૧૬. ઇન્દ્રિયપચ્ચયો

તિવિધો ઇન્દ્રિયપચ્ચયો સહજાતિન્દ્રિયપચ્ચયો પુરે જાતિન્દ્રિયપચ્ચયો રૂપજીવિતિન્દ્રિયપચ્ચયો.

તત્થ પન્નરસિન્દ્રિયધમ્મા સહજાતિન્દ્રિયપચ્ચયો નામ, જીવિતિન્દ્રિયં મનિન્દ્રિયં સુખિન્દ્રિયં દુક્ખિન્દ્રિયં સોમનસ્સિન્દ્રિયં દોમનસ્સિન્દ્રિયં ઉપેક્ખિન્દ્રિયં સદ્ધિન્દ્રિયં વીરિયિન્દ્રિયં સતિન્દ્રિયં સમાધિન્દ્રિયં પઞ્ઞિન્દ્રિયં અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયં અઞ્ઞિન્દ્રિયં અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયન્તિ. તેહિ સહજાતા ચિત્તચેતસિકધમ્મા ચ રૂપધમ્મા ચ તસ્સ પચ્ચયુપ્પન્ના.

પઞ્ચિન્દ્રિયરૂપાનિ પુરેજાતિન્દ્રિયપચ્ચયો, ચક્ખુન્દ્રિયં સોતિન્દ્રિયં ઘાનિન્દ્રિયં જિવ્હિન્દ્રિયં કાયિન્દ્રિયં. પઞ્ચવિઞ્ઞાણચિત્ત ચેતસિક ધમ્મા તસ્સ પચ્ચયુપ્પન્ના.

એકં રૂપજીવિતિન્દ્રિયં રૂપજીવિતિન્દ્રિયપચ્ચયો. સબ્બાનિ કમ્મજ રૂપાનિ જીવિતરૂપવજ્જિતાનિ તસ્સ પચ્ચયુપ્પન્નાનિ.

કેનટ્ઠેન ઇન્દ્રિયન્તિ. ઇસ્સરિયટ્ઠેન ઇન્દ્રિયં. તત્થ કત્થ ઇસ્સરિયન્તિ. અત્તનો અત્તનો પચ્ચયુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ ઇસ્સરિયં. કસ્મિં કસ્મિં કિચ્ચે ઇસ્સરિયન્તિ. અત્તનો અત્તનો કિચ્ચે ઇસ્સરિયં. નામજીવિતં સમ્પયુત્તધમ્માનં જીવનકિચ્ચે ઇસ્સરિયં. જીવનકિચ્ચેતિ આયુવડ્ઢનકિચ્ચે, સન્તતિઠિતિયા ચિરકાલઠિતિકિચ્ચેતિ અત્થો. મનિન્દ્રિયં આરમ્મણગ્ગહણકિચ્ચે સમ્પયુત્તધમ્માનં ઇસ્સરિયં. અવસેસો ઇન્દ્રિયટ્ઠો પુબ્બે ઇન્દ્રિયયમકદીપનિયં વુત્તોયેવ.

