છ અસીતિ, છ અંસા, છ આયતનં ઇતી+ધ ‘‘વા સરે’’ ‘‘આગમો’’તિ ચ વત્તતે.

૪૯. છા ળો

છસદ્દા પરસ્સ સરસ્સ ળકારો આગમો હોતિ વા. છાતિ અનુકરણત્તા એકવચનં. છળભિઞ્ઞા, છળઙ્ગં, છળસીતિ, છળંસા, છળાયતનં. વાત્વેવ, છઅભિઞ્ઞા. (આગમસન્ધિ).

લોપો અદસ્સનં, ઠાનિં, ય+મામદ્દિય દિસ્સતિ;

આદેસો નામ સો યા તુ, અસન્તુપ્પત્તિ આગમો.

સરસન્ધિ.

કઞ્ઞા ઇવ, કઞ્ઞાવ ઇચ્ચાદિ સરસન્ધિનિસેધો વુચ્ચતિ, પસઙ્ગપુબ્બકો હિ પટિસેધો. પુબ્બસરાનં લોપે સમ્પત્તે ‘‘સરો’’ ‘‘વે’’તિ ચ વત્તતે.

૨૮. ન દ્વે વા

પુબ્બપરસ્સરા દ્વેપિ વા ક્વચિ ન લુપ્યન્તે. કઞ્ઞા ઇવ, કઞ્ઞેવ, કઞ્ઞાવ.

સારિપુત્ત ઇધેકચ્ચો, એહિ સિવક ઉટ્ઠેહિ, આયસ્મા આનન્દો, ગાથા અભાસિ, દેવા આભસ્સરા યથા, તેવિજ્જા ઇદ્ધિપત્તા ચ, ભગવા ઉટ્ઠાયાસના, ભગવા એત+દવોચ, અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ, ગન્ત્વા ઓલોકેન્તો, ભૂતવાદી અત્થવાદી, યં ઇત્થી અરહં અસ્સ, સામાવતી આહ, પાપકારી ઉભયત્થ તપ્પતિ, નદી ઓત્થરતિ, યે તે ભિક્ખૂ અપ્પિચ્છા, ભિક્ખૂ આમન્તેસિ, ભિક્ખૂ ઉજ્ઝાયિંસુ, ભિક્ખૂ એવ+માહંસુ, ઇમસ્મિં ગામે આરક્ખકા, સબ્બે ઇમે, કતમે એકાદસ, ગમ્ભીરે ઓદકન્તિકે, અપ્પમાદો અમતં પદં, સઙ્ઘો આગચ્છતુ, કો ઇમં પથવિં વિચેસ્સતિ, આલોકો ઉદપાદિ, એકો એકાય, ચત્તારો ઓઘા, અરે અહમ્પિ, સચે ઇમસ્સ કાયસ્સ, નો અતિક્કમો, અહો અચ્છરિયો, અથો અન્તો ચ, અથ ખો આયસ્મા, અથો ઓટ્ઠવ+ચિત્તકા, તતો આ- મન્તયિ સત્થાતિ એવમાદયો ઇધ કાલબ્યવધાનેનેવ સિજ્ઝન્તિ. ક્વચીતિ કિં, આગતા+ત્થ, આગતા+મ્હા, કતમ+સ્સ વારો, અપ્પસ્સુતા+યં પુરિસો, ચમરી+વ, સબ્બે+વ, સ્વે+વ, એસે+વ નયો, પરિસુદ્ધે+ત્થા+યસ્મન્તો, ને+ત્થ, કુતે+ત્થ લબ્ભા, સચે+સ બ્રાહ્મણ, તથૂ+પમં, યથા+હ, જીવ્હા+યતનં, અવિજ્જો+ઘો, ઇત્થિન્દ્રિયં, અભિભા+યતનં, ભયતૂ+પટ્ઠાનં, સદ્ધી+ધ વિત્તં પુરિસસ્સ સેટ્ઠં. (સરસન્ધિનિસેધો)

