૯. ઉપનિસ્સયપચ્ચયો

તિવિધો ઉપનિસ્સયપચ્ચયો, આરમ્મણૂપનિસ્સયો અનન્તરૂપનિસ્સયો પકતૂપનિસ્સયો. તત્થ આરમ્મણૂપ નિસ્સયો આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયસદિસો, અનન્તરૂપનિસ્સયો અનન્તરપચ્ચયસદિસો.

કતમો પકતૂપનિસ્સયો. સબ્બેપિ અતીતાનાગત પચ્ચુપ્પન્ના અજ્ઝત્તબહિદ્ધાભૂતા ચિત્તચેતસિકરૂપધમ્મા ચ નિબ્બાનઞ્ચ પઞ્ઞત્તિ ચ સબ્બેસં પચ્ચુપ્પન્નાનં ચિત્તચેતસિકાનં ધમ્માનં યથારહં પકતૂપનિસ્સયો.

તત્થ અતીતો પરિનિબ્બુતો અમ્હાકં બુદ્ધો ચ ધમ્મો ચ અરિયસાવકસઙ્ઘો ચ સમ્મુતિસઙ્ઘપરમ્પરા ચ અમ્હાકં પચ્છિમ જનાનં કુસલુપ્પત્તિયા પકતૂપનિસ્સયપચ્ચયો. તથા લોકે અતીતા કાલઙ્કતા માતાપિતરો ચ આચરિયા ચ પણ્ડિતસમણબ્રાહ્મણા ચ પાકટા નાનાતિત્થાચરિયા ચ મહિદ્ધિકા મહાનુભાવા પોરાણકરાજાનો ચ પચ્છિમકાનં જનાનં કુસલુપ્પત્તિયા વા અકુસલુપ્પત્તિયા વા સુખદુક્ખુપ્પત્તિયા વા પકતૂપનિસ્સયો. તથા હિ તે પચ્છિમકાનં જનાનં અત્થાય નાનાસદ્ધમ્મપઞ્ઞત્તિયો વા નાનાઅસદ્ધમ્મપઞ્ઞત્તિયો વા નાનાલોકૂપકરણાનિ વા પુરે પટ્ઠપેસું. પચ્છિમજના ચ તેહિ પટ્ઠપિતેસુ દાનસીલાદિધમ્મેસુ વા લોકચારિત્ત કુલગોત્તચારિત્ત ધમ્મેસુ વા નાનાદિટ્ઠિવાદેસુ વા નાનાકમ્માયતનસિપ્પાયતન વિજ્જાઠાનેસુ વા યથાપટ્ઠપિતેસુ ગામનિગમનગરખેત્તવત્થુ તળાકપોક્ખરણિઆવાટાદીસુ વા ગેહરથસકટનાવા સમ્પોતસમ્બન્ધાદીસુ વા જાતરૂપરજતમણિમુત્તાદીસુ વા દાયજ્જં પટિપજ્જન્તા લોકે વડ્ઢન્તિ.

