૩. અધિપતિપચ્ચયો

દુવિધો અધિપતિપચ્ચયો આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયો સહ જાતાધિપતિપચ્ચયો ચ. તત્થ કતમો આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયો. આરમ્મણપચ્ચયે વુત્તેસુ આરમ્મણેસુ યાનિ આરમ્મણાનિ અતિઇટ્ઠાનિ હોન્તિ અતિકન્તાનિ અતિમનાપાનિ ગરુકતાનિ. તાનિ આરમ્મણાનિ આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયો. તત્થ અતિઇટ્ઠાનીતિ સભાવતો ઇટ્ઠાનિ વા હોન્તુ અનિટ્ઠાનિ વા, તેન તેન પુગ્ગલેન અતિઇચ્છિતાનિ આરમ્મણાનિ ઇધ અતિઇટ્ઠાનિ નામ.

તાનિ પન ધમ્મતો દ્વે દોસમૂલચિત્તુપ્પાદે ચ દ્વે મોમૂહ ચિત્તુપ્પાદે ચ દુક્ખસહગતકાયવિઞ્ઞાણચિત્તુપ્પાદે ચ ઠપેત્વા અવસેસાનિ સબ્બાનિ કામાવચરચિત્તચેતસિકાનિ ચ રૂપારૂપ લોકુત્તરચિત્તચેતસિકાનિ ચ સબ્બાનિ અતિઇટ્ઠરૂપાનિ ચ હોન્તિ.

તેસુપિ કામારમ્મણાનિ ગરું કરોન્તસ્સેવ આરમ્મણા ધિપતિપચ્ચયો. ગરું અકરોન્તસ્સ આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયો ન હોતિ. ઝાનલાભિનો પન અત્તના પટિલદ્ધાનિ મહગ્ગતઝાનાનિ અરિયસાવકા ચ અત્તના પટિલદ્ધે લોકુત્તરધમ્મે ગરું અકરોન્તા નામ નત્થિ.

કતમે ધમ્મા તસ્સ પચ્ચયસ્સ પચ્ચયુપ્પન્ના. અટ્ઠ લોભ મૂલચિત્તાનિ અટ્ઠ કામાવચરકુસલચિત્તાનિ ચત્તારિ કામાવચર ઞાણસમ્પયુત્તકિરિયચિત્તાનિ અટ્ઠ લોકુત્તરચિત્તાનિ તસ્સ પચ્ચયસ્સ પચ્ચયુપ્પન્ના.

તત્થ લોકિયાનિ છળારમ્મણાનિ લોભમૂલચિત્તાનં પચ્ચયો. સત્તરસ લોકિયકુસલાનિ ચતુન્નં ઞાણવિપ્પયુત્ત કુસલાનં. તાનિ કુસલાનિચેવ હેટ્ઠિમમગ્ગફલાનિ ચ નિબ્બાનઞ્ચ ચતુન્નં ઞાણસમ્પયુત્તકુસલાનં. અરહત્તમગ્ગફલાનિ ચ નિબ્બાનઞ્ચ ચતુન્નં ઞાણસમ્પયુત્તકિરિયાનં. નિબ્બાનં અટ્ઠન્નં લોકુત્તર ચિત્તાનન્તિ.

કેનટ્ઠેન આરમ્મણં, કેનટ્ઠેન અધિપતિ. આલમ્બિ તબ્બટ્ઠેન આરમ્મણં, આધિપચ્ચટ્ઠેન અધિપતિ. કો આધિપચ્ચટ્ઠો. અત્તાનં ગરું કત્વા પવત્તેસુ ચિત્તચેતસિકેસુ ઇસ્સરભાવો આધિપચ્ચટ્ઠો. લોકે સામિકા વિય આરમ્મણાધિપતિપચ્ચય ધમ્મા દટ્ઠબ્બા, દાસા વિય પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મા દટ્ઠબ્બા.

સુતસોમજાતકે રાજા પોરિસાદો મનુસ્સમંસં ગરું કરોન્તો મનુસ્સમંસહેતુ રજ્જં પહાય અરઞ્ઞે વિચરતિ. તત્થ મનુસ્સમંસે ગન્ધરસ ધમ્મા આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયો. રઞ્ઞો પોરિસાદસ્સ લોભમૂલચિત્તં પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મો. રાજા સુત સોમો સચ્ચધમ્મં ગરું કત્વા સચ્ચધમ્મહેતુ રજ્જસમ્પત્તિઞ્ચ ઞાતિ સઙ્ઘઞ્ચ અત્તનો જીવિતઞ્ચ છટ્ટેત્વા પુન રઞ્ઞો પોરિસાદસ્સ હત્થં ઉપગતો. તત્થ સચ્ચધમ્મો આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયો. રઞ્ઞો સુતસોમસ્સ કુસલચિત્તં પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મો. એસનયો સબ્બેસુ ગરુકતેસુ આરમ્મણેસુ.

કતમો સહજાતાધિપતિપચ્ચયો. અધિપતિભાવં પત્તા ચત્તારો ધમ્મા અધિપતિપચ્ચયો, છન્દો ચિત્તં વીરિયં વીમંસા.