તત્ર અભિરતિ, તત્ર અયં, બુદ્ધ અનુસ્સતિ, સ અત્થિકા, સઞ્ઞાવા અસ્સ, તદા અહં, યાનિ ઇધ ભૂતાનિ, ગચ્છામિ ઇતિ, અતિ ઇતો, કિકી ઇવ, બહુ ઉપકારં, મધુ ઉદકં, સુ ઉપધારિતં, સોપિ અયં, ઇદાનિ અહં, સચે અયં, અપ્પસ્સુતો અયં, ઇતર ઇતરેન, સદ્ધા ઇધ વિત્તં, કમ્મ ઉપનિસ્સયો, તથા ઉપમં, રત્તિ ઉપરતો, વિ ઉપસમો, લોકસ્સ ઇતિ, દેવ ઇતિ, વિ અતિપતન્તિ, વિ અતિનામેન્તિ, સઙ્ઘાટિ અપિ, જીવિતહેતુ અપિ, વિજ્જુ ઇવ, કિંસુ ઇધ વિત્તં, સાધુ ઇતિ, તે અસ્સ પહીના, સો અસ્સ, મધુવા મઞ્ઞતિ બાલો, એવં ગામે મુનિ ચરે, ખન્તિ પરમં તપો તિતિક્ખા, ન મંકુ ભવિસ્સામિ, સુ અક્ખાતો, યો અહં, સો અહં, કામતો જાયતિ સોકો, કામતો જાયતિ ભયં, સક્કો ઉજુ ચ સુહુજુચ, અનુપઘાતો, દુરક્ખં, દુરમં, દુભરતા. યિટ્ઠં વા હુતં વા લોકે, યદિ વા સાવકે, પુગ્ગલા ધમ્મદસા તે, ભોવાદી નામ સો હોતિ, યથાભાવી ગુણેન સો, યથા ઇદં, સમ્મા દક્ખાતો, પરા કમો, તણ્હા ક્ખયો, ઝાનસ્સ લાભી અમ્હિ, થુલ્લચ્ચયો ઇતી+ધ –

૩૩. બ્યઞ્જને દીઘરસ્સા

રસ્સ+દીઘાનં ક્વચિ દીઘ+રસ્સા હોન્તિ બ્યઞ્જને. તત્રાભિરતિ, તત્રાયં, બુદ્ધાનુસ્સતિ, સાત્થિકા, સઞ્ઞાવા+સ્સ, તદાહં, યાની+ધ ભૂતાનિ, ગચ્છામીતિ, અતીતો, કિકીવ, બહૂપકારં, મધૂદકં, સૂપધારિતં, સોપાયં, ઇદાનાહં, સચાયં, અપ્પસ્સુતાયં, ઇતરીતરેન, સદ્ધીધ વિત્તં, કમ્મૂપનિસ્સયો, તથૂપમં, રત્તૂપરતો, વૂપસમો, લોકસ્સાતિ, દેવાતિ, વીતિપતન્તિ, વીતિનામેન્તિ, સઙ્ઘાટીપિ, જીવિતહેતૂપિ, વિજ્જૂવ, કિંસૂધ વિત્તં, સાધૂતિ, ત્યાસ્સ પહીના, સ્વાસ્સ, મધુવા મઞ્ઞતી બાલો, એવં ગામે મુની ચરે, ખન્તી પરમં તપો તિતિક્ખા, ન મંકૂ ભવિસ્સામિ, સ્વાક્ખાતો, ય્વાહં, સ્વાહં, કામતો જાયતી સોકો, કામતો જાયતી ભયં, સક્કો ઉજૂ ચ સુહુજૂ ચ, અનૂપઘાતો, દૂરક્ખં, દૂરમં, દૂભરતા. યિટ્ઠંવ હુતંવ લોકે, યદિવ સાવકે, પુગ્ગલ ધમ્મદસા તે, ભોવાદિ નામ સો હોતિ, યથાભાવિ ગુણેન સો, યથયિદં, સમ્મદક્ખાતો, પરક્કમો, તણ્હક્ખયો, ઝાનસ્સ લાભિમ્હિ, વસિમ્હિ, થુલ્લચ્ચયો. ક્વચીતિ કિં, ત્યજ્જ, સ્વસ્સ, પતિલિયતીતિ દીઘનિસેધો, માયિદં, મનસાદઞ્ઞા વિમુત્તાનં, યથાક્કમં, આરક્ખાતીતં, દીયતિ, સૂયતીતિ રસ્સકારિયનિસેધો. કથં યાનિવ અન્તલિક્ખેતિ, ‘‘દીઘરસ્સા’’તિ યોગવિભાગા. (દીઘ+રસ્સસન્ધિ).

