૧૪. વિપાકપચ્ચયો

છત્તિંસવિધા વિપાકભૂતા સહજાતચિત્તચેતસિકા ધમ્મા વિપાક પચ્ચયો. તેયેવ અઞ્ઞમઞ્ઞઞ્ચ પટિસન્ધિક્ખણે કમ્મજરૂપાનિ ચ પવત્તિક્ખણે વિપાક ચિત્તજાતાનિ ચિત્તજરૂપાનિ ચ વિપાકપચ્ચયુપ્પન્ના.

કેનટ્ઠેન વિપાકોતિ. વિપચ્ચનટ્ઠેન વિપાકો. વિપચ્ચનં નામ મુદુતરુણભાવં અતિક્કમ્મ વિપક્કભાવં આપજ્જનં. કસ્સ પન ધમ્મસ્સ મુદુતરુણભાવો, કસ્સ વિપક્કભાવોતિ. નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચય સઙ્ખાતસ્સ અતીતકમ્મસ્સ મુદુતરુણભાવો, તસ્સેવ કમ્મસ્સ વિપક્કભાવો.

તત્થ એકસ્સ કમ્મસ્સ ચતસ્સો અવત્થાયો હોન્તિ ચેતના વત્થા કમ્માવત્થા નિમિત્તાવત્થા વિપાકાવત્થાતિ.

તત્થ તાય ચેતનાય નિરુદ્ધાયપિ તસ્સા કિરિયા વિસેસો ન નિરુજ્ઝતિ, તં ચિત્તસન્તાનં અનુગચ્છતિયેવ. અયં કમ્માવત્થા નામ.

નિમિત્તાવત્થાતિ તં કમ્મં યદા વિપચ્ચિતું ઓકાસં લભતિ, તદા મરણાસન્નકાલે તસ્સ પુગ્ગલસ્સ તમેવ કમ્મં વા પચ્ચુપટ્ઠાતિ, સો પુગ્ગલો તદા દાનં દેન્તો વિય સીલં રક્ખન્તો વિય પાણઘાતં વા કરોન્તો વિય હોતિ. કમ્મનિમિત્તં વા પચ્ચુપટ્ઠાતિ, દાન વત્થુઆદિકં વા સત્થાદિકં વા અઞ્ઞં વાપિ પુબ્બે તસ્સ કમ્મસ્સ ઉપકરણભૂતં આરમ્મણં તદા તસ્સ પુગ્ગલસ્સ હત્થગતં વિય હોતિ. ગતિનિમિત્તં વા પચ્ચુપટ્ઠાતિ, દિબ્બવિમાનાદિકં વા નિરયગ્ગિજાલાદિકં વા ઉપ્પજ્જમાનભવે ઉપલભિતબ્બં વા અનુભવિતબ્બં વા આરમ્મણં તદા દિસ્સમાનં હોતિ. અયં નિમિત્તા વત્થા નામ.

વિપાકાવત્થાતિ સચે સો પુગ્ગલો તથા પચ્ચુપટ્ઠિતં તં કમ્મં વા કમ્મનિમિત્તં વા ગતિનિમિત્તં વા એકં આરમ્મણં અમુઞ્ચમાનો મરતિ, તદા તં કમ્મં તસ્મિંભવે વિપચ્ચતિ, તં કમ્મં તસ્મિંભવે એકો અત્તભાવો હુત્વા પાતુભવતિ. તત્થ પુરિમાસુ તીસુ અવત્થાસુ તં કમ્મં મુદુતરુણભૂતં હોતિ, પચ્છિમં પન વિપાકાવત્થં પત્વા વિપક્કભૂતં હોતિ. તેન વુત્તં વિપચ્ચનં નામ મુદુતરુણભાવં અતિક્કમ્મ વિપક્કભાવં આપજ્જનન્તિ. એવં વિપક્કભાવં આપન્નો ચિત્ત ચેતસિકધમ્મસમૂહો વિપાકો નામ.

તત્થ યથા અમ્બપ્ફલાનિ નામ યદા વિપક્કભાવં આપજ્જન્તિ, તદા સબ્બસો સિનિદ્ધરૂપાનિ હોન્તિ. એવમેવં વિપાકધમ્મા નામ નિરુસ્સાહા નિબ્યાપારા હુત્વા સબ્બસો સન્તરૂપા હોન્તિ. તેસં સન્તરૂપત્તાયેવ ભવઙ્ગચિત્તાનં આરમ્મણં અવિભૂતં હોતિ, ભવઙ્ગતો વુટ્ઠાનકાલે તં આરમ્મણં ન જાનાતિ. તથાહિ રત્તિયં નિદ્દાયન્તસ્સ પુરિમભવે મરણાસન્નકાલે યથાગહિતં કમ્માદિકં આરમ્મણં આરબ્ભ ભવઙ્ગસોતં પવત્તમાનંપિ તસ્સ ભવઙ્ગસોતસ્સ તં આરમ્મણં આરબ્ભ ઇદં નામ મે પુરિમભવે આરમ્મણં દિટ્ઠન્તિ કસ્સચિ જાનનવીથિચિત્તસ્સ ઉપ્પત્તિયા પચ્ચયો ન હોતિ. સો પુગ્ગલો નિદ્દાયનકાલેપિ ઉટ્ઠાનકાલેપિ પુરિમભવસિદ્ધં તં નિમિત્તં ન જાનાતિ. એવં નિરુસ્સાહનિબ્યાપારસન્તરૂપ ભાવેન ઉપકારકતા વિપાકપચ્ચયતા નામાતિ. વિપાક પચ્ચયદીપના નિટ્ઠિતા.