કતમે ધમ્મા તસ્સ પચ્ચયસ્સ પચ્ચયુપ્પન્ના. અધિપતિ સમ્પયુત્તા ચિત્તચેતસિકા ચ અધિપતિસમુટ્ઠિતા ચિત્તજરૂપધમ્મા ચ તસ્સ પચ્ચયસ્સ પચ્ચયુપ્પન્ના.

કેનટ્ઠેન સહજાતો, કેનટ્ઠેન અધિપતિ.

સહુપ્પાદનટ્ઠેન સહજાતો, સહજાતાનં ધમ્માનં અભિભવનટ્ઠેન અધિપતિ. તત્થ સહુપ્પાદનટ્ઠેનાતિ યો ધમ્મો સયં ઉપ્પજ્જમાનો અત્તના સહજાતધમ્મે ચ અત્તના સહેવ ઉપ્પાદેતિ, તસ્સ અત્તના સહજાતધમ્માનં સહુપ્પાદનટ્ઠેન.

અભિભવનટ્ઠેનાતિ અજ્ઝોત્થરણટ્ઠેન. યથા રાજા ચક્કવત્તિ અત્તનો પુઞ્ઞિદ્ધિયા સકલદીપવાસિનો અભિભવન્તો અજ્ઝોત્થરન્તો અત્તનો વસે વત્તાપેતિ, સકલદીપવાસિનો ચ તસ્સ વસે વત્તન્તિ. તથા અધિપતિટ્ઠાનપત્તા ઇમે ચત્તારો ધમ્મા અત્તનો અત્તનો વિસયે સહજાતધમ્મે અભિભવન્તા અજ્ઝોત્થરન્તા અત્તનો વસે વત્તાપેન્તિ, સહજાતધમ્મા ચ તેસં વસે વત્તન્તિ. યથા વા સિલાથમ્ભે પથવિધાતુ ઉદકક્ખન્ધે આપોધાતુ અગ્ગિક્ખન્ધે તેજોધાતુ વાતક્ખન્ધે વાયોધાતુ અત્તના સહજાતા તિસ્સો ધાતુયો અભિભવન્તા અજ્ઝોત્થરન્તા અત્તનો ગતિં ગમાપેન્તિ, સહજાતધાતુયો ચ તાસં ગતિં ગચ્છન્તિ, એવમેવ અધિપતિટ્ઠાનપત્તા ઇમે ચત્તારો ધમ્મા અત્તનો બલેન સહજાતધમ્મે અત્તનો ગતિં ગમાપેન્તિ, સહજાતધમ્મા ચ તેસં ગતિં ગચ્છન્તિ, એવં સહજાતધમ્માનં અભિભવનટ્ઠેન.

એત્થ વદેય્યું, યદિ સહજાતધમ્માનં અભિભવનટ્ઠેન અધિપતિનામ સિયા. એવં સતિ તિટ્ઠતુ છન્દો, લોભો એવ અધિપતિનામ સિયા, સો હિ છન્દતોપિ બલવતરો હુત્વા સહ જાતધમ્મે અભિભવન્તો પવત્તતીતિ. વુચ્ચતે, બાલપુથુજ્જનેસુ એવ લોભો છન્દતો બલવતરો હોતિ, પણ્ડિતેસુ પન છન્દો એવ લોભતો બલવતરો હુત્વા સહજાતધમ્મે અભિ ભવન્તો પવત્તતિ. સચે હિ લોભો એવ છન્દતો બલવતરો સિયા, કથં ઇમે સત્તા લોભસ્સ હત્થગતા ભવસમ્પત્તિ ભોગસમ્મત્તિયો છટ્ટેત્વા નેક્ખમ્મધમ્મે પૂરેત્વા વટ્ટદુક્ખતો નિસ્સરેય્યું. યસ્મા પન છન્દો એવ લોભતો બલવતરો હોતિ, તસ્મા ઇમે સત્તા લોભસ્સ હત્થગતા ભવસમ્પત્તિ ભોગસમ્પત્તિયો છટ્ટેત્વા નેક્ખમ્મધમ્મે પૂરેત્વા વટ્ટદુક્ખતો નિસ્સરન્તિ. તસ્મા છન્દો એવ લોભતો બલવતરો હોતિ, છન્દો એવ અધિપતિ, ન લોભોતિ. એસ નયો દોસાદીસુપીતિ.

તત્થ લોકે મહન્તેસુ સુદુક્કરેસુ પુરિસકમ્મેસુ પચ્ચુપટ્ઠિતેસુ ઇમે ચત્તારો ધમ્મા કમ્મસિદ્ધિયા સંવત્તન્તિ. કથં.

