૨. આરમ્મણપચ્ચયો

કતમો આરમ્મણપચ્ચયો. સબ્બેપિ ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા સબ્બેપિ રૂપધમ્મા સબ્બંપિ નિબ્બાનં સબ્બાપિ પઞ્ઞત્તિયો આરમ્મણ પચ્ચયો. ન હિ સો નામ એકોપિ ધમ્મો અત્થિ, યો ચિત્ત ચેતસિકાનં આરમ્મણં ન હોતિ. સઙ્ખેપતો પન આરમ્મણં છબ્બિધં હોતિ રૂપારમ્મણં સદ્દારમ્મણં ગન્ધારમ્મણં રસારમ્મણં ફોટ્ઠબ્બારમ્મણં ધમ્મારમ્મણન્તિ.

કતમે ધમ્મા આરમ્મણપચ્ચયસ્સ પચ્ચયુપ્પન્ના. સબ્બેપિ ચિત્ત ચેતસિકાધમ્મા આરમ્મણપચ્ચયસ્સ પચ્ચયુપ્પન્ના. ન હિ કિઞ્ચિ ચિત્તં નામ અત્થિ, યં ચિત્તં ભૂતેન વા અભૂતેન વા આરમ્મણેન વિના પવત્તતિ.

તત્થ પચ્ચુપ્પન્નં રૂપારમ્મણં દુવિધસ્સ ચક્ખુવિઞ્ઞાણચિત્તસ્સ આરમ્મણપચ્ચયો. પચ્ચુપ્પન્નં સદ્દારમ્મણં દુવિધસ્સ સોતવિઞ્ઞાણ ચિત્તસ્સ. પચ્ચુપ્પન્નં ગન્ધારમ્મણં દુવિધસ્સ ઘાનવિઞ્ઞાણચિત્તસ્સ. પચ્ચુપ્પન્નં રસારમ્મણં દુવિધસ્સ જિવ્હાવિઞ્ઞાણચિત્તસ્સ. પચ્ચુપ્પન્નં તિવિધં ફોટ્ઠબ્બારમ્મણં દુવિધસ્સ કાયવિઞ્ઞાણચિત્તસ્સ. પચ્ચુપ્પન્નાનિ તાનિ પઞ્ચારમ્મણાનિ તિવિધસ્સ મનોધાતુચિત્તસ્સ આરમ્મણપચ્ચયો. સબ્બાનિ તાનિ અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નાનિ પઞ્ચારમ્મણાનિ વા સબ્બાનિ તેકાલિકાનિ કાલવિમુત્તાનિ ધમ્મારમ્મણાનિ વા છ સત્તતિવિધાનં મનોવિઞ્ઞાણચિત્તાનં યથારહં આરમ્મણપચ્ચયો.

કેનટ્ઠેન આરમ્મણં, કેનટ્ઠેન પચ્ચયોતિ. ચિત્ત ચેતસિકેહિ આલમ્બિતબ્બટ્ઠેન આરમ્મણં, ઉપકારકટ્ઠેન પચ્ચયોતિ.

આલમ્બિતબ્બટ્ઠેનાતિ ચેત્થ આલમ્બણકિરિયા નામ ચિત્ત ચેતસિકાનં આરમ્મણગ્ગહણકિરિયા, આરમ્મણુપાદાન કિરિયા.

યથા હિ લોકે અયોધાતું કામેતિ ઇચ્છતીતિ અત્થેન અયોકન્તકો નામ લોહધાતુવિસેસો અત્થિ. સો અયોખન્ધસમીપં સમ્પત્તો તં અયોખન્ધં કામેન્તો વિય ઇચ્છન્તો વિય અયોખન્ધાભિમુખો ચઞ્ચલતિ. સયં વા તં અયોખન્ધં ઉપગચ્છતિ. અયોખન્ધં વા અત્તાભિમુખં આકડ્ઢતિ, અયોખન્ધો તદભિમુખો ચઞ્ચલતિ, તં વા ઉપગચ્છતિ. અયં અયોકન્તકસ્સ આલમ્બણકિરિયા નામ. એવમેવ ચિત્તચેતસિકાનં આરમ્મણેસુ આલમ્બણકિરિયા દટ્ઠબ્બા. ન કેવલં આરમ્મણેસુ આલમ્બણ મત્તં હોતિ. અથ ખો ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા સત્તસન્તાને ઉપ્પજ્જમાના છસુ દ્વારેસુ આરમ્મણાનં આપાતાગમને એવ ખણે ખણે ઉપ્પજ્જન્તિ. ઉપ્પજ્જિત્વા ચ ખણે ખણે નિરુજ્ઝન્તિ.

યથા તં ભેરિતલે ભેરિસદ્દા ઉપ્પજ્જમાના તત્થ તત્થ હત્થેન પહરણકાલે એવ ખણે ખણે ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉપ્પજ્જિત્વા ચ ખણે ખણે નિરુજ્ઝન્તિ. વીણાસદ્દા ઉપ્પજ્જમાના વીણાતન્તીસુ તત્થ તત્થ વીણાદન્તકેન પહરણકાલે એવ ખણે ખણે ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉપ્પજ્જિત્વા ચ ખણે ખણે નિરુજ્ઝન્તીતિ. નિદ્દાયન્તસ્સ ભવઙ્ગચિત્તપ્પવત્તિ કાલેપિ પુબ્બભવે મરણાસન્નકાલે છસુ દ્વારેસુ આપાત માગતાનિ કમ્મ કમ્મનિમિત્ત ગતિનિમિત્તાનિ એવ ભવઙ્ગચિત્તાનં આરમ્મણપચ્ચયોતિ. આરમ્મણપચ્ચયદીપના નિટ્ઠિતા.