બ્યઞ્જનેતિ વત્તતે.

૩૪. સરમ્હા દ્વે

સરમ્હા પરસ્સ બ્યઞ્જનસ્સ ક્વચિ દ્વે રૂપાનિ હોન્તિ. એત્થ ચ આવુત્તિદ્વિવચનં ઠાનેદ્વિવચનન્તિ દ્વીસુ ઠાનેદ્વિવચનં વેદિતબ્બં.

તાનિ ચ પ+પતિ+પટિ+કમ+કુસ+કુધ+કી+ગહ+જુત+ઞા+સિ+ સુ+સૂ+સમ્ભૂ+સર+સસાદીનમાદિબ્યઞ્જનાનઞ્ચ હોતિ. ઇધ પમાદો=ઇધપ્પમાદો, એવં અપ્પમાદો, વિપ્પયુત્તો, સુપ્પસન્નો, સમ્મા પધાનં=સમ્મપ્પધાનં રસ્સત્તં. અપ્પતિવત્તિયો, અધિપ્પતિપચ્ચયો, સુપ્પતિટ્ઠિતો,. અપ્પટિપુગ્ગલો, વિપ્પટિસારો, સુપ્પટિપત્તિ. પક્કમો, પટિક્કમો, હેતુક્કમો, આકમતિ=અક્કમતિ, એવં પક્કમતિ, યથાક્કમં. અક્કોસતિ, પટિક્કોસતિ, અનુક્કોસતિ, આકોસતિ=અક્કોસતિ. અક્કુદ્ધો, અભિક્કુદ્ધો. ધનક્કીતો, વિક્કયો, અનુક્કયો. પગ્ગહો, વિગ્ગહો, અનુગ્ગહો, ચન્દગ્ગાહો, દિટ્ઠિગ્ગાહો. પજ્જોતો, વિજ્જોતો, ઉજ્જોતો. કતઞ્ઞૂ, વિઞ્ઞૂ, પઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણં, અનઞ્ઞાણં. અવસ્સયો, નિસ્સયો, સમુસ્સયો. અપ્પસ્સુતો, વિસ્સુતો, બહુસ્સુતો. આસવા=અસ્સવા. પસ્સમ્ભેન્તો, વિસ્સમ્ભેન્તો. અટ્ટસ્સરો, વિસ્સરતિ, અનુસ્સરતિ, અનુસ્સતિ. પસ્સસન્તો, વિસ્સસન્તો, મુહુસ્સસન્તો, આસાસો=અસ્સાસો. આદિસદ્દેન અવિસ્સજેન્તો, વિસ્સજેન્તો, અભિક્કન્તતરો, પરિચ્ચજેન્તો, ઉપદ્દવો, ઉપક્કિલેસો, મિત્તદ્દુનો, આયબ્યયો, અબ્બહિ ઇચ્ચાદિ.

તિક+તય+તિંસ+વતાદીન+માદિબ્યઞ્જનસ્સ ચ. કુસલત્તિકં, પીતિત્તિકં, હેતુત્તિકં. લોકત્તયં, બોધિત્તયં, વત્થુત્તયં. એકત્તિંસ, દ્વત્તિંસ, તેત્તિંસ, ચતુત્તિંસ. સીલબ્બતં, સુબ્બતો. સપ્પીતિકો, સમન્નાગતો, પુનપ્પુનં ઇચ્ચાદિ.

વતુ+વટ+દિસાન+મન્તે, યથા વત્તતિ, વટ્ટતિ, દસ્સનં, ફસ્સો ઇચ્ચાદિ.

ઉ+દુ+નિઉપસગ્ગ+ત+ચતુ+છ+સન્તસદ્દાદેસાદીહિ પરેસઞ્ચ. ઉકંસો=ઉક્કંસો, એવં દુક્કરં, નિક્કઙ્ખો, ઉગ્ગતં, દુચ્ચરિતં, નિજ્જટં, ઉજ્જહં, ઉચ્ચઙ્ગં, ઉન્નમતિ, દુક્કરો, નિદ્દરો, ઉન્નતો, દુપ્પઞ્ઞો, નિમ્મલો, ઉય્યુત્તો, દુલ્લભો, નિબ્બત્તો, ઉસ્સાહો, નિસ્સારો. તક્કરો, તજ્જો, તન્નિન્નો, તપ્પભવો, તમ્મયો, ચતુક્કં, ચતુદ્દિસં, ચતુપ્પદો, ચતુબ્બિધં, ચતુસ્સાલં, છક્કં, છન્નવુતિ, છપ્પદિકો, છબ્બસ્સાનિ. સક્કારો, સગ્ગુણો, સન્દિટ્ઠિ, સપ્પુરિસો, મહબ્બલો.