અનાગતોપિ મેત્તેય્યો નામ બુદ્ધો ચ તસ્સ ધમ્મો ચ તસ્સ સઙ્ઘો ચ એતરહિ બહુજ્જનાનં પારમિપુઞ્ઞપ્પવત્તિયા પકતૂપનિસ્સયપચ્ચયો. તથા ઇમસ્મિં ભવે ચ પચ્છિમે કાલે પટિલભિસ્સમાના ઇસ્સરિયટ્ઠાનધનધઞ્ઞસમ્પત્તિયો પુરિમે કાલે ઠિતાનં મહાજનાનં નાનાભિસઙ્ખારુપ્પત્તિયા પકતૂપનિસ્સય પચ્ચયો. અનાગતભવે ચ અનુભવિસ્સમાના ભવસમ્પત્તિ ભોગ સમ્પત્તિયો મગ્ગફલનિબ્બાનસમ્પત્તિયો ચ એતરહિ પચ્ચુપ્પન્નભવે ઠિતાનં દાનસીલાદિપુઞ્ઞકિરિયુપ્પત્તિયા પકતૂપનિસ્સયપચ્ચયો. યથા હિ લોકે હેમન્તે કાલે ધઞ્ઞપ્ફલાનિ લભિસ્સામાતિ વસ્સિકે કાલે કસ્સનવપ્પનકમ્માનિ આરભન્તિ, કમ્મે સિદ્ધે તં તં ધનં લભિસ્સામાતિ પુબ્બભાગે તં તં વીરિયકમ્મં વા તં તં પઞ્ઞાકમ્મં વા આરભન્તિ. તત્થ ધઞ્ઞપ્ફલપ્પટિલાભો ચ તં તં ધનપ્પટિ લાભોચ તં તં કમ્મારમ્ભસ્સ અનાગતપકતૂપનિસ્સયપચ્ચયો તં તં કમ્મારમ્ભો ચ ધઞ્ઞપ્ફલપ્પટિલાભસ્સ ચ તં તં ધનપ્પટિ લાભસ્સ ચ અતીતપકતૂપનિસ્સયપચ્ચયો. એવમેવ પચ્છિમે અનાગતે કાલે નાનાકમ્મપ્ફલાનિ સમ્પસ્સન્તા પત્થયન્તા મહાજના પુરિમે પચ્ચુપ્પન્ને કાલે નાનાપુઞ્ઞકમ્માનિ આરભન્તિ. તત્થ પુઞ્ઞપ્ફલાનિ પુઞ્ઞકમ્માનં અનાગતપકતૂપનિસ્સયપચ્ચયો. પુઞ્ઞકમ્માનિ પુઞ્ઞપ્ફલાનં અતીતપકતૂપનિસ્સયપચ્ચયો. તસ્મા અનાગતપકતૂપનિસ્સયોપિ અતીતપકતૂપનિસ્સયો વિય અતિમહન્તો પચ્ચયો હોતિ.

પચ્ચુપ્પન્ના બુદ્ધાયો પચ્ચયા પચ્ચુપ્પન્નાનં મનુસ્સદેવબ્રહ્માનં પચ્ચુપ્પન્ના માતાપિતરો પચ્ચુપ્પન્નાનં પુત્તધીતાદીનં પચ્ચુપ્પન્નપકતૂપ નિસ્સયો નામ. સો સુપાકટોયેવ.

અજ્ઝત્તભૂતા પકતૂપનિસ્સયધમ્મા નામ બુદ્ધાદીસુ સવિઞ્ઞાણકસન્તાનેસુ ઉપ્પન્ના પચ્ચયધમ્મા. બહિદ્ધાભૂતા પકતૂપનિસ્સયધમ્મા નામ સત્તાનં પતિટ્ઠાનભૂતા પથવિપબ્બતનદી સમુદ્દાદયો તેસં તેસં સત્તાનં બહૂપકારા અરઞ્ઞવનરુક્ખ તિણપુબ્બણ્ણાપરણ્ણાદયો ચન્દસૂરિયગહનક્ખત્તાદયો વસ્સોદકઅગ્ગિવાતસીતઉણ્હાદયો ચ સબ્બેપિ તે સત્તાનં કુસલુપ્પત્તિયા વા અકુસલુપ્પત્તિયા વા સુખુપ્પત્તિયા વા દુક્ખુપ્પત્તિયા વા બલવપચ્ચયા હોન્તિ.

ઇમે જના દિટ્ઠેવ ધમ્મે પરિનિબ્બાયિસ્સામાતિ બોધિપક્ખિય ધમ્મે વા ભાવેન્તિ, અનાગતે બુદ્ધકાલે પરિનિબ્બાયિસ્સામાતિ પારમીધમ્મે વા પરિપૂરેન્તિ. તત્થ નિબ્બાનં તેસં ધમ્માનં ઉપ્પત્તિયા બલવપચ્ચયો હોતિ.

લોકે નાનાવોહારભૂતા નામપઞ્ઞત્તિયો ચ બુદ્ધ સાસને તિપિટકપરિયત્તિધમ્મભૂતા નામપઞ્ઞત્તિયો ચ તેસં તેસં અત્થાનં જાનનત્થાય બલવપચ્ચયો.