હીનચ્છન્દા બહુજ્જના મહન્તાનિ સુદુક્કરાનિ પુરિસકમ્માનિ દિસ્વા નિવત્તચ્છન્દા હોન્તિ. કાતું ન ઇચ્છન્તિ, અમ્હાકં અવિસયોતિ નિરપેક્ખા ઠપેન્તિ. છન્દાધિકો પન તાદિસાનિ પુરિસકમ્માનિ દિસ્વા ઉગ્ગતચ્છન્દો હોતિ, અતિવિય કાતું ઇચ્છતિ, મમ વિસયો એસોતિ અધિટ્ઠાનં ગચ્છતિ. સો છન્દેન અભિકડ્ઢિતો યાવ તં કમ્મં ન સિજ્ઝતિ, તાવ અન્તરા તં કમ્મં છટ્ટેતું ન સક્કોતિ. એવઞ્ચ સતિ અતિમહન્તંપિ તં કમ્મં એકસ્મિં કાલે સિદ્ધં ભવિસ્સતિ.

હીનવીરિયા ચ બહુજ્જના તાદિસાનિ કમ્માનિ દિસ્વા નિવત્ત વીરિયા હોન્તિ, ઇદં મે કમ્મં કરોન્તસ્સ બહું કાયદુક્ખં વા ચેતોદુક્ખં વા ભવિસ્સતીતિ નિવત્તન્તિ. વીરિયાધિકો પન તાદિસાનિ પુરિસકમ્માનિ દિસ્વા ઉગ્ગતવીરિયો હોતિ, ઇદાનેવ ઉટ્ઠહિત્વા કાતું ઇચ્છતિ. સો ચિરકાલંપિ તં કમ્મં કરોન્તો બહું કાયદુક્ખં વા ચેતોદુક્ખં વા અનુભવન્તોપિ તસ્મિં વીરિય કમ્મે નનિબ્બિન્દતિ, મહન્તેન કમ્મવીરિયેન વિના ભવિતું ન સક્કોતિ, તાદિસેન વીરિયેન રત્તિદિવં ખેપેન્તો ચિત્તસુખં વિન્દતિ. એવઞ્ચ સતિ અતિમહન્તંપિ તં કમ્મં એકસ્મિં કાલે સિદ્ધં ભવિસ્સતિ.

હીનચિત્તા ચ બહુજ્જના તાદિસાનિ કમ્માનિ દિસ્વા નિવત્તચિત્તા હોન્તિ. પુન આરમ્મણંપિ ન કરોન્તિ. ચિત્તાધિકો પન તાદિસાનિ કમ્માનિ દિસ્વા ઉગ્ગતચિત્તો હોતિ, ચિત્તં વિનોદેતુંપિ ન સક્કોતિ, નિચ્ચકાલં તત્થ નિબન્ધચિત્તો હોતિ. સો ચિત્તવસિકો હુત્વા ચિરકાલંપિ તં કમ્મં કરોન્તો બહું કાયદુક્ખંવાપીતિઆદિના છન્દાધિપતિનયેન વત્તબ્બં.

મન્દપઞ્ઞા ચ બહુજ્જના તાદિસાનિ કમ્માનિ દિસ્વા નિવત્તપઞ્ઞા હોન્તિ, કમ્માનં આદિમ્પિ ન પસ્સન્તિ, અન્તપિ ન પસ્સન્તિ, અન્ધકારે પવિસન્તા વિય હોન્તિ, તાનિ કમ્માનિ કાતું ચિત્તંપિ ન નમતિ. પઞ્ઞાધિકો પન તાદિસાનિ કમ્માનિ દિસ્વા ઉગ્ગતપઞ્ઞો હોતિ, કમ્માનં આદિંપિ પસ્સતિ, અન્તંપિ પસ્સતિ, ફલંપિ પસ્સતિ, આનિસંસંપિ પસ્સતિ. સુખેન કમ્મસિદ્ધિયા નાનાઉપાયંપિ પસ્સતિ. સો ચિરકાલંપિ તં કમ્મં કરોન્તોતિઆદિના વીરિયાધિપતિનયેન વત્તબ્બં. ઇધ પન મહતિયા કમ્મવીમંસાયાતિ ચ તાદિસિયા કમ્મ વીમંસાયાતિ ચ વત્તબ્બં.

એવં લોકે મહન્તેસુ સુદુક્કરેસુ પુરિસકમ્મેસુ પચ્ચુપટ્ઠિતેસુ ઇમે ચત્તારો ધમ્મા કમ્મસિદ્ધિયા સંવત્તન્તિ. ઇમેસઞ્ચ ચતુન્નં અધિપતીનં વિજ્જમાનત્તા લોકે પુરિસવિસેસા નામ દિસ્સન્તિ, સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધા નામ દિસ્સન્તિ, સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તા નામ દિસ્સન્તિ, પચ્ચેકબુદ્ધા નામ દિસ્સન્તિ, પચ્ચેકબોધિસત્તાનામ દિસ્સન્તિ, અગ્ગસાવકાનામ મહાસાવકા નામ સાવકબોધિસત્તા નામ દિસ્સન્તિ. લોકેપિ એવરૂપાનં પુરિસવિસેસાનં વસેન સત્ત લોકસ્સ અત્થાય હિતાય સુખાય પઞ્ઞાસિપ્પવિસેસા ચ પરિભોગવત્થુવિસેસા ચ દિસ્સન્તીતિ. અધિપતિપચ્ચયદીપના નિટ્ઠિતા.