અપદન્તઆકારવજ્જિતદીઘતો યકારસ્સ ચ, નિય્યાતિ, સુય્યતિ, અભિભુય્ય, વિચેય્ય, વિનેય્ય, ધેય્યં, નેય્યં, સેય્યો, જેય્યો, વેય્યાકરણો. આકારવજ્જિતન્તિ કિં, માલાય, દોલાય, સમાદાય.

છન્દાનુરક્ખણે-નપ્પજહે વણ્ણબલં પુરાણં, ઉજ્જુગતેસુ સેય્યો, ગચ્છન્તિ સુગ્ગતિં. સરમ્હાતિ કિં, ઞાયો, તંખણં. ક્વચિત્વેવ, નિકાયો, નિદાનં, નિવાસો, તતો, છસટ્ઠિ, ઉપનીયતિ, સૂયતિ.

૩૫. ચતુત્થદુતિયેસ્વે+સં તતિયપઠમા

ચતુત્થદુતિયેસુ પરેસ્વે+સં ચતુત્થદુતિયાનં તબ્બગ્ગે તતિયપઠમા હોન્તિ પચ્ચાસત્યા. વગ્ગે ઘ+ઝ+ઢ+ધ+ભા ચતુત્થા, ખ+છ+ઠ+થ+ફા દુતિયા, ગ+જ+ડ+દ+બા તતિયા, ક+ચ+ટ+ત+પા પઠમા. પ+ઉ+દુ-નિઆદીહિ પરેસં ઘાદીનં દ્વિભાવે તતિયપઠમા હોન્તિ. પગરતિ=પગ્ઘરતિ, એવં ઉગ્ઘરતિ, નિગ્ઘોસો, ઉગ્ઘાટેતિ. એસોવ તજ્ઝાનફલો, પઠમજ્ઝાનં, અભિજ્ઝા-યતિ, ઉજ્ઝાયતિ. દડ્ઢો, બુડ્ઢો. વિદ્ધંસેતિ, ઉદ્ધંસિતો, ઉદ્ધારો, નિદ્ધનો, નિદ્ધુતો. વિબ્ભન્તો, ઉબ્ભન્તો, સમુબ્ભન્તો, દુબ્ભિક્ખં, નિબ્ભયં, તબ્ભાવો, ચતુબ્ભિ. સદ્ધા, સદ્ધમ્મો. મહબ્ભયં.

રસ્સસરેહિ પરેસં વગ્ગદુતિયાનં દ્વિભાવો ચે, પઠમા. પઞ્ચક્ખન્ધા, એવં રૂપક્ખન્ધો, અક્ખમો, અભિક્ખણં, અવિક્ખેપો, જાતિક્ખેત્તં, ધાતુક્ખોભો, આયુક્ખયો. સેતચ્છત્તં, એવં સબ્બચ્છન્નં, વિચ્છન્નં, બોધિચ્છાયા, જમ્બુચ્છાયા, સમુચ્છેદો. તત્ર ઠિતો=તત્રટ્ઠિતો, એવં થલટ્ઠં, જલટ્ઠં, અટ્ઠિતં, નિટ્ઠિતં, ચત્તારિટ્ઠાનાનિ, ગરુટ્ઠાનિયો, સમુટ્ઠિતો. સબ્બત્થામેન, યસત્થેરો, પત્થરતિ, વિત્થારો, અભિત્થુતો, વિત્થમ્ભિતો, અનુત્થુનં. પપ્ફોટેતિ, મહપ્ફલં, અનિપ્ફલં, વિપ્ફારો, પરિપ્ફુટેય્ય, મધુપ્ફાણિતં. આકારતો, આખાતો=અક્ખાતો, એવં તણ્હાક્ખયો, આણાક્ખેત્તં, સઞ્ઞાક્ખન્ધો. આછાદયિ=અચ્છાદયિ, એવં અચ્છિન્દતિ, નાવટ્ઠં, અત્થરતિ, અપ્ફોટેતિ. ક્વચિ ત્વેવ, પુવખજ્જકં, તસ્સ છવિઆદીનિ છિન્દિત્વા, યથાઠિતં, કમ્મફલં, સીલં તસ્સ ઝાયિનો, યે ઝાનપ્પસુતા ધીરા, નિધનં, મહાધનં. (દ્વિભાવસન્ધિ).