તત્થ સઙ્ખતધમ્મા નામ પચ્ચયે સતિ ઉપ્પજ્જન્તિ, અસતિ નુપ્પજ્જન્તિ. ઉપ્પજ્જિત્વાપિ પચ્ચયે સતિ તિટ્ઠન્તિ, અસતિ ન તિટ્ઠન્તિ. તસ્મા તેસં ઉપ્પત્તિયા વા ઠિતિયા વા પચ્ચયો નામ ઇચ્છિતબ્બો. નિબ્બાનં પન પઞ્ઞત્તિ ચ અસઙ્ખતધમ્મા હોન્તિ અજાતિધમ્મા અનુપ્પાદધમ્મા નિચ્ચ ધમ્મા ધુવધમ્મા. તસ્મા તેસં ઉપ્પાદાય વા ઠિતિયા વા પચ્ચયો નામ નત્થીતિ.

કુસલો કુસલસ્સ ઉપનિસ્સયો. સદ્ધં ઉપનિસ્સાય દાનં દેતિ, સીલં સમાદિયતીતિઆદિના સુપાકટો. તથા રાગં ઉપનિસ્સાય પાણં હનતિ, અદિન્નં આદિયતીતિઆદિના સપ્પાયં ઉતું સપ્પાયં ભોજનં ઉપનિસ્સાય કાયિકં સુખં પચ્ચનુભોતીતિઆદિના ચ અકુસલો અકુસલસ્સ, અબ્યાકતો અબ્યાકતસ્સ ઉપનિસ્સયોપિ સુપાકટો.

કુસલો પન અકુસલસ્સપિ બલવૂપનિસ્સયો. દાનં દત્વા તેન દાનેન અત્તાનં ઉક્કંસેતિ, પરં વમ્ભેતિ. તથા સીલ સમ્પન્નો હુત્વા સમાધિસમ્પન્નો હુત્વા પઞ્ઞાસમ્પન્નો હુત્વા અત્તાનં ઉક્કંસેતિ, પરં વમ્ભેતિ.

કુસલો અબ્યાકતસ્સપિ બલવૂપનિસ્સયો. સબ્બાનિ ચતુભૂમિકકુસલકમ્માનિ વા કમ્મપરિવારાનિ કુસલાનિ વા કાલન્તરે ચતુભૂમિકાનં વિપાકાબ્યાકતાનં બલવૂપનિસ્સયો. દાનપારમિં પૂરેન્તા પૂરણકાલે બહું કાયિકદુક્ખં પચ્ચનુભવન્તિ. તથા સીલપારમિં નિક્ખમપારમિં પઞ્ઞાપારમિં વીરિયપારમિં ખન્તિપારમિં સચ્ચપારમિં અધિટ્ઠાનપારમિં મેત્તાપારમિં ઉપેક્ખા પારમિં. એસેવ નયો ઝાનભાવના મગ્ગભાવનાસુપિ.

અકુસલો કુસલસ્સપિ બલવૂપનિસ્સયો. ઇધેકચ્ચો પાપં કત્વા પચ્છા વિપ્પટિસારી હુત્વા તસ્સ પાપસ્સ પહાનાય દાનસીલઝાનમગ્ગકુસલાનિ સમ્પાદેતિ. તં પાપં તેસં કુસલાનં બલવૂપનિસ્સયો.

અકુસલો અબ્યાકતસ્સપિ બલવૂપનિસ્સયો. ઇધ બહૂ જના દુચ્ચરિતાનિ કત્વા ચતૂસુ અપાયેસુ પતિત્વા અપાયદુક્ખં પચ્ચનુભવન્તિ. દિટ્ઠધમ્મેપિ કેચિ અત્તનો વા પરસ્સ વા દુચ્ચરિતકમ્મ પચ્ચયા બહું દુક્ખં પચ્ચનુભવન્તિ. કેચિ દુચ્ચરિતકમ્મેન ધનં લભિત્વા સુખં પચ્ચનુભવન્તિ. બહુજ્જના રાગમૂલકં બહું દુક્ખં પચ્ચનુભવન્તિ, દોસમૂલકં દિટ્ઠિમૂલકં માનમૂલકન્તિ.

અબ્યાકતો કુસલસ્સપિ બલવૂપનિસ્સયો. ધન સમ્પત્તિયા દાનં દેતિ, સીલં પૂરેતિ, પઞ્ઞં પૂરેતિ, ભાવનાસપ્પાયં આવાસં વા લેણં વા ગુહંવા રુક્ખં વા અરઞ્ઞં વા પબ્બતં વા ગોચરગામં વા ઉતુસપ્પાયં વા આહારસપ્પાયં વા લભિત્વા તં તં ભાવનં ભાવેતિ.