એત્થ વદેય્ય, દ્વે ઇત્થિન્દ્રિયપુરિસિન્દ્રિયધમ્મા ઇન્દ્રિયભૂતા સમાનાપિ કસ્મા ઇન્દ્રિયપચ્ચયે વિસું ન ગહિતાતિ. પચ્ચયકિચ્ચસ્સ અભાવતો. તિવિધઞ્હિ પચ્ચયકિચ્ચં જનનકિચ્ચઞ્ચ ઉપત્થમ્ભનકિચ્ચઞ્ચ અનુપાલનકિચ્ચઞ્ચ. તત્થ યો પચ્ચયો પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મસ્સ ઉપ્પાદાય પચ્ચયો હોતિ, યસ્મિં અસતિ પચ્ચયુપ્પન્નો ધમ્મો ન ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ પચ્ચયકિચ્ચં જનનકિચ્ચં નામ. યથા અનન્તરપચ્ચયો. યો પચ્ચયો પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મસ્સ ઠિતિયા ચ વુડ્ઢિયા ચ વિરુળ્હિયા ચ પચ્ચયો હોતિ, યસ્મિં અસતિ પચ્ચયુપ્પન્નો ધમ્મો ન તિટ્ઠતિ ન વડ્ઢતિ ન વિરૂહતિ, તસ્સ પચ્ચયકિચ્ચં ઉપત્થમ્ભનકિચ્ચં નામ. યથા પચ્છાજાતપચ્ચયો. યો પચ્ચયો પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ ધમ્મસ્સ પવત્તિયા પચ્ચયો હોતિ, યેન વિના પચ્ચયુપ્પન્નો ધમ્મો ચિરકાલં ન પવત્તતિ, સન્તતિ ગમનં છિજ્જતિ, તસ્સ પચ્ચય કિચ્ચં અનુપાલનકિચ્ચં નામ. યથા રૂપ જીવિતિન્દ્રિયપચ્ચયો. એતે પન દ્વે ઇન્દ્રિયધમ્મા તેસુ તીસુ પચ્ચય કિચ્ચેસુ એકકિચ્ચંપિ નસાધેન્તિ, તસ્મા એતે દ્વે ધમ્મા ઇન્દ્રિય પચ્ચયે વિસું ન ગહિતાતિ.

એતં સન્તે એતે દ્વે ધમ્મા ઇન્દ્રિયાતિપિ ન વત્તબ્બાતિ. નો ન વત્તબ્બા. કસ્મા. ઇન્દ્રિયકિચ્ચસબ્ભાવતોતિ. કિં પન એતેસં ઇન્દ્રિયકિચ્ચન્તિ. લિઙ્ગનિમિત્તકુત્તઆકપ્પેસુ ઇસ્સરતા ઇન્દ્રિય કિચ્ચં. તથા હિ યસ્સ પુગ્ગલસ્સ પટિસન્ધિક્ખણે ઇત્થિન્દ્રિયરૂપં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ સન્તાને ચતૂહિ કમ્માદીહિ પચ્ચયેહિ ઉપ્પન્ના પઞ્ચક્ખન્ધ ધમ્મા ઇત્થિભાવાય પરિણમન્તિ, સો અત્તભાવો એકન્તેન ઇત્થિલિઙ્ગ ઇત્થિનિમિત્ત ઇત્થિકુત્ત ઇત્થાકપ્પયુત્તો હોતિ, નો અઞ્ઞથા. ન ચ ઇત્થિન્દ્રિયરૂપં તે પઞ્ચક્ખન્ધધમ્મે જનેતિ, ન ચ ઉપત્થમ્ભતિ, નાપિ અનુપાલેતિ, અથ ખો તે ધમ્મા અત્તનો અત્તનો પચ્ચયેહિ ઉપ્પજ્જમાના એવઞ્ચેવઞ્ચ ઉપ્પજ્જન્તૂતિ આણં ઠપેન્તં વિય તેસુ અત્તનો અનુભાવં પવત્તેતિ. તે ચ ધમ્મા તથેવ ઉપ્પજ્જન્તિ, નો અઞ્ઞથાતિ. અયં ઇત્થિન્દ્રિયરૂપસ્સ ઇત્થિલિઙ્ગાદીસુ ઇસ્સરતા. એસ નયો પુરિસિન્દ્રિયરૂપસ્સ પુરિસલિઙ્ગાદીસુ ઇસ્સરતાયં. એવં એતે દ્વે ધમ્મા લિઙ્ગાદીસુ ઇન્દ્રિયકિચ્ચ સબ્ભાવતો ઇન્દ્રિયા નામ હોન્તીતિ.

હદયવત્થુરૂપં પન દ્વિન્નં વિઞ્ઞાણધાતૂનં નિસ્સયવત્થુકિચ્ચં સાધયમાનંપિ તાસુ ઇન્દ્રિયકિચ્ચં ન સાધેતિ. ન હિ ભાવિત ચિત્તસ્સ પુગ્ગલસ્સ હદયરૂપે પસન્નેવા અપ્પસન્ને વા જાતેપિ મનોવિઞ્ઞાણધાતુયો તદનુવત્તિકા હોન્તીતિ. ઇન્દ્રિય પચ્ચયદીપના નિટ્ઠિતા.