અકરમ્હ સે તે, સો ખો બ્યન્તિ કાહિતિ, સો ગચ્છં ન નિવત્તતિ, એસો અત્થો, એસો આભોગો, એસો ઇદાનિ ઇતી+ધ ‘‘વે’’તિ વત્તતે.

૩૭. એઓન+મ વણ્ણે

એઓનં વણ્ણે ક્વચિ અ હોતિ વા. અકરમ્હ સ તે, અકરમ્હ સે તે, એવં સ ખો બ્યન્તિ કાહિતિ, સ ગચ્છં ન નિવત્તતિ, એસ અત્થો, એસ આભોગો, એસ ઇદાનિ. વણ્ણેતિ કિં, અમોઘવચનો ચ સો, ગન્ધબ્બાનં અધિપતિ, મહારાજા યસસ્સિ સોતિ. ‘‘ન સન્ધિસમાસા વદ્ધસ્સા’’તિ વુત્તત્તા ગાથામજ્ઝે સન્ધિ ન હોતીતિ ‘‘તિવિધસ્સા’’તિ વુત્તતિમ્હિ પરેપિ વણ્ણો પરો નામ ન ઇતિ. (સરબ્યઞ્જનસન્ધિ).

અત યન્તં, તથ યં, મદ યં, બુધ યતિ, ધન યં, સેવ યો, પર યેસના, પોક્ખરણ યો ઇતી+ધ –

૪૮. તવગ્ગવરણાનં યે ચવગ્ગ બયઞા

તવગ્ગવરણાનં ચવગ્ગબયઞા હોન્તિ યથાક્કમં યકારે. ‘‘વગ્ગલસેહિ તે’’તિ પુબ્બરૂપં. અચ્ચન્તં, તચ્છં, મજ્જં, બુજ્ઝતિ, ધઞ્ઞં, સેબ્બો, પય્યેસના, પોક્ખરઞ્ઞો. અપુચ્ચણ્ડકાયં, જચ્ચન્ધો, યજ્જેવં, અજ્ઝગમા, અજ્ઝત્તં, અજ્ઝુપગતો, અજ્ઝોગાહેત્વા, દિબ્બં. ક્વચિત્વેવ, રત્યા.

સક યતે, રુચ યતે, પચ યતે, અટ યતે, લુપ યતે, કુપ યતે, સલ યતે, ફલ યતે, દિસ યતે, અસ યતે ઇતી+ધ ‘‘યે’’તિ વત્તતે વક્ખમાનેસુ દ્વીસુ.

૪૯. વગ્ગલસેહિતે

વગ્ગલસેહિ પરસ્સ યકારસ્સ ક્વચિ તે વગ્ગલસા હોન્તિ. સક્કતે, રુચ્ચતે, પચ્ચતે, અટ્ટતે, લુપ્પતે, કુપ્પતે, સલ્લતે, ફલ્લતે, દિસ્સતે, અસ્સતે. ક્વચિત્વેવ, ક્યાહં.

મુહ યતિ, ગુહ યતિ ઇતી+ધ –

૫૦. હસ્સ વિપલ્લાસો

હસ્સ વિપલ્લાસો હોતિ યકારે. મુય્હતિ, ગુય્હતિ.

બહુ આબાધો ઇતી+ધ ઉસ્સવકારે ‘‘હસ્સ વિપલ્લાસો’’તિ વત્તતે.

૫૧. વે વા

હસ્સ વિપલ્લાસો હોતિ વા વકારે. બવ્હાબાધો. વાત્વેવ, બહ્વાબાધો.