અબ્યાકતો અકુસલસ્સપિ બલવૂપનિસ્સયો. લોકે ચક્ખુસમ્પદં નિસ્સાય બહૂનિ દસ્સનમૂલાનિ અકુસલાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. એસ નયો સોતસમ્પદાદીસુ. તથા હત્થસમ્પદં પાદસમ્પદં સત્થસમ્પદં આવુધસમ્પદન્તિઆદિનાપિ વત્તબ્બો. એવં ઉપનિસ્સયો તિવિધો હોતિ.

ઇધ સુત્તન્તૂપનિસ્સયોપિ વત્તબ્બો. કલ્યાણમિત્તં ઉપ નિસ્સાય પાપમિત્તં ઉપનિસ્સાય ગામં ઉપનિસ્સાય અરઞ્ઞં ઉપનિસ્સાયાતિઆદિના બહૂસુ ઠાનેસુ આગતો. અપિ ચ પઞ્ચનિયામધમ્મા સત્તલોક સઙ્ખારલોક ઓકાસલોક સઙ્ખાતાનં તિણ્ણં લોકાનં અવિચ્છિન્નપ્પવત્તિયા બલવપચ્ચયા હોન્તિ. અયઞ્ચ અત્થો નિયામદીપનિયં અમ્હેહિ વિત્થારતો દીપિતોતિ.

કેનટ્ઠેન આરમ્મણૂપનિસ્સયોતિ. અધિપતિભૂતં આરમ્મણમેવ આરમ્મણિકધમ્માનં બલવનિસ્સયટ્ઠેન આરમ્મણૂપ નિસ્સયો.

કેનટ્ઠેન અનન્તરૂપનિસ્સયોતિ. પુરિમં અનન્તરચિત્તમેવ પચ્છિમસ્સ અનન્તરચિત્તસ્સ ઉપ્પજ્જનત્થાય બલવનિસ્સયટ્ઠેન અનન્તરૂપનિસ્સયો. માતા વિય પુરિમચિત્તં, પુત્તો વિય પચ્છિમચિત્તં. યથા માતા અત્તનો અનન્તરે પુત્તસ્સ ઉપ્પજ્જનત્થાય બલવૂપ નિસ્સયો હોતિ, તથા પુરિમચિત્તં પચ્છિમચિત્તસ્સ ઉપ્પજ્જનત્થાયાતિ.

કેનટ્ઠેન પકતૂપનિસ્સયોતિ. પકતિયાવ લોકે પણ્ડિતાનં પાકટો ઉપનિસ્સયો પકતૂપનિસ્સયો.

એત્થ ચ અનન્તરૂપનિસ્સયાનુભાવો અનન્તરચિત્તે એવ ફરતિ. પકતૂપનિસ્સયાનુભાવો પન દૂરેપિ ફરતિયેવ. તથા હિ ઇમસ્મિં ભવે પુરિમેસુ દિવસેસુ વા માસેસુ વા સંવચ્છરેસુ વા દિટ્ઠસુતઘાયિતસાયિતફુસિતવિઞ્ઞાતાનિ આરમ્મણાનિ પચ્છાતથારૂપે પચ્ચયે સતિ વસ્સસતેપિ મનોદ્વારે આપાતં આગચ્છન્તિ. ઇદં નામ પુબ્બે મયા દિટ્ઠં સુતન્તિઆદિના સત્તા અનુસ્સરન્તિ. ઓપપાતિકસત્તા પન પુરિમભવંપિ અનુસ્સરન્તિ. તથા મનુસ્સેસુપિ અપ્પેકચ્ચે જાતિસ્સરસઞ્ઞાલાભિનો. તથા પુબ્બે અનેકસતસહસ્સેસુ દિટ્ઠાદીસુ વત્થૂસુ પચ્છા એકસ્મિં ખણે એકં વત્થું દિસ્વા વા સુત્વા વા તસ્મિં એવ ખણે બહૂસુપિ તેસુ મનોવિઞ્ઞાણસન્તાનં ફરમાનં પવત્તતીતિ. ઉપનિસ્સયપચ્ચય દીપના નિટ્ઠિતા.