૫૨. તથનરાનં ટઠણલા

તથનરાનં ટઠણલા હોન્તિ વા યથાક્કમં. દુક્કતં=દુક્કટં, એવં સુકટં, પત્થટો, પતટો, ઉદ્ધટો, વિસટો. અટ્ઠકથા. પણિધાનં, પણિપાતો, પણામો, પણીતં, પરિણતો, પરિણામો, દુણ્ણયો, નિણ્ણયો, ઓણતો. પરિપન્નો=પલિપન્નો, એવં પલિબોધો, પલ્લઙ્કં, તલુનો, મહાસાલો, માલુતો, સુખુમાલો. (બ્યઞ્જનસન્ધિ).

ચક્ખુ ઉદપાદિ, અક્ખિ રુજતિ, પુરિમ જાતિ, અણુ થૂલાનિ, કત્તબ્બ કુસલં બહું, ત સમ્પયુત્તા, તત સભાવતો ઇતી+ધ ‘‘વે’’તિ વત્તતે યાવ ‘‘મયદા સરે’’તિ.

૩૮. નિગ્ગહીતં

નિગ્ગહીતાગમો હોતિ વા ક્વચિ. સામત્થિયેના+ગમોવ, સ ચ રસ્સસરસ્સેવ હોતિ… તસ્સ રસ્સસરાનુગતત્તા. ઠાનીન+માલિઙ્ઘિય ગચ્છતિ પવત્તતીતિ આગમો. ચક્ખું ઉદપાદિ, અક્ખિં રુજતિ, પુરિમં જાતિ, અણું થૂલાનિ, કત્તબ્બં કુસલં બહું, તંસમ્પયુત્તા, તંતંસભાવતો. વાગ્ગહણેન ચક્ખુ ઉદપાદિ ઇચ્ચાદિ. અવંસિરો, યાવઞ્ચિદંતિઆદિ નિચ્ચં… વવત્થિતવિભાસત્તા વાધિકારસ્સ, વવત્થિતસ્સ લક્ખણસ્સા+નુરોધેન લક્ખણે પવત્તિતા વિભાસા વવત્થિતવિભાસા. વાસદ્દો હિ અત્થદ્વયે વત્તતે કત્થચિ વિકપ્પે, કત્થચિ યથાવવત્થિતરૂપપરિગ્ગહેતિ. યદા પચ્છિમે, તદા નિચ્ચ+મનિચ્ચ+મસન્તઞ્ચ વિધિં દીપેતિ. એત્થ પન ક્વચિસદ્દસ્સા+નુવત્તના તેનેવા+સન્તવિધિ સિદ્ધોતિ વાસદ્દેનિ+તરદ્વયં. ક્વચિ ત્વેવ, ન હિ એતેહિ, ઇધ ચેવ.

સં રમ્ભો, સં રત્તો, સં રાગો, તાસં અહં સન્તિકે, એવં અયં, પું લિઙ્ગં, કિં અહં, તસ્સ અદાસિં અહં ઇતી+ધ ‘‘નિગ્ગહીતા’’ધિકારો આ ‘‘મયદા સરે’’તિ.

૩૯. લોપો

નિગ્ગહીતસ્સ લોપો હોતિ વા ક્વચિ. દીઘે સારમ્ભો સંરમ્ભો, સારત્તો સંરત્તો, સારાગો સંરાગો, પુબ્બસ્સરલોપે તાસાહં સન્તિકે, એવાયં, દ્વિત્તે પુલ્લિઙ્ગં પુંલિઙ્ગં, ક્યાહં, તસ્સ અદાસહં. પટિસલ્લાનો, સલ્લેખો, પાતુકામો, ગન્તુમનો, અરિયસચ્ચાન દસ્સનં, એતં બુદ્ધાન સાસનં, અવિસાહારો, ચિરપ્પવાસિન્તિઆદીસુ નિચ્ચં. ક્વચીતિ કિં, એવ+મયં, કિ+મહં, એતં મઙ્ગલ+મુત્તમં.

કતં ઇતિ, અભિનન્દું ઇતિ, ઉત્તત્તં ઇવ, ચક્કં ઇવ, કલિંઇવ, હલં ઇદાનિ, કિં ઇદાનિ, ત્વં અસિ, ઇદં અપિ, ઉત્તરિં અપિ, દાતું અપિ, સદિસં એવ ઇતી